Saturday, August 22, 2026

5.1. మయూరసారిణీ స్తబకం

 ఇంద్రాణీ సప్తశతి — 5. పాంక్తం శతకం (5.1. మయూరసారిణీ స్తబకం)

పాంక్తం శతకం, మయూరసారిణీ స్తబకం అనే పేర్ల వెనుక ఉన్న ఛందో విశేషాలు, వ్యుత్పత్తి అర్థాలు:

1. పాంక్తం శతకం

  • పేరు వెనుక అర్థం:
    'పంక్తి' అనే వైదిక/సంస్కృత ఛందస్సుకు సంబంధించినది కాబట్టి దీనికి 'పాంక్తం' అని పేరు వచ్చింది. సంస్కృత ఛందోశాస్త్రంలో ప్రతి పాదానికి 10 అక్షరాలు ఉండే ఛందస్సుల వర్గాన్ని "పంక్తిశ్ఛందస్సు" అంటారు.

  • లక్షణాలు & నిర్మాణం:

    • ఇంద్రాణీ సప్తశతిలో ఇది ఐదవ శతకం.

    • ఈ శతకంలో మొత్తం 4 స్తబకాలు (మయూరసారిణీ, మనోరమా, మణిరాగ, మేఘవితాన) ఉంటాయి. ఒక్కో స్తబకంలో 25 శ్లోకాల చొప్పున మొత్తం 100 శ్లోకాలు ఉంటాయి.

    • ఈ శతకంలోని నాలుగు స్తబకాల శ్లోకాలన్నీ కూడా ప్రతి పాదానికి 10 అక్షరాలు కలిగిన పంక్తి ఛందోభేదాల (దశాక్షర వృత్తాల) తోనే రచింపబడ్డాయి.

2. మయూరసారిణీ స్తబకం (Mayūrasāriṇī Stabakam)

  • 'స్తబకం' అంటే అర్థం:
    'స్తబకము' అంటే సంస్కృతంలో పూలగుత్తి (Bunch of flowers) అని అర్థం. కావ్య విభాగాలను పర్వాలు, ఉల్లాసాలు, తరంగాలు అని పిలిచినట్లే, కావ్యకంఠ గణపతిముని తన శతక భాగాలకు సుగంధభరితమైన శ్లోకమాలికలనే అర్థంలో 'స్తబకాలు' అని పేరు పెట్టారు.

  • 'మయూరసారిణీ' అర్థం:
    'మయూర' (నెమలి) + 'సారిణీ' (నడక/గమనము కలది) — అనగా నెమలి నడకవంటి రమణీయమైన లయ, శ్రవణ సుభగత్వం గల నడక కలిగిన వృత్తం.

  • ఛందో లక్షణాలు (వృత్త లక్షణం):

    • ఇది పంక్తి ఛందస్సుకు చెందిన ఒక సమవృత్తం.

    • పాదానికి అక్షరాలు: 10 అక్షరాలు.

    • గణ విభజన: ర – జ – ర – గ (ర-గణం, జ-గణం, ర-గణం, ఒక గురువు).

    • లక్షణ శ్లోకం: 'రౌ జరౌ గురుశ్చేన్మయూరసారిణీ' (ర-గణ, జ-గణ, ర-గణాల తరువాత గురువు వస్తే అది మయూరసారిణీ వృత్తం అవుతుంది).


ఈ విధంగా శతక విభాగానికి వాడిన ఛందస్సు పేరిటే (మయూరసారిణీ) ఆ స్తబకానికి నామకరణం చేయడం ఇంద్రాణీ సప్తశతిలోని విశిష్ట రచనా శైలి.

శ్లోకం 1

ప్రేమవాస భూమిరచ్ఛ భావ స్థానమాన మజ్జనాఘహా మే |
ఇంద్రసుందరీ ముఖాబ్జభాసీ మందహాస ఆపదం ధునోతు ॥

  • అన్వయము: ప్రేమవాసభూమిః, అచ్ఛభావస్థానం, ఆనమజ్జనాఘహా, ఇంద్రసుందరీ ముఖాబ్జభాసీ మందహాసః మే ఆపదం ధునోతు.

  • ప్రతిపదార్థము: ప్రేమవాసభూమిః = పరమ ప్రేమకు నివాసమైనట్టిదియు, అచ్ఛభావస్థానం = స్వచ్ఛమైన నిర్మలత్వానికి నిలయమైనట్టిదియు, ఆనమజ్జన = నమస్కరించే భక్తుల యొక్క, అఘహా = పాపాలను హరించేదియు, ఇంద్రసుందరీ = ఇంద్రాణీదేవి యొక్క, ముఖాబ్జ = ముఖపద్మమునందు, భాసీ = ప్రకాశించే, మందహాసః = చిరునవ్వు, మే = నాయొక్క, ఆపదం = ఆపదలను, ధునోతు = పారద్రోలును గాక (తొలగించుగాక).

  • తాత్పర్యము: ప్రేమకు నిలయమై, నిర్మలత్వానికి మూలమై, నమస్కరించే భక్తుల సమస్త పాపాలను నశింపజేసే ఆ ఇంద్రాణీదేవి ముఖారవిందమందలి చిరునవ్వు నా ఆపదలన్నింటినీ సమూలంగా తొలగించుగాక!

  • విశేషాలు: ఈ స్తబకం మయూరసారిణీ వృత్తంలో సాగుతుంది. అమ్మవారి ముఖంలోని దివ్య మందహాసానికి పాపాలను, ఆపదలను హరించే దివ్యశక్తి కలదని వర్ణించబడింది.

శ్లోకం 2

వీక్షితైః కృపాన్వితై ర్హరంతీ పాతకాని మంగళం భణంతీ ।
జంభభేది జీవితేశ్వరీ మే జన్మదేశ ముజ్జ్వలం కరోతు ॥

  • అన్వయము: కృపాన్వితైః వీక్షితైః పాతకాని హరంతీ, మంగళం భణంతీ, జంభభేది జీవితేశ్వరీ మే జన్మదేశం ఉజ్జ్వలం కరోతు.

  • ప్రతిపదార్థము: కృపాన్వితైః = దయాపూరితమైన, వీక్షితైః = చూపులచేత, పాతకాని = పాపాలను, హరంతీ = పోగొట్టునట్టిదియు, మంగళం = శుభములను, భణంతీ = పలుకునట్టిదియు (ప్రసాదించునట్టిదియు), జంభభేది = ఇంద్రుని యొక్క, జీవితేశ్వరీ = ప్రాణేశ్వరియైన ఇంద్రాణీదేవి, మే = నాయొక్క, జన్మదేశం = జన్మభూమిని, ఉజ్జ్వలం = ప్రకాశవంతముగా/ఉన్నతముగా, కరోతు = చేయుగాక.

  • తాత్పర్యము: దయాభరితమైన తన వీక్షణలతో పాపాలను నశింపజేసి, సకల శుభాలను ప్రసాదించే ఇంద్రుని అర్ధాంగి అయిన ఇంద్రాణీదేవి నా జన్మభూమిని తేజోవంతంగా, సర్వతోముఖాభివృద్ధి కలదిగా చేయుగాక!

  • విశేషాలు: కవి ఇక్కడ కేవలం వ్యక్తిగత శ్రేయస్సునే కాక తన దేశ మంగళాన్ని, ఉజ్జ్వలత్వాన్ని ఆకాంక్షిస్తూ చేసిన దేశభక్తి పూరిత ప్రార్థన ఇది.

శ్లోకం 3

అంబరంచ దేవతానతభ్రూ రంబతే తనుద్వయం యదుక్తం |
ఆదిమా తయోర్వృషాకపిం తం దేవ్యజీజన త్పరం జయంతం ॥

  • అన్వయము: హే దేవి! అంబరం చ, దేవతా అనతభ్రూః చ, యత్ తనుద్వయం ఉక్తం, తయోః ఆదిమా తం వృషాకపిం అజీజనత్, పరం జయంతం (అజీజనత్).

  • ప్రతిపదార్థము: హే దేవి = ఓ దేవీ!, అంబరం చ = ఆకాశమును, అనతభ్రూః = వంపుదిరిగిన కనుబొమ్మల సౌందర్యం కలిగిన, దేవతా చ = దేవతా రూపమును, యత్ = ఏ, తనుద్వయం = రెండు శరీరములుగా, ఉక్తం = చెప్పబడినదో, తయోః = ఆ రెండింటిలో, ఆదిమా = మొదటిదైన ఆకాశ రూపము, తం = ఆ, వృషాకపిం = వృషాకపిని (సూర్యుని), అజీజనత్ = కనెను, పరం = రెండవదైన దేవతారూపము, జయంతం = జయంతుడను కుమారుని (కనెను).

  • తాత్పర్యము: ఓ దేవీ! నీకు ఆకాశమనీ, సుందర భ్రూలతలు కలిగిన దివ్య స్త్రీ మూర్తి అనీ రెండు రూపాలు ఉన్నాయని విజ్ఞులు చెబుతారు. వాటిలో ఆకాశరూపిణివైన నీ మొదటి రూపం వృషాకపిని (సూర్యుని) కనగా, దేవతామూర్తివైన నీ రెండవ రూపం జయంతునికి జన్మనిచ్చింది.

  • విశేషాలు: వేదాల్లోని వృషాకపి సూక్త రహస్యాలను ఇక్కడ సమన్వయం చేశారు. ఇంద్రాణి విశ్వరూపంలో ఆకాశం కాగా, వ్యక్తిగత దేవతా రూపంలో ఇంద్రుని పత్ని.

శ్లోకం 4

ఏతమేవ దేవి లోకబంధుం సూరయో వృషాకపిం భణంతి |
వర్షహేతు దీథితి ర్వృషాయం కం పిబన్కరైః కపిర్ని రుక్తః ॥

  • అన్వయము: హే దేవి! ఏతం లోకబంధుం ఏవ సూరయః వృషాకపిం భణంతి; వర్షహేతు దీధితిః (అతః) అయం వృషా; కరైః కం పిబన్ (అతః) కపిః నిరుక్తః.

  • ప్రతిపదార్థము: హే దేవి = ఓ తల్లీ!, ఏతం = ఈ, లోకబంధుం ఏవ = లోకబాంధవుడైన సూర్యుడినే, సూరయః = పండితులు/జ్ఞానులు, వృషాకపిం = వృషాకపి అని, భణంతి = పలుకుచున్నారు; వర్షహేతు = వర్షానికి కారణమైన, దీధితిః = కిరణములు కలవాడు కనుక, అయం = ఇతడు, వృషా = 'వృష' అనియు; కరైః = కిరణాలనే చేతుల ద్వారా, కం = జలమును (నీటిని), పిబన్ = తాగుచున్నవాడు కనుక, కపిః = 'కపి' అనియు, నిరుక్తః = వ్యుత్పత్తి చెప్పబడినది.

  • తాత్పర్యము: ఓ దేవీ! లోకబాంధవుడైన సూర్యుడినే పండితులు వృషాకపి అని పిలుస్తారు. వర్షాన్ని కురిపించే కిరణాలు కలవాడు కనుక 'వృష' అనీ, కిరణాలతో భూమిపై ఉన్న జలాన్ని పీల్చుకుంటాడు (తాగుతాడు) కనుక 'కపి' అనీ ఈ శబ్దానికి వ్యుత్పత్తి చెప్పబడింది.

  • విశేషాలు: నిరుక్త శాస్త్ర పద్ధతిలో 'వృషాకపి' పదానికి అద్భుతమైన వైదిక-భౌతిక సమన్వయాన్ని కవి ఇక్కడ ఆవిష్కరించారు.

శ్లోకం 5

కేచిదింద్రనారి చంద్రరేఖా శేఖరం వృషాకపిం గదంతి |
పండితాః పరేతు శేషశయ్యా శాయినం వృషాకపిం తమాహుః ॥

  • అన్వయము: హే ఇంద్రనారి! కేచిత్ చంద్రరేఖాశేఖరం వృషాకపిం గదంతి; పరే పండితాః తు శేషశయ్యాశాయినం తం వృషాకపిం ఆహుః.

  • ప్రతిపదార్థము: హే ఇంద్రనారి = ఓ ఇంద్రాణీ!, కేచిత్ = కొందరు, చంద్రరేఖా శేఖరం = శిరస్సున చంద్రవంకను ధరించిన పరమశివుని, వృషాకపిం = వృషాకపి అని, గదంతి = చెప్పుచున్నారు; పరే పండితాః తు = మరికొందరు పండితులైతే, శేషశయ్యా శాయినం = ఆదిశేషుని పాన్పుపై శయనించే శ్రీమహావిష్ణువును, తం = ఆ, వృషాకపిం = వృషాకపి అని, ఆహుః = అంటారు.

  • తాత్పర్యము: ఓ ఇంద్రాణీ దేవీ! కొందరు చంద్రుని శిరస్సున ధరించిన శంకరుడే వృషాకపి అని చెప్పగా, మరికొందరు పండితులు ఆదిశేషునిపై శయనించే శ్రీహరియే ఆ వృషాకపి అని పేర్కొంటున్నారు.

  • విశేషాలు: పురాణ, వేద సంప్రదాయాలలో శివ, విష్ణువులు ఇద్దరూ కూడా వృషాకపి నామంతో స్తుతించబడతారని ఇక్కడ సూచించారు.

శ్లోకం 6

బ్రహ్మణస్పతింతు వైద్యు తాగ్నే రంశజం మరుద్గణేషుముఖ్యం ।
విశ్వరాజ్ఞి విఘ్న రాజమేకే విశ్రుతం వృషాకపిం వదంతి ॥

  • అన్వయము: హే విశ్వరాజ్ఞి! ఏకే తు వైద్యుతాగ్నేః అంశజం, మరుద్గణేషు ముఖ్యం బ్రహ్మణస్పతిం, విశ్రుతం విఘ్నరాజం వృషాకపిం వదంతి.

  • ప్రతిపదార్థము: హే విశ్వరాజ్ఞి = ఓ జగన్మాతా/ఇంద్రాణీ!, ఏకే తు = ఇంకొందరు, వైద్యుతాగ్నేః = విద్యుద్రూప అగ్నియొక్క, అంశజం = అంశవలన జన్మించినవాడును, మరుద్గణేషు = వాయుదేవుల సమూహములో, ముఖ్యం = ప్రధానమైనవాడునైన, బ్రహ్మణస్పతిం = బ్రహ్మణస్పతిని, విశ్రుతం = ప్రసిద్ధిచెందిన, విఘ్నరాజం = వినాయకుడిని, వృషాకపిం = వృషాకపి అని, వదంతి = చెబుతున్నారు.

  • తాత్పర్యము: ఓ జగజ్జననీ! విద్యుద్రూపమైన అగ్ని అంశతో ఉద్భవించి, మరుద్గణాలలో ముఖ్యుడైన మంత్రనాయకుడు 'బ్రహ్మణస్పతి'ని (గణపతి వేదరూపం), సర్వజన విదితమైన విఘ్నేశ్వరుడిని కూడా వృషాకపి అని కొందరు పండితులు చెబుతున్నారు.

  • విశేషాలు: వేదాల్లోని బ్రహ్మణస్పతి తత్త్వమే లౌకిక విఘ్నేశ్వర రూపమని ఇక్కడ అన్వయించబడింది.

శ్లోకం 7

భాస్కరశ్చ శంకరశ్చ మాత ర్మాధవశ్చ మంత్రనాయకశ్చ |
ఆత్మజేషు తేన సంతి నాంత ర్వ్యాప కాంతరిక్ష విగ్రహాయాః ॥

  • అన్వయము: హే మాతః! అంతర్వ్యాపక అంతరిక్ష విగ్రహాయాః తే ఆత్మజేషు భాస్కరః చ, శంకరః చ, మాధవః చ, మంత్రనాయకః చ న సంతి (ఇతి) న.

  • ప్రతిపదార్థము: హే మాతః = ఓ తల్లీ!, అంతర్వ్యాపక = అంతటా వ్యాపించియున్న, అంతరిక్ష = ఆకాశమే, విగ్రహాయాః = శరీరముగా కలిగిన, తే = నీయొక్క, ఆత్మజేషు = సంతానములో (కుమారులలో), భాస్కరః చ = సూర్యుడును, శంకరః చ = శివుడును, మాధవః చ = విష్ణువును, మంత్రనాయకః చ = బ్రహ్మణస్పతియు (గణపతియు), న సంతి = లేరు, (ఇతి) న = అని కాదు (వారంతా నీ పుత్రులే).

  • తాత్పర్యము: సమస్త విశ్వమందు అంతర్వ్యాప్తమై ఉన్న ఆకాశాన్నే శరీరంగా ధరించిన ఓ దివ్యమాతా! భాస్కరుడు, శంకరుడు, మాధవుడు, మంత్రనాయకుడైన విఘ్నేశ్వరుడు—ఈ నలుగురు దివ్యమూర్తులూ నీ బిడ్డలు కారని ఎవరూ అనలేరు (అంటే వారందరూ ఆకాశరూపిణివైన నీ పుత్రులే).

  • విశేషాలు: సర్వదేవతలు ఆకాశం నుంచే తేజస్సును సంతరించుకుంటారు కాబట్టి అంతరిక్షాధిదేవత అయిన ఇంద్రాణి వారందరికీ విశ్వమాత అవుతుంది.

శ్లోకం 8

వాసవో౽ పి దేవిదేవతాత్మా వల్లభ స్తవ చ్ఛలాంగనాయాః ।
ఆత్మజాతఏవ కీర్తనీయో దేవతాపథేన దేహవత్యాః ॥

  • అన్వయము: హే దేవి! దేవతాత్మా వాసవః అపి చ్ఛలాంగనాయాః తవ వల్లభః; దేవతాపథేన దేహవత్యాః (తవ) ఆత్మజాతః ఏవ కీర్తనీయః.

  • ప్రతిపదార్థము: హే దేవి = ఓ దేవీ!, దేవతాత్మా = దేవతా స్వరూపుడైన, వాసవః అపి = ఇంద్రుడు సైతం, ఛలాంగనాయాః = మాయా స్త్రీ రూపాన్ని ధరించిన, తవ = నీకు, వల్లభః = పతియైనను, దేవతాపథేన = దేవమార్గమైన ఆకాశమును, దేహవత్యాః = శరీరముగా కలిగిన నీకు, ఆత్మజాతః ఏవ = పుత్రుడిగానే, కీర్తనీయః = కీర్తించదగినవాడు.

  • తాత్పర్యము: ఓ దేవీ! దివ్య పురుషుడైన ఇంద్రుడు నీవు లీలావతివై ధరించిన స్త్రీ రూపానికి భర్తే కావచ్చు; కానీ ఆకాశాన్ని శరీరంగా ధరించిన నీ పరమార్థ తత్త్వంలో చూస్తే, ఆ ఇంద్రుడు కూడా నీ గర్భం నుంచే ఉద్భవించిన పుత్రునిగానే స్తుతించబడాలి.

  • విశేషాలు: లౌకిక దృష్టితో దంపతులైన ఇంద్రాణీ-ఇంద్రులు, తాత్త్విక దృష్టితో సృష్టికి మూలమైన ఆకాశ-విద్యుత్ తత్త్వాలుగా మాతృ-పుత్ర సంబంధాన్ని సంతరించుకుంటారని రహస్యం.

శ్లోకం 9

సా శవ స్యుదీరితాసి ధీరై ర్దేహినీ విహాయసేంద్రసూ స్త్వం ।
లింగభేదతో నురూపత స్త త్కీర్తనం శవోహి శక్తివాచీ ॥

  • అన్వయము: హే దేవి! సా త్వం ధీరైః శవసీ ఉదీరితా అసి; విహాయసా దేహినీ (త్వమ్) ఇంద్రసూః; తత్కీర్తనం లింగభేదతః అనురూపతః (భవతి); హి శవః శక్తివాచీ.

  • ప్రతిపదార్థము: హే దేవి = ఓ దేవీ!, సా త్వం = అట్టి నీవు, ధీరైః = పండితులచే, శవసీ = 'శవసి' అని, ఉదీరితా అసి = పిలువబడుచున్నావు; విహాయసా = ఆకాశముచేత, దేహినీ = శరీరము కలదానివై, ఇంద్రసూః = ఇంద్రుని కన్నతల్లివైనావు; తత్ కీర్తనం = ఆ విధముగా స్తుతించడం, లింగభేదతః = స్త్రీ-పురుష లింగ భేదం వలన, అనురూపతః = తగినట్లుగా ఏర్పడినది; హి = ఏలయనగా, శవః = శవః అను శబ్దము, శక్తివాచీ = బలానికి/శక్తికి సంకేతమైనది.

  • తాత్పర్యము: ఓ దేవీ! జ్ఞానులు నిన్ను 'శవసి' అని పిలుస్తారు. ఆకాశమే శరీరంగా కలిగి ఇంద్రుని కన్నందున నీవు 'ఇంద్రసూః' అయ్యావు. 'శవః' అంటే పరాక్రమము లేదా శక్తి అని అర్థం. ఇంద్రునికి తగిన శక్తిస్వరూపిణివి కనుక లింగభేదంతో నిన్ను సమర్థురాలైన 'శవసి'గా వేదాలు కీర్తిస్తున్నాయి.

  • విశేషాలు: ఋగ్వేదంలో ఇంద్రాణిని 'శవసీ' (శక్తిమతి/బలశాలిని) అని స్తుతిస్తారు. శవస్ శబ్దం యొక్క వైదిక నిరుక్తార్థాన్ని కవి ఇక్కడ రమణీయంగా సమన్వయించారు.

శ్లోకం 10

నాదితి ర్విభిద్యతే శవస్యా స్సర్వ దేవమాతరం విదుర్యాం |
యా మరుత్ప్రసూ రభాణి పృశ్ని స్సాపి భిద్యతే తతోన దేవ్యాః ॥

  • అన్వయము: యాం సర్వదేవమాతరం విదుః, సా అదితిః శవస్యాః న విభిద్యతే; యా మరుత్ప్రసూః పృశ్నిః అభాణి, సా అపి తతః దేవ్యాః న భిద్యతే.

  • ప్రతిపదార్థము: యాం = ఎవరినైతే, సర్వదేవమాతరం = సమస్త దేవతలకు తల్లిగా, విదుః = పండితులు తెలుసుకుంటున్నారో, సా అదితిః = ఆ అదితి దేవి, శవస్యాః = శవసి అను శక్తిస్వరూపిణి కంటె, న విభిద్యతే = వేరైనది కాదు; యా = ఏమైతే, మరుత్ప్రసూః = మరుద్గణాలకు తల్లియై, పృశ్నిః = 'పృశ్ని' అని, అభాణి = చెప్పబడినదో, సా అపి = ఆమె కూడా, తతః = ఆ, దేవ్యాః = దేవి (శవసి) కంటె, న భిద్యతే = వేరైనది కాదు.

  • తాత్పర్యము: సకల దేవతలకు జననిగా ప్రసిద్ధి చెందిన 'అదితి' దేవి శవసీ స్వరూపం కంటె భిన్నమైనది కాదు. అలాగే మరుత్తులకు జన్మనిచ్చి వేదాలలో 'పృశ్ని' అని పిలువబడిన దేవి కూడా ఈ ఇంద్రాణీ (శవసీ) శక్తి కంటె వేరు కాదు.

  • విశేషాలు: వైదిక మంత్రాలలో కనిపించే అదితి, పృశ్ని, శవసి అనే నామాలన్నీ ఒకే పరాశక్తి యొక్క వివిధ దివ్య కోణాలని ఇక్కడ ఏకత్వ సమన్వయం చేయబడింది.

శ్లోకం 11

శక్తిరేవ సా న్యగాది పృశ్ని శ్శక్తిరేవ సా౽ దితి ర్న్య భాణి ।
శక్తిరేవ సా౽ భ్యధాయి భద్రా శక్తిరేవ సా శవ స్యవామి ॥

  • అన్వయము: సా శక్తిః ఏవ పృశ్నిః న్యగాది; సా శక్తిః ఏవ అదితిః న్యభాణి; సా శక్తిః ఏవ భద్రా అభ్యధాయి; సా శవసీ శక్తిః ఏవ (ఇతి) అవామి.

  • ప్రతిపదార్థము: సా = ఆ మూలమైన, శక్తిః ఏవ = పరాశక్తియే, పృశ్నిః = 'పృశ్ని' అని, న్యగాది = గానం చేయబడినది; సా శక్తిః ఏవ = ఆ శక్తియే, అదితిః = 'అదితి' అని, న్యభాణి = చెప్పబడినది; సా శక్తిః ఏవ = ఆ శక్తియే, భద్రా = 'భద్ర' అని, అభ్యధాయి = కీర్తించబడినది; సా = ఆ, శవసీ = 'శవసి' అనేది కూడా, శక్తిః ఏవ = శక్తిరూపమే అని, అవామి = నేను నొక్కి చెప్పుచున్నాను.

  • తాత్పర్యము: ఆ మూలశక్తియే 'పృశ్ని'గా చెప్పబడింది; ఆ శక్తియే 'అదితి'గా పిలువబడింది; ఆ శక్తియే సర్వమంగళప్రదాయినియైన 'భద్ర'గా స్తుతించబడింది; ఆ శక్తిస్వరూపమే 'శవసి' అని నేను స్పష్టంగా ప్రకటిస్తున్నాను.

  • విశేషాలు: సర్వనామాల వెనుక ఉన్నది ఏకైక చైతన్య శక్తియే అనే అద్వైత-శాక్త సిద్ధాంత దృక్పథం ఈ శ్లోకంలో ప్రతిధ్వనిస్తుంది.

శ్లోకం 12

విజ్జనః ప్రకృష్ట శక్తిభాగం శబ్దమేవ పృశ్ని మాహ ధేనుం |
యా పరై ర్బుధై రభాణి గౌరీ మానవేష్ట భాషయైవ నారీ ॥

  • అన్వయము: విజ్జనః ప్రకృష్టశక్తిభాగం శబ్దమ్ ఏవ పృశ్నిం ధేనుమ్ ఆహ; యా పరైః బుధైః గౌరీ అభాణి; మానవేష్టభాషయా ఏవ నారీ (అభాణి).

  • ప్రతిపదార్థము: విజ్జనః = విద్వజ్జనులు (జ్ఞానులు), ప్రకృష్ట శక్తిభాగం = ఉత్కృష్టమైన శక్తి భాగాన్ని, శబ్దమ్ ఏవ = నాద/శబ్ద బ్రహ్మమునే, పృశ్నిం = 'పృశ్ని' అనీ, ధేనుం = 'ధేనువు' (కామధేనువు) అనీ, ఆహ = చెప్పిరి; యా = ఏ శక్తియైతే, పరైః బుధైః = ఇతర పండితులచేత, గౌరీ = 'గౌరి' అని, అభాణి = చెప్పబడినదో; మానవ ఇష్ట భాషయా ఏవ = లోకులకు అర్థమయ్యే మానవ భాషలోనే, నారీ = 'నారి' (స్త్రీ రూపం) అని (చెప్పబడింది).

  • తాత్పర్యము: విద్వాంసులు అత్యున్నతమైన శక్తి విభాగాన్ని (శబ్ద/నాద తత్త్వాన్ని) 'పృశ్ని' అని, దివ్య 'ధేనువు' అని వర్ణించారు. అదే దివ్యశక్తిని ఇతర పండితులు 'గౌరి' అని, లౌకిక మానవుల పరిభాషలో 'నారి' (ఆదిశక్తి/స్త్రీ) అని నామకరణం చేశారు.

  • విశేషాలు: శబ్ద బ్రహ్మమే వేదాల్లో పృశ్ని-ధేనువుగాను, ఆగమాలలో గౌరిగాను ప్రతీకాత్మకంగా నిరూపించబడింది.

శ్లోకం 13

వ్యాపకత్వ కల్పితం విశాలం దేశమేవ శక్తిభాగ మాహుః ।
బుద్ధిశాలి నో దితిం సవిత్రీం యాపరైర్విచక్షణై స్మృతా ద్యౌః ॥

  • అన్వయము: బుద్ధిశాలినః వ్యాపకత్వకల్పితం విశాలం దేశమ్ ఏవ సవిత్రీం అదితిం శక్తిభాగమ్ ఆహుః; యా పరైః విచక్షణైః ద్యౌః స్మృతా.

  • ప్రతిపదార్థము: బుద్ధిశాలినః = బుద్ధిమంతులైన జ్ఞానులు, వ్యాపకత్వ కల్పితం = సర్వవ్యాపకత్వముతో కూడిన, విశాలం = అనంతమైన, దేశమ్ ఏవ = ఆకాశ/అవకాశ క్షేత్రాన్నే, సవిత్రీం = సర్వమును ప్రసవించే (సృష్టించే), అదితిం = 'అదితి' అనే, శక్తిభాగమ్ = శక్తి స్వరూపముగా, ఆహుః = చెప్పుచున్నారు; యా = ఏది, పరైః విచక్షణైః = ఇతర వివేకవంతులచే, ద్యౌః = 'ద్యులోకము' (ఆకాశము) అని, స్మృతా = స్మరించబడినదో.

  • తాత్పర్యము: అంతటా పరివ్యాప్తమై ఉన్న అనంత విశాల ఆకాశ దేశాన్నే (Space) తత్త్వవేత్తలు జగజ్జననియైన 'అదితి' అనే శక్తివిభాగంగా పేర్కొన్నారు. విచక్షణ గల మరికొందరు జ్ఞానులు ఆ వ్యాపక శక్తినే 'ద్యులోకం' (ద్యౌః) అని స్తుతించారు.

  • విశేషాలు: అనంతమైన స్పేస్ (ఆకాశం) పరిమితులు లేనిది కావున అది 'అ-దితి' (ఖండన లేనిది). ఆ దివ్య శక్తే సృష్టికి మూలాధారం.

శ్లోకం 14

నిత్యమోద రూప శక్తిభాగం పండితాః ప్రకీర్తయంతి భద్రాం ।
ఉక్తిభేద చాతురీ ప్రలుబ్ధాః సూరయః పరే శివాం జగుర్యాం ॥

  • అన్వయము: పండితాః నిత్యమోదరూపశక్తిభాగం భద్రాం ప్రకీర్తయంతి; ఉక్తిభేదచాతురీ ప్రలుబ్ధాః పరే సూరయః యాం శివాం జగుః.

  • ప్రతిపదార్థము: పండితాః = జ్ఞానులు, నిత్యమోదరూప = శాశ్వతానంద/నిత్యానంద స్వరూపమైన, శక్తిభాగం = శక్తి యొక్క విభాగాన్ని, భద్రాం = 'భద్ర' అని, ప్రకీర్తయంతి = కీర్తిస్తున్నారు; ఉక్తిభేద = వాగ్రూప వైవిధ్యపు, చాతురీ = నైపుణ్యమునందు, ప్రలుబ్ధాః = ఆసక్తి గలవారైన, పరే సూరయః = ఇతర పండితులు, యాం = ఏమైనైతే, శివాం = 'శివ' (పరమ మంగళస్వరూపిణి) అని, జగుః = గానం చేసిరో.

  • తాత్పర్యము: నిరంతర ఆనందాన్ని ప్రసాదించే శక్తి భాగాన్ని పండితులు 'భద్ర' అని కొనియాడారు. వైవిధ్యభరితమైన మాటల చాతుర్యంతో వర్ణించగల ఇతర జ్ఞానులు అదే ఆనంద శక్తిని 'శివ' (మంగళకారిణి) అని ప్రస్తుతించారు.

  • విశేషాలు: ఆనందమయ కోశానికి సంబంధించిన ఆనంద తత్త్వమే 'భద్ర' మరియు 'శివ' శబ్దాలతో వ్యవహరించబడుతుంది.

శ్లోకం 15

వీర్యరూపభాగ ఏవ గణ్యః పండితై శవస్య భాణిశక్తేః ।
ఓజసో న సో తిరిచ్య తేంశో భిద్యతే తతోన వజ్ర ముగ్రం ॥

  • అన్వయము: పండితైః శవసీ అభాణి శక్తేః వీర్యరూపభాగః ఏవ గణ్యః; సః ఓజసః అంశః న అతిరిచ్యతే; తతః ఉగ్రం వజ్రం న భిద్యతే.

  • ప్రతిపదార్థము: పండితైః = పండితులచే, శవసీ = 'శవసి' అని, అభాణి = చెప్పబడినది, శక్తేః = పరాశక్తియొక్క, వీర్యరూపభాగః ఏవ = పరాక్రమ/సామర్థ్య రూపమైన భాగముగానే, గణ్యః = పరిగణించదగినది; సః = ఆ భాగము, ఓజసః అంశః = ఓజస్సు (తేజోబలము) యొక్క అంశ కంటె, న అతిరిచ్యతే = వేరుగా మించి ఉండదు; తతః = దానికంటె, ఉగ్రం = తీవ్రమైన, వజ్రం = వజ్రాయుధ శక్తి, న భిద్యతే = భిన్నమైనది కాదు.

  • తాత్పర్యము: పండితులు 'శవసి' అని దేనినైతే పేర్కొన్నారో, అది పరాశక్తి యొక్క వీర్య (పరాక్రమ) స్వరూపమే. అది అంతర్గత తేజోబలమైన ఓజస్సు కంటె వేరైనది కాదు; అత్యంత భయంకరమైన వజ్రాయుధ శక్తి కూడా ఈ శవసీ శక్తి కంటె భిన్నమైనది కాదు.

  • విశేషాలు: శవస్ = వీర్యము, బలం, ఓజస్సు, వజ్రశక్తి. ఇంద్రుని చేతిలోని వజ్రాయుధం కేవలం ఒక ఆయుధం మాత్రమే కాదు, అది ఇంద్రాణీ దేవి యొక్క సాక్షాత్ శక్తిరూపమే.

శ్లోకం 16

వజ్రమేవ భాషయా ప రేషా ముచ్యతే ప్రచండ చండికేతి |
యద్విభూతిలేశ చుంబితాత్మా జీయ తేన కేనచి త్పృథివ్యాం ॥

  • అన్వయము: పరేషాం భాషయా వజ్రమ్ ఏవ ప్రచండచండికా ఇతి ఉచ్యతే; యద్విభూతిలేశచుంబితాత్మా పృథివ్యాం కేనచిత్ న జీయతే.

  • ప్రతిపదార్థము: పరేషాం భాషయా = తాంత్రిక/రహస్య సంప్రదాయ విదుల భాషలో, వజ్రమ్ ఏవ = వజ్రశక్తినే, ప్రచండచండికా ఇతి = 'ప్రచండ చండిక' అని, ఉచ్యతే = పిలువబడుచున్నది; యత్ = ఏ చండికాశక్తి యొక్క, విభూతిలేశ = మహిమయొక్క లవలేశముచేత, చుంబితాత్మా = స్పర్శించబడిన అంతఃకరణము కలవాడో, (సః = అతడు), పృథివ్యాం = ఈ భూమండలమునందు, కేనచిత్ = ఎవరిచేతనూ, న జీయతే = జయింపబడడు (ఓడిపోడు).

  • తాత్పర్యము: రహస్య తాంత్రిక పరిభాషలో ఆ వజ్రశక్తినే 'ప్రచండ చండిక' (ఛిన్నమస్తా/చండిక) అని పిలుస్తారు. ఆ దివ్యశక్తి యొక్క విభూతి లేశమాత్రం ఎవనిపై ప్రసరిస్తుందో, అటువంటి సాధకుడిని ఈ భూమిపై ఎవ్వరూ ఓడించలేరు.

  • విశేషాలు: వేదాల్లోని 'వజ్ర వైరోచనీ' తత్త్వమే ఆగమాలలో 'ప్రచండ చండిక'. ఇంద్రాణీ ఉపాసన అపరాజితత్వాన్ని (ఎన్నటికీ ఓటమి లేని స్థితిని) ప్రసాదిస్తుంది.

శ్లోకం 17

సర్వతో గతి శ్శచీతి శక్తిః కీర్త్యతే బుధై రుదార కీర్తిః |
సర్వభాగ వాచకం పదంతే పావనం పురాతనం ప్రియం నః ॥

  • అన్వయము: సర్వతోగతిః, ఉదారకీర్తిః శక్తిః బుధైః శచీ ఇతి కీర్త్యతే; సర్వభాగవాచకం, పావనం, పురాతనం తే పదం నః ప్రియమ్.

  • ప్రతిపదార్థము: సర్వతోగతిః = అంతటా నిరాఘాటమైన గమనం గలదియు, ఉదారకీర్తిః = ఉన్నతమైన కీర్తి కలిగినదియునైన, శక్తిః = పరాశక్తి, బుధైః = పండితులచే, శచీ ఇతి = 'శచి' అని, కీర్త్యతే = కీర్తించబడుచున్నది; సర్వభాగవాచకం = సమస్త సృష్టి భాగాలను సూచించేదియు, పావనం = పరమ పవిత్రమైనదియు, పురాతనం = అనాదియైనదియునగు, తే = నీయొక్క, పదం = (శచీ అను) నామపదము, నః = మాకు, ప్రియమ్ = ఎంతో ఇష్టమైనది.

  • తాత్పర్యము: సర్వవ్యాపకమైన గతిశీలత కలిగి, అత్యున్నత కీర్తి గల పరాశక్తిని పండితులు 'శచి' అని స్తుతిస్తారు. సమస్త శక్తి విభాగాలను తనలో ఇముడ్చుకున్నది, పరమ పవిత్రమైనది, అనాదియైనది అయిన నీ 'శచి' అను దివ్యనామం మాకెంతో ప్రీతిపాత్రమైనది.

  • విశేషాలు: 'శచ్' ధాతువునకు వ్యాప్తి, శక్తి, ప్రజ్ఞ అని అర్థాలు. సర్వశక్తుల సమాహారమే 'శచీ' నామం.

శ్లోకం 18

యశ్శచీతి నామకీర్తయే న్నా పుష్కరేణ తే శరీరవత్యాః ।
దివ్య సుందరీ తనో రుతాహో తం పరాభవేన్న దేవి పాపం ॥

  • అన్వయము: హే దేవి! పుష్కరేణ శరీరవత్యాః, ఉతాహో దివ్యసుందరీతనోః తే శచీ ఇతి నామ యః కీర్తయేత్, తం పాపం న పరాభవేత్.

  • ప్రతిపదార్థము: హే దేవి = ఓ దేవీ!, పుష్కరేణ = ఆకాశముచేత, శరీరవత్యాః = దేహము కలదానివియు, ఉతాహో = లేదా, దివ్యసుందరీతనోః = దివ్య సౌందర్యవతియైన స్త్రీమూర్తివియునైన, తే = నీయొక్క, శచీ ఇతి నామ = 'శచి' అను దివ్య నామమును, యః = ఎవడైతే, కీర్తయేత్ = సంకీర్తన చేయునో, తం = అట్టివానిని, పాపం = ఏ పాపము కూడా, న పరాభవేత్ = దరిచేరదు (బాధించదు/ఓడించదు).

  • తాత్పర్యము: ఓ తల్లీ! ఆకాశాన్ని శరీరంగా ధరించిన విరాడ్రూపిణివైనా, లేదా దివ్య సౌందర్యంతో శోభిల్లే స్త్రీమూర్తివైనా—నీ యొక్క 'శచి' అనే పరమ పవిత్ర నామాన్ని ఎవడైతే కీర్తిస్తాడో, అటువంటి భక్తుని ఎలాంటి పాపమూ స్పర్శించలేదు, పరాభవించలేదు.

  • విశేషాలు: నామ సంకీర్తన మహిమ ఇక్కడ ప్రతిపాదించబడింది. శచీ నామోచ్ఛారణ మాత్రమే సమస్త పాప క్షయానికి దివ్యౌషధం.

శ్లోకం 19

అంబరం వరం తవాంబ కాయం యస్సదా విలోకయన్ను పాస్తే ॥
లోకజాల చక్రవర్తి జాయే తం పరాభవేన్న దేవి పాపం ॥

  • అన్వయము: హే లోకజాల చక్రవర్తిజాయే! హే అంబ! హే దేవి! తవ వరం కాయం అంబరం సదా విలోకయన్ యః ఉపాస్తే, తం పాపం న పరాభవేత్.

  • ప్రతిపదార్థము: హే లోకజాల చక్రవర్తిజాయే = సమస్త లోకసమూహాల చక్రవర్తియైన ఇంద్రుని దేవీ!, హే అంబ = ఓ అమ్మా!, హే దేవి = ఓ దేవీ!, తవ = నీయొక్క, వరం = శ్రేష్ఠమైన, కాయం = శరీరమైన, అంబరం = ఆకాశమును, సదా = నిరంతరము, విలోకయన్ = ధ్యానించి చూస్తూ, యః = ఎవడైతే, ఉపాస్తే = ఉపాసిస్తాడో, తం = అట్టి సాధకుడిని, పాపం = పాపము, న పరాభవేత్ = పరాభవించదు (బాధించదు).

  • తాత్పర్యము: సమస్త భువనాల చక్రవర్తియైన దేవేంద్రుని ధర్మపత్నీ! ఓ జగన్మాతా! శ్రేష్ఠమైన నీ ఆకాశ రూపాన్ని నిరంతరం భావిస్తూ, దర్శిస్తూ ఎవడైతే ఉపాసిస్తాడో, అటువంటి ఉత్తమ సాధకుడిని ఏ విధమైన పాపమూ కబళించలేదు.

  • విశేషాలు: ఆకాశ ధ్యానం (చిదాకాశ ఉపాసన) ద్వారా భక్తుడు జీవన్ముక్తుడై పాపరహితుడవుతాడని ఈ శ్లోకం ఫలితంగా చెప్పబడింది.


శ్లోకాలు 20–23 (కులకము - దివ్య సౌందర్య ధ్యాన శ్లోకాలు)

పూర్ణిమా సుధాంశు బింబవక్త్రం ఫుల్ల వారిజాతపత్ర నేత్రం |
శుభ్రతా నిధాన మందహాసం కాలమేఘకల్ప కేశపాశం ॥ (20)

రత్న దర్పణాభ మంజుగండం చంపక ప్రసూనచారు నాసం |
కుందకుట్మలాభ కాంత దంతం కల్పపల్లవాభ దంతచేలం ॥ (21)

సద్వరా భయ ప్రదాయ హస్తం సర్వ దేవవంద్య పాదకంజం |
దివ్య రత్న భూషణై రనర్ఘ్యై ర్భూషితం కనత్సువర్ణవర్ణం ॥ (22)

దివ్య శుక్ల వస్త్రయుగ్మ ధారి స్వర్గ సార్వభౌమ నేత్రహారి |
యస్స్మరే ద్వరాంగనావపు స్తే తం పరాభవేన్న దేవి పాపం ॥ (23)

  • అన్వయము: హే దేవి! పూర్ణిమాసుధాంశుబింబవక్త్రం, ఫుల్లవారిజాతపత్రనేత్రం, శుభ్రతానిధానమందహాసం, కాలమేఘకల్పకేశపాశం, రత్నదర్పణాభమంజుగండం, చంపకప్రసూనచారునాసం, కుందకుట్మలాభకాంతదంతం, కల్పపల్లవాభదంతచేలం, సద్వరాభయప్రదాయహస్తం, సర్వదేవవంద్యపాదకంజం, అనర్ఘ్యైః దివ్యరత్నభూషణైః భూషితం, కనత్సువర్ణవర్ణం, దివ్యశుక్లవస్త్రయుగ్మధారి, స్వర్గసార్వభౌమనేత్రహారి (చ యత్) తే వరాంగనావపుః, యః స్మరేత్, తం పాపం న పరాభవేత్.

  • ప్రతిపదార్థము: హే దేవి = ఓ దేవీ!, పూర్ణిమా సుధాంశు బింబ వక్త్రం = పూర్ణిమ చంద్రబింబము వంటి ముఖము కలదియు, ఫుల్ల వారిజాత పత్ర నేత్రం = వికసించిన తామరరేకుల వంటి కన్నులు కలదియు, శుభ్రతా నిధాన మందహాసం = స్వచ్ఛతకు నిలయమైన మందహాసము కలదియు, కాలమేఘ కల్ప కేశపాశం = నల్లని వర్షాకాలపు మేఘము వంటి ముంగురులు/కురులు కలదియు, రత్న దర్పణ ఆభ మంజు గండం = రత్నపుటద్దము వలె మెరిసే అందమైన చెక్కిళ్లు కలదియు, చంపక ప్రసూన చారు నాసం = సంపెంగ పువ్వువలె చక్కనైన నాసిక (ముక్కు) కలదియు, కుంద కుట్మల ఆభ కాంత దంతం = మల్లెమొగ్గల కాంతితో ప్రకాశించే దంతములు కలదియు, కల్ప పల్లవ ఆభ దంతచేలం = కల్పవృక్షపు లేత చిగురుటాకు వంటి ఎర్రనైన పెదవులు కలదియు, సద్వర అభయ ప్రదాయ హస్తం = శ్రేష్ఠమైన వరాలను మరియు అభయమును ఇచ్చే హస్తములు కలదియు, సర్వ దేవ వంద్య పాద కంజం = సకల దేవతలచే నమస్కరింపబడే పాదపద్మములు కలదియు, అనర్ఘ్యైః = అమూల్యమైన, దివ్య రత్న భూషణైః = దివ్య రత్నాభరణములచే, భూషితం = అలంకరింపబడినదియు, కనత్ సువర్ణ వర్ణం = మెరుస్తున్న బంగారు ఛాయ గల శరీరకాంతి కలదియు, దివ్య శుక్ల వస్త్ర యుగ్మ ధారి = పరమ పవిత్రమైన రెండు తెల్లని వస్త్రములను ధరించినదియు, స్వర్గ సార్వభౌమ = దేవేంద్రుని యొక్క, నేత్రహారి = నేత్రములను ఆకర్షించునదియునైన, తే = నీయొక్క, వరాంగనా వపుః = శ్రేష్ఠమైన స్త్రీమూర్తి స్వరూపాన్ని, యః = ఎవడైతే, స్మరేత్ = ధ్యానించునో (స్మరించునో), తం = అట్టి భక్తుని, పాపం = ఏ పాపము కూడా, న పరాభవేత్ = దరిచేరదు (బాధించదు).

  • తాత్పర్యము: పున్నమి చంద్రుని వంటి ముఖం, వికసించిన తామర రేకుల వంటి కన్నులు, నిర్మలమైన చిరునవ్వు, వర్షాకాలపు నల్లని మేఘంలాంటి కురులు, రత్నదర్పణం లాంటి చెక్కిళ్లు, సంపెంగ పువ్వులాంటి నాసిక, మల్లెమొగ్గల వంటి దంతాలు, కల్పవృక్షపు చిగురులాంటి పెదవులు, వరదాభయ హస్తాలు, సకల దేవవందిత పాదపద్మాలు కలిగి, అమూల్య రత్నాభరణాలతోను, మెరిసే మేలిమి బంగారు ఛాయతోను, దివ్యమైన శ్వేత వస్త్ర యుగ్మంతోను ప్రకాశిస్తూ దేవేంద్రుని నయనాలను పరవశింపజేసే నీ దివ్య సుందర స్త్రీ స్వరూపాన్ని ఎవడైతే నిరంతరం ధ్యానిస్తాడో, అటువంటి సాధకుడిని ఏ పాపమూ స్పర్శించలేదు.

  • విశేషాలు: ఇంద్రాణీ దేవి యొక్క సంపూర్ణ నఖశిఖపర్యంత సౌందర్య వర్ణనతో కూడిన నాలుగు శ్లోకాల ధ్యాన కులకమిది. అమ్మవారి సాకార రూప ధ్యానానికి ఇది అత్యంత శ్రేష్ఠమైనది.

శ్లోకం 24

భారతక్షి తే రిదం జనన్యా శ్శోకజన్య బాష్ప వారిహర్తుం ।
దేహి శక్తి మాశ్రితాయ మహ్యం పాహి ధర్మ మింద్రచిత్తనాథే ॥

  • అన్వయము: హే ఇంద్రచిత్తనాథే! భారతక్షితేః జనన్యాః ఇదం శోకజన్యబాష్పవారి హర్తుం ఆశ్రితాయ మహ్యం శక్తిం దేహి, ధర్మం పాహి.

  • ప్రతిపదార్థము: హే ఇంద్రచిత్తనాథే = ఇంద్రుని హృదయేశ్వరీ!, భారతక్షితేః = భారతభూమియను, జనన్యాః = తల్లియొక్క, ఇదం = ఈ, శోకజన్య = దుఃఖము వలన కలిగిన, బాష్పవారి = కన్నీటి జలమును, హర్తుం = తుడిచివేయుటకు (పోగొట్టుటకు), ఆశ్రితాయ = నిన్ను శరణువేడిన, మహ్యం = నాకు, శక్తిం = తగిన సామర్థ్యమును/బలమును, దేహి = ప్రసాదించుము; ధర్మం = సనాతన ధర్మమును, పాహి = రక్షించుము.

  • తాత్పర్యము: ఓ ఇంద్రుని హృదయేశ్వరీ! కష్టాలలో ఉన్న  భారతమాత కళ్ళవెంట కారుతున్న శోకబాష్పాలను తుడిచివేయడానికి, నిన్నే ఆశ్రయించిన నాకు తగిన శక్తిని ప్రసాదించు తల్లీ! అంతరించిపోతున్న సనాతన ధర్మాన్ని రక్షించు!

  • విశేషాలు: కవి గారి దేశభక్తి మరియు ఆధ్యాత్మిక భావనల కలయికకు నిదర్శనమిది. దేశ విముక్తి, ధర్మరక్షణలకు పరాశక్తి అనుగ్రహమే ప్రధాన సాధనమని వేడుకుంటున్నారు.

శ్లోకం 25

సద్వసిష్ఠ సంతతే రిమాభి స్సత్కవే ర్మయూర సారిణీభిః ।
సమ్మదం ప్రయాతు శక్ర చేత స్సం ప్రమోహినీ సరోజనేత్రా ॥

  • అన్వయము: సద్వసిష్ఠసంతతేః సత్కవేః ఇమాభిః మయూరసారిణీభిః, శక్రచేతస్సంప్రమోహినీ సరోజనేత్రా సమ్మదం ప్రయాతు.

  • ప్రతిపదార్థము: సద్వసిష్ఠ సంతతేః = పవిత్రమైన వసిష్ఠ మహర్షి గోత్రవంశమున జన్మించిన, సత్కవేః = సత్కవియొక్క (కావ్యకంఠ గణపతిముని యొక్క), ఇమాభిః = ఈ, మయూరసారిణీభిః = మయూరసారిణీ వృత్తములచేత (శ్లోకములచేత), శక్ర చేతః సంప్రమోహినీ = ఇంద్రుని హృదయమును సమ్మోహింపజేసే, సరోజనేత్రా = పద్మాక్షులైన ఇంద్రాణీదేవి, సమ్మదం = పరమానందమును/సంతోషమును, ప్రయాతు = పొందుగాక!

  • తాత్పర్యము: పవిత్ర వసిష్ఠ గోత్రోద్భవుడైన సత్కవి రచించిన ఈ 'మయూరసారిణీ' ఛందోబద్ధ శ్లోకమాలికలచేత, దేవేంద్రుని మనస్సును ఆనందింపజేసే తామరకన్నుల ఇంద్రాణీదేవి మిక్కిలి సంతుష్టురాలై ఆనందించుగాక!

  • విశేషాలు: స్తబక ముగింపు శ్లోకం. కవి తన వంశ పరంపరను (వాసిష్ఠ గోత్రం) సూచిస్తూ, ఈ స్తబకంలో వాడిన ఛందస్సు పేరైన 'మయూరసారిణీ' వృత్తాన్ని ముద్రాలంకారంగా పొందుపరిచి దేవికి నివేదించారు.

పాంక్తం శతకంలోని మొదటిదైన 5.1. మయూరసారిణీ స్తబకం సంపూర్ణం.


No comments:

Post a Comment

06. 02. రథోద్ధతా స్తబకం

శ్రీ కావ్యకంఠ వాసిష్ఠ గణపతి ముని విరచిత ఇంద్రాణీ సప్తశతి లోని ఆరవ స్తబకం (రథోద్ధతా వృత్తం) : శ్లోకం 1 క్షాలనాయ హితాం విభూతయే విష్టపస్య మదనా...