Friday, August 28, 2026

5.3. మణిరాగ స్తబకం





5.3. మణిరాగ స్తబకం (శ్లోకాలు 1 నుండి 10)




శ్లోకం 1:
జ్యోతిషాం నృపతి స్సకలానాం శాంతిమేవ సదాభిదధానః ।
నిర్మలో హరతా త్సురరాజ్జీ మందహాసలవో మమపాపం ॥
అన్వయము: సకలానాం జ్యోతిషాం నృపతిః, సదా శాంతిం ఏవ అభిదధానః, నిర్మలః సురరాజ్ఞీ మందహాసలవః మమ పాపం హరతాత్.

ప్రతిపదార్థము: సకలానాం = సమస్తమైన; జ్యోతిషాం = కాంతులకు / తేజస్సులకు; నృపతిః = ప్రభువై (శ్రేష్ఠమై); సదా = ఎల్లప్పుడూ; శాంతిం ఏవ = శాంతినే; అభిదధానః = ప్రసాదిస్తూ; నిర్మలః = స్వచ్ఛమైనదైన; సురరాజ్ఞీ = ఇంద్రాణీదేవి యొక్క; మందహాస లవః = చిరునవ్వు యొక్క లేశము (చిరునవ్వు తునక); మమ = నా యొక్క; పాపం = పాపమును; హరతాత్ = హరించుగాక / తొలగించుగాక.

తాత్పర్యము: సమస్త కాంతులకూ అధిపతియై, భక్తులకు ఎల్లవేళలా శాంతిని చేకూరుస్తూ, అత్యంత నిర్మలంగా వెలిగే ఆ ఇంద్రాణీదేవి చిరునవ్వు నా సమస్త పాపాలను సమూలంగా నశింపజేయుగాక!

విశేషాలు: అమ్మవారి ముఖారవిందంలోని చిరునవ్వును వర్ణిస్తూ శ్లోకం ప్రారంభమైంది. ఇంద్రాణి చిరునవ్వు కేవలం కాంతిమంతమే కాదు, ప్రశాంతతను, పాపక్షయాన్ని ప్రసాదించే దివ్య ఔషధమని కవి భావన.

శ్లోకం 2:
దుష్ప్రలోక దవిష్ఠపదాబ్జా శిష్టశోక నివారణదక్షా ।
నాకలోక మహీపతి రామా భారతస్య ధునోత్వ సుఖాని ॥
అన్వయము: దుష్ప్రలోక దవిష్ఠపదాబ్జా, శిష్టశోక నివారణదక్షా, నాకలోక మహీపతి రామా భారతస్య అసుఖాని ధునోతు.

ప్రతిపదార్థము: దుష్ప్రలోక = దుష్టుల సమూహమునకు; దవిష్ఠ = అత్యంత దూరమైన; పద అబ్జా = పాదపద్మములు కలదియు; శిష్ట = సజ్జనుల యొక్క; శోక = దుఃఖములను; నివారణ = పోగొట్టుటయందు; దక్షా = సమర్థురాలును; నాకలోక = స్వర్గలోకమునకు; మహీపతి = రాజైన ఇంద్రుని యొక్క; రామా = భార్య అయిన ఇంద్రాణి; భారతస్య = ఈ భారత దేశము యొక్క (లేదా భక్తుని యొక్క); అసుఖాని = కష్టములను / దుఃఖములను; ధునోతు = పారద్రోలుగాక.

తాత్పర్యము: దుష్టులకు ఏనాటికీ దక్కని పాదపద్మాలు కలది, సజ్జనుల శోకాలను తొలగించడంలో సమర్థురాలు, దేవరాజైన ఇంద్రుని పట్టపురాణి అయిన ఇంద్రాణీదేవి భారతదేశానికి కలిగిన సమస్త కష్టాలను, అశాంతిని తొలగించుగాక!

విశేషాలు: ఇక్కడ జగన్మాతను దేశ రక్షణకై, దేశప్రజల బాధానివారణకై ప్రార్థించడం విశేషం. దేవీ భక్తితో పాటు దేశభక్తి కలగలసిన శ్లోకం.

శ్లోకం 3:
దేవమౌళిమణీ కిరణేభ్యో విక్రమం స్వయమేవ దదానా ।
దేవరాజ వధూపద పద్మ శ్రీస్తనోతు సదా మమ భద్రం ॥
అన్వయము: దేవమౌళిమణీ కిరణేభ్యః స్వయం ఏవ విక్రమం దదానా, దేవరాజ వధూపద పద్మ శ్రీః సదా మమ భద్రం తనోతు.

ప్రతిపదార్థము: దేవ = దేవతల యొక్క; మౌళి = కిరీటములలోని; మణీ = రత్నాల యొక్క; కిరణేభ్యః = కాంతులకు; స్వయం ఏవ = తానే స్వయంగా; విక్రమం = ఆధిక్యతను / శోభను; దదానా = ఇచ్చునట్టి; దేవరాజ వధూ = ఇంద్రుని భార్య (ఇంద్రాణి) యొక్క; పద పద్మ = పాదపద్మముల యొక్క; శ్రీః = దివ్యశోభ; సదా = ఎల్లప్పుడూ; మమ = నాకు; భద్రం = శుభములను / క్షేమమును; తనోతు = విస్తరింపజేయుగాక.

తాత్పర్యము: దేవతలు సాష్టాంగ నమస్కారం చేస్తున్నప్పుడు వారి కిరీటాలలోని మణుల కాంతులకు సైతం స్వయంగా మరింత శోభను అందించే ఇంద్రాణీదేవి పాదపద్మాల కాంతి నాకు ఎల్లవేళలా సకల శుభాలను ప్రసాదించుగాక!

విశేషాలు: సాధారణంగా కిరీటమణులు పాదాలకు కాంతిని ఇస్తాయంటారు, కానీ ఇక్కడ అమ్మవారి పాదకాంతే దేవతల కిరీటమణులకు తేజస్సును ప్రసాదిస్తోందని వర్ణించడం కవి అద్భుత ప్రతిభ.

శ్లోకం 4:
దేవి తే వదనం బహు కాంతం సాక్షి తత్ర పురందర చేతః ।
అంబ తే చరణావతికాంతా వత్ర సాక్షి మనస్స్మరతాం నః ॥
అన్వయము: దేవి! తే వదనం బహు కాంతం, తత్ర పురందర చేతః సాక్షి; అంబ! తే చరణౌ అతికాంతౌ, అత్ర స్మరతాం నః మనః సాక్షి.

ప్రతిపదార్థము: దేవి = ఓ దేవీ!; తే = నీ యొక్క; వదనం = ముఖము; బహు = మిక్కిలి; కాంతం = ప్రకాశవంతమైనది / మనోహరమైనది; తత్ర = ఆ విషయమున; పురందర = ఇంద్రుని యొక్క; చేతః = మనస్సే; సాక్షి = సాక్ష్యము; అంబ = అమ్మా!; తే = నీ యొక్క; చరణౌ = పాదములు; అతికాంతౌ = అత్యంత మనోహరమైనవి; అత్ర = ఈ విషయమున; స్మరతాం = నిన్ను నిత్యం స్మరించే; నః = మా యొక్క; మనః = మనస్సులే; సాక్షి = సాక్ష్యములు.

తాత్పర్యము: అమ్మా ఇంద్రాణీ! నీ దివ్య ముఖారవిందం అనిర్వచనీయమైన కాంతితో ప్రకాశిస్తోంది; దానికి నీ భర్త అయిన దేవేంద్రుని మనస్సే ప్రత్యక్ష సాక్షి. అలాగే నీ పాదద్వయం అత్యంత మనోహరంగా భాసిల్లుతోంది; దానికి నిన్ను నిరంతరం ధ్యానించే మా మనస్సులే ప్రత్యక్ష సాక్షులు.

విశేషాలు: ముఖ సౌందర్యాన్ని భర్తగా ఇంద్రుడు అనుభవిస్తుండగా, పాద సౌందర్యాన్ని భక్తులుగా తాము ధ్యానిస్తూ అనుభవిస్తున్నామని భక్తిరసాత్మకంగా నిరూపించిన భావం ఇది.

శ్లోకం 5:
భాసురం సురసంహతి వంద్యం సుందరం హరి లోచన హారి ।
పావనం నతపాప విధారి స్వర్గరాజ్ఞి పదం తవ సేవే ॥
అన్వయము: సురసంహతి వంద్యం భాసురం, హరి లోచన హారి సుందరం, నతపాప విధారి పావనం (యత్) తవ పదం, (హే) స్వర్గరాజ్ఞి! (తత్) సేవే.

ప్రతిపదార్థము: స్వర్గరాజ్ఞి = ఓ స్వర్గాధిపతీశ్వరీ!; సురసంహతి = దేవతా సమూహముచే; వంద్యం = నమస్కరింపబడునది అగుటచేత; భాసురం = ప్రకాశవంతమైనదియు; హరి = ఇంద్రుని యొక్క; లోచన = కన్నులను; హారి = ఆకర్షించునది అగుటచేత; సుందరం = అత్యంత సౌందర్యవంతమైనదియు; నత = నమస్కరించిన భక్తుల యొక్క; పాప = పాపములను; విధారి = తొలగించునది అగుటచేత; పావనం = పరమ పవిత్రమైనదియు అయిన; తవ = నీ యొక్క; పదం = పాదమును; సేవే = సేవించుచున్నాను.

తాత్పర్యము: ఓ స్వర్గరాణీ! దేవతలందరి ప్రణామాల వల్ల కాంతిమంతమైనదీ, ఇంద్రుని నేత్రాలను కట్టిపడేసేలా సుందరమైనదీ, శరణన్న భక్తుల పాపాలను హరిస్తూ పరమ పవిత్రమైనదైన నీ దివ్య పాదపద్మాన్ని భక్తితో సేవిస్తున్నాను.

విశేషాలు: అమ్మవారి పాదాలలోని మూడు ప్రధాన లక్షణాలను (ప్రకాశం, సౌందర్యం, పావనత్వం) కారణసహితంగా ఇందులో సమన్వయించారు.

శ్లోకం 6:
జంఘికే జయతస్తవ మాతః సంఘ ఏవ రుచాం యదధీనః ।
వాసవస్య దృశాం చ సహస్రం యద్విలోకన లోభవినమ్రం ॥
అన్వయము: మాతః! తవ జంఘికే జయతః, యదధీనః రుచాం సంఘః ఏవ, యద్విలోకన లోభవినమ్రం వాసవస్య దృశాం సహస్రం చ.

ప్రతిపదార్థము: మాతః = ఓ తల్లీ!; తవ = నీ యొక్క; జంఘికే = పిక్కలు రెండూ; జయతః = సర్వోత్కృష్టంగా ప్రకాశిస్తున్నాయి; యత్ అధీనః = ఏ పిక్కల ఆధీనంలోనైతే; రుచాం = కాంతుల యొక్క; సంఘః ఏవ = సమూహమే ఉన్నదో; చ = మరియు; యత్ = వేటిని; విలోకన = చూచుటయందలి; లోభ = అత్యంత ఆశచేత / తృష్ణచేత; వాసవస్య = ఇంద్రుని యొక్క; దృశాం = కన్నుల యొక్క; సహస్రం = వేయి నేత్రములు; వినమ్రం = వంగి / ఆసక్తితో నిలిచియున్నవో.

తాత్పర్యము: ఓ జగన్మాతా! నీ పిక్కల జంట సర్వోత్కృష్టమై విలసిల్లుతోంది. కాంతుల సమూహమంతా వాటి వశమై ఉంది. అందుకే ఇంద్రుడు తన వేయి కన్నులతోనూ ఆ పిక్కల అందాన్ని చూడాలనే తీవ్రమైన ఆరాటంతో వినమ్రుడై చూస్తున్నాడు.

విశేషాలు: ఇంద్రుని సహస్రాక్షాలు (వేయి కన్నులు) అమ్మవారి పాద సౌందర్యాన్ని, పిక్కల అందాన్ని ఏకకాలంలో సంపూర్ణంగా దర్శించడానికే సార్థకమయ్యాయని చమత్కారం.

శ్లోకం 7:
సక్తినీ తవ వాసవకాంతే రామణీయక సార నిశాంతే ।
వందతే వినయేన సమేత్య వందితా స్తవపావని వాణీ ॥
అన్వయము: వాసవకాంతే! పావని! రామణీయక సార నిశాంతే తవ సక్తినీ, స్తవ వందితా వాణీ సమేత్య వినయేన వందతే.

ప్రతిపదార్థము: వాసవకాంతే = ఇంద్రుని ప్రియసఖీ!; పావని = పవిత్రమైన దానా!; రామణీయక = సమస్త సౌందర్యము యొక్క; సార = సారభూతమైనదానికి; నిశాంతే = నిలయములైన; తవ = నీ యొక్క; సక్తినీ = ఊరువులను (తొడలను); స్తవ = స్తోత్రములచే; వందితా = పూజింపబడే; వాణీ = సరస్వతీదేవి సైతం; సమేత్య = దగ్గరకు వచ్చి; వినయేన = ఎంతో వినయంతో; వందతే = నమస్కరిస్తున్నది.

తాత్పర్యము: ఓ ఇంద్రాణీదేవీ! పరమ పవిత్రురాలా! సమస్త సౌందర్య సారానికి నిలయాలైన నీ తొడలను, లోకాలచే నిత్యం స్తోత్రాలు అందుకొనే సాక్షాత్తు ఆ వాగ్దేవి సరస్వతి సైతం ఎంతో వినయభావంతో సమీపించి నమస్కరిస్తోంది.

విశేషాలు: లోకానికి విద్యను, స్తోత్ర బలాన్ని ఇచ్చే సరస్వతీదేవే ఇంద్రాణి పాద-ఊరు సౌందర్యానికి దాసోహమై వినమ్రంగా ప్రణమిల్లుతోందని దేవి ఔన్నత్యాన్ని చాటారు.

శ్లోకం 8:
ఇంద్రనారి కటిస్తవ పృథ్వీ మండలస్య తులా మహనీయే ।
మధ్యమం నభసః ప్రతిమానం భోగినాం భువనస్య చ నాభిః ॥
అన్వయము: మహనీయే ఇంద్రనారి! తవ కటిః పృథ్వీమండలస్య తులా, మధ్యమం నభసః ప్రతిమానం, నాభిః చ భోగినాం భువనస్య (ప్రతిమానం).

ప్రతిపదార్థము: మహనీయే = పూజ్యురాలవైన; ఇంద్రనారి = ఓ ఇంద్రాణీ!; తవ = నీ యొక్క; కటిః = పిరుదులు / కటిభాగము; పృథ్వీమండలస్య = భూమండలమునకు; తులా = సాటి అయినది (విశాలమైనది); మధ్యమం = నడుము; నభసః = ఆకాశమునకు; ప్రతిమానం = సాదృశ్యము (శూన్యము/సన్ననిది); చ = మరియు; నాభిః = నాభిప్రదేశము; భోగినాం భువనస్య = సర్పలోకమునకు / పాతాళలోకమునకు (ప్రతిమానం = పోలికగా ఉన్నది).

తాత్పర్యము: ఓ మహోన్నతమైన ఇంద్రాణీదేవీ! విశాలమైన నీ కటిభాగం భూమండలానికి ప్రతిరూపం; అతి సూక్ష్మమైన నీ నడుము ఆకాశానికి పోలిక; లోతైన నీ నాభిభాగం పాతాళ లోకానికి నిదర్శనంగా ఉంది.

విశేషాలు: కవి అమ్మవారి శరీర నిర్మాణాన్ని త్రిలోకాలతో (భూమి, ఆకాశం, పాతాళం) రూపక పరిపూర్ణంగా సమన్వయించి విశ్వరూప సౌందర్యాన్ని ఆవిష్కరించారు.

శ్లోకం 9:
ధీరతాం కురుతే విగతాసుం యా సుపర్వపతేర్నిశితాగ్రా ।
సా తవాంబ మనోభవశస్త్రీ రోమరాజిరఘం మమ హంతు ॥
అన్వయము: అంబ! నిశితాగ్రా యా సుపర్వపతేః ధీరతాం విగతాసుం కురుతే, మనోభవశస్త్రీ సా తవ రోమరాజిః మమ అఘం హంతు.

ప్రతిపదార్థము: అంబ = ఓ అమ్మా!; నిశితాగ్రా = వాడియైన కొనలు కలిగినదై; యా = ఏది; సుపర్వపతేః = దేవేంద్రుని యొక్క; ధీరతాం = ధైర్యమును; విగత అసుం = ప్రాణము లేనిదానిగా (నశించినదానిగా); కురుతే = చేయుచున్నదో; మనోభవ = మన్మథుని యొక్క; శస్త్రీ = బాణము / కత్తి వంటిదైన; సా = అటువంటి; తవ = నీ యొక్క; రోమరాజిః = నూగారు / రోమవరుస; మమ = నా యొక్క; అఘం = పాపమును; హంతు = నశింపజేయుగాక.

తాత్పర్యము: ఓ తల్లీ! వాడియైన మొనతో దేవేంద్రుని యొక్క నిబ్బరాన్ని, ధైర్యాన్ని సైతం హరించివేసే మన్మథుని ఆయుధం వలె ప్రకాశించే నీ ఉదరభాగపు నూగారు (రోమరాజి) నా పాపాలను సంహరించుగాక!

విశేషాలు: దేవి నూగారును మన్మథ బాణంగా వర్ణిస్తూ, అంతటి శక్తిమంతమైన ఆ దివ్యతేజస్సు తన పాపాలను నశింపజేయాలని భక్తుడు వేడుకుంటున్నాడు.

శ్లోకం 10:
రోమరాజి భుజంగశిశుస్తే దేవి దేవపతేర్హృదయస్య ।
దంశనేన కరోత్యయి మోహం జీవితాయ చిరాయ విచిత్రం ॥
అన్వయము: దేవి! అయి తే రోమరాజి భుజంగశిశుః దేవపతేః హృదయస్య దంశనేన చిరాయ జీవితాయ విచిత్రం మోహం కరోతి.

ప్రతిపదార్థము: దేవి = ఓ దేవీ!; అయి = ఓ జననీ!; తే = నీ యొక్క; రోమరాజి = నూగారు అనెడి; భుజంగ శిశుః = చిన్న సర్పపిల్ల; దేవపతేః = దేవేంద్రుని యొక్క; హృదయస్య = గుండెను; దంశనేన = కాటువేయుట చేత; చిరాయ = చిరకాలము; జీవితాయ = బ్రతికియుండుటకై; విచిత్రం = ఆశ్చర్యకరమైన; మోహం = వ్యామోహమును / ముగ్ధత్వమును; కరోతి = కలిగిస్తున్నది.

తాత్పర్యము: ఓ దేవీ! నీ నూగారు అనే నల్లని సర్పశిశువు దేవేంద్రుని హృదయాన్ని కాటువేస్తోంది. విషసర్పం కాటువేస్తే మరణం సంభవిస్తుంది, కానీ విచిత్రంగా ఈ పాము కాటు వేయడం వల్ల ఇంద్రుడు చిరంజీవియై నీ మోహంలో తేలియాడుతున్నాడు!

విశేషాలు: సాధారణంగా పాము కాటు మరణానికి కారణమవుతుంది. కానీ ఇంద్రాణి రోమరాజి అనే సర్పశిశువు కాటు ఇంద్రునికి అమృతతుల్యమైన చిరంజీవత్వాన్ని, ఆనంద మోహాన్ని ప్రసాదిస్తోందని వర్ణించడం వల్ల ఇది అద్భుతమైన విరోధాభాస అలంకార శోభితమైంది.


5.3. మణిరాగ స్తబకం (శ్లోకాలు 11 నుండి 25)

శ్లోకం 11:
పూర్ణ హేమ ఘటా వివ శక్రా వాహితాం దధతావయి శక్తిం ।
విశ్వపోషణ కర్మణి దక్షా వంబ దుగ్ధ ధరౌ జయతస్తే ॥
అన్వయము: అంబ! అయి పూర్ణ హేమ ఘటౌ ఇవ, శక్ర ఆవాహితాం శక్తిం దధతౌ, విశ్వపోషణ కర్మణి దక్షౌ తే దుగ్ధధరౌ జయతః.

ప్రతిపదార్థము: అంబ = ఓ అమ్మా!; అయి = ఓ దేవీ!; పూర్ణ = నిండుగానున్న; హేమ ఘటౌ ఇవ = సువర్ణ కలశముల వలె; శక్ర = ఇంద్రునిచే; ఆవాహితాం = ఉంచబడిన; శక్తిం = శక్తిని; దధతౌ = ధరించినవియు; విశ్వ = సమస్త జగత్తును; పోషణ కర్మణి = పోషించు క్రియయందు; దక్షౌ = సమర్థవంతమైనవియునైన; తే = నీ యొక్క; దుగ్ధ ధరౌ = స్తనద్వయము; జయతః = సర్వోత్కృష్టమై ప్రకాశించుచున్నది.

తాత్పర్యము: ఓ తల్లీ! నిండుగా ఉన్న బంగారు కుంభాల వలె ప్రకాశిస్తూ, ఇంద్రుని శక్త్యంశను ధరించి, ఈ సమస్త విశ్వాన్ని పోషించగల శక్తి సామర్థ్యాలు కలిగిన నీ దివ్య స్తనద్వయం సర్వోత్కర్షతో విలసిల్లుతోంది.

విశేషాలు: జగన్మాత యొక్క స్తనద్వయం కేవలం భౌతికమైనది కాక, సమస్త విశ్వాన్ని పోషించే చైతన్య అమృత కలశాలని కవి భావన.

శ్లోకం 12:
లోకమాత రురోరుహ పూర్ణ స్వర్ణకుంభగతా తవ శక్తిః ।
లోకపాలన కర్మణి వీర్యం దేవి వజ్రధరస్య బిభర్తి ॥
అన్వయము: లోకమాతః! దేవి! తవ ఉరోరుహ పూర్ణ స్వర్ణకుంభగతా శక్తిః లోకపాలన కర్మణి వజ్రధరస్య వీర్యం బిభర్తి.

ప్రతిపదార్థము: లోకమాతః = ఓ లోకజననీ!; దేవి = ఓ దేవీ!; తవ = నీ యొక్క; ఉరోరుహ = స్తనములనెడి; పూర్ణ = నిండిన; స్వర్ణ కుంభ = బంగారు కలశములందు; గతా = ఉన్నటువంటి; శక్తిః = అమృత శక్తి; లోకపాలన కర్మణి = భువనములను పరిపాలించు పనియందు; వజ్రధరస్య = ఇంద్రుని యొక్క; వీర్యం = పరాక్రమమును / సామర్థ్యమును; బిభర్తి = పోషిస్తున్నది / నిలుపుతున్నది.

తాత్పర్యము: ఓ లోకమాతా! దేవీ! బంగారు కలశాల వంటి నీ స్తనములందు నిండియున్న దివ్యశక్తే, లోకాలను రక్షించి పరిపాలించే కార్యంలో దేవేంద్రునికి కావలసిన తేజస్సును, పరాక్రమాన్ని ప్రసాదిస్తోంది.

విశేషాలు: దేవేంద్రుని పరిపాలనా సామర్థ్యానికి, లోకరక్షణ పరాక్రమానికి మూలకారణం ఇంద్రాణీదేవి అనుగ్రహశక్తేనని ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.

శ్లోకం 13:
అక్షయామృత పూర్ణఘటౌ తౌ శక్రపత్ని కుచౌ తవ పీత్వా ।
లోక బాధక భీకర రక్షో ధూననే ప్రబభూవ జయంతః ॥
అన్వయము: శక్రపత్ని! అక్షయామృత పూర్ణఘటౌ తౌ తవ కుచౌ పీత్వా, జయంతః లోక బాధక భీకర రక్షః ధూననే ప్రబభూవ.

ప్రతిపదార్థము: శక్రపత్ని = ఓ ఇంద్రాణీ!; అక్షయ = తరగని; అమృత = అమృతముతో; పూర్ణ = నిండిన; ఘటౌ = కుంభముల వంటి; తౌ = ఆ; తవ = నీ యొక్క; కుచౌ = స్తనముల పాలను; పీత్వా = త్రాగి; జయంతః = నీ పుత్రుడైన జయంతుడు; లోక = లోకములను; బాధక = పీడించునట్టి; భీకర = భయంకరమైన; రక్షః = రాక్షసులను; ధూననే = సంహరించుటయందు / పారద్రోలుటయందు; ప్రబభూవ = సమర్థుడయ్యెను.

తాత్పర్యము: ఓ దేవేంద్రుని ధర్మపత్నీ! అక్షయమైన అమృతం నిండిన పూర్ణ కలశాల వంటి నీ స్తనముల పాలను సేవించడం వల్లనే నీ కుమారుడైన జయంతుడు లోకకంటకులైన భీకర రాక్షసులను సంహరించడంలో తిరుగులేని విజేత అయ్యాడు.

విశేషాలు: తల్లి స్తన్యంలోని అమృతశక్తియే బిడ్డడైన జయంతునికి రాక్షస సంహార శక్తినిచ్చిందనే మాతృత్వ వైభవం ఇందులో వర్ణితం.

శ్లోకం 14:
హస్తయోస్తవ మార్దవ మింద్రో భాషతాం సుషమామపి దేవః ।
దాతృతా మనయో ర్మునివర్గో వర్ణయత్యజరే పటుతాం చ ॥
అన్వయము: అజరే! తవ హస్తయోః మార్దవం సుషమాం అపి దేవః ఇంద్రః భాషతాం; మునివర్గః అనయోః దాతృతాం పటుతాం చ వర్ణయతి.

ప్రతిపదార్థము: అజరే = ముదిమి లేనిదానా / నిత్యయవ్వనవతీ!; తవ = నీ యొక్క; హస్తయోః = కరముల (చేతుల) యొక్క; మార్దవం = కోమలత్వమును; సుషమాం అపి = దివ్యకాంతిని కూడా; దేవః = దేవుడైన; ఇంద్రః = దేవేంద్రుడే; భాషతాం = చెప్పగలడు; మునివర్గః = మునుల సమూహము; అనయోః = ఈ చేతుల యొక్క; దాతృతాం = దానగుణమును / వరప్రదాన సామర్థ్యమును; పటుతాం చ = దృఢత్వమును (శక్తిని); వర్ణయతి = కీర్తిస్తున్నది.

తాత్పర్యము: ఓ నిత్యయవ్వనవతీ! నీ చేతుల సౌకుమార్యాన్ని, దివ్యలావణ్యాన్ని నీ ప్రియుడైన దేవేంద్రుడే స్వయంగా వర్ణించగలడు; మునిగణాలు మాత్రం ఆ చేతులకున్న ఔదార్యాన్ని, సకల కోరికలను తీర్చే అద్భుత సమర్థతను నిత్యం స్తుతిస్తున్నాయి.

విశేషాలు: భర్తకు భోగైశ్వర్య మృదుత్వాన్ని, భక్తులకు అభయ-వరదాన సామర్థ్యాన్ని అందించే చేతులుగా దేవి కరకమలాలు అభివర్ణించబడ్డాయి.

శ్లోకం 15:
పుష్పమాల్య మృదోరపి బాహోః శక్తి రుగ్రతమా శరనాశే ।
దృశ్యతే జగతామధిపే తే భాషతాం తవ కస్తను తత్త్వం ॥
అన్వయము: జగతాం అధిపే! పుష్పమాల్య మృదోః అపి తే బాహోః శరనాశే (శత్రునాశే) ఉగ్రతమా శక్తిః దృశ్యతే; తవ తను తత్త్వం కః భాషతాం?

ప్రతిపదార్థము: జగతాం అధిపే = జగత్తులకు అధీశ్వరీ!; పుష్పమాల్య = పూలమాల వలె; మృదోః అపి = అత్యంత సుకుమారమైనదైనప్పటికీ; తే = నీ యొక్క; బాహోః = బాహువునకు; శరనాశే (శత్రునాశే) = రాక్షస/శత్రు సంహారమునందు; ఉగ్రతమా = అత్యుగ్రమైన; శక్తిః = పరాక్రమము; దృశ్యతే = కనిపిస్తున్నది; తవ = నీ యొక్క; తను తత్త్వం = శరీర తత్త్వమును; కః = ఎవడు; భాషతాం = వర్ణించగలడు?

తాత్పర్యము: ఓ జగదీశ్వరీ! పూలదండ వలె ఎంతో సుకుమారంగా కనిపించే నీ బాహువులలో రాక్షసులను అంతమొందించే సమయంలో పరమోగ్రమైన శక్తి వ్యక్తమవుతోంది. ఇంతటి విరుద్ధ గుణాలు కలిగిన నీ దివ్య శరీర తత్త్వాన్ని ఎవరైనా ఏమని అంచనా వేయగలరు?

విశేషాలు: పూవు కంటే మృదువైనదీ, వజ్రం కంటే కఠినమైనదీ అయిన జగన్మాత దివ్యశరీర లక్షణాన్ని (సౌకుమార్యం మరియు సంహార పరాక్రమం) తెలియజేసే అద్భుత శ్లోకం.

శ్లోకం 16:
కంబుకంఠి తవేశ్వరి కంఠ స్తారహార వితాన విరాజీ ।
దేవరాడ్భుజ లోచన పథ్యో దేవి మే భణతా దృహుభద్రం ॥
అన్వయము: ఈశ్వరి! దేవి! కంబుకంఠి! తారహార వితాన విరాజీ దేవరాడ్భుజ లోచన పథ్యః తవ కంఠః మే బహు భద్రం భణతాత్.

ప్రతిపదార్థము: ఈశ్వరి = ఓ జగదీశ్వరీ!; దేవి = ఓ దేవీ!; కంబుకంఠి = శంఖము వంటి కంఠము కలదానా!; తారహార = శ్రేష్ఠమైన ముత్యాలహారముల; వితాన = సమూహముచే; విరాజీ = ప్రకాశించునదియు; దేవరాట్ = ఇంద్రుని యొక్క; భుజ = బాహువులకును; లోచన = కన్నులకును; పథ్యః = ఇష్టమైనది / ఆనందకరమైనది అయిన; తవ = నీ యొక్క; కంఠః = కంఠము; మే = నాకు; బహు = మిక్కిలి; భద్రం = శుభములను; భణతాత్ = పలుకుగాక / ప్రసాదించుగాక.

తాత్పర్యము: ఓ మహేశ్వరీ! శంఖం వంటి చక్కని కంఠం కలదానా! ముత్యాల హారాల శోభతో మెరుస్తూ, దేవేంద్రుని కన్నులకూ బాహువులకూ అమితానందాన్ని కలిగించే నీ దివ్య కంఠం నాకు సర్వదా శుభాలను ఉపదేశించుగాక (ప్రసాదించుగాక)!

విశేషాలు: శంఖం లాంటి మంగళప్రదమైన కంఠం కలది కాబట్టి ఆమె పలుకులు, కంఠధ్వని భక్తులకు సమస్త శుభాలను, క్షేమాలను కలిగిస్తాయని భావం.

శ్లోకం 17:
ఆననస్య గభస్తి నిధేస్తే రామణీయక మద్భుత మీష్టే ।
అప్యమర్త్య నుతాఖిల సిద్ధే ర్వాసవస్య వశీకరణాయ ॥
అన్వయము: గభస్తినిధేః తే ఆననస్య అద్భుతం రామణీయకం, అమర్త్య నుతాఖిల సిద్ధేః వాసవస్య అపి వశీకరణాయ ఈష్టే.

ప్రతిపదార్థము: గభస్తినిధేః = కాంతుల నిధి అయిన; తే = నీ యొక్క; ఆననస్య = ముఖము యొక్క; అద్భుతం = ఆశ్చర్యకరమైన; రామణీయకం = సౌందర్యము; అమర్త్య = దేవతలచే; నుత = స్తుతింపబడిన; అఖిల సిద్ధేః = సమస్త సిద్ధులు కలవాడైన; వాసవస్య అపి = ఇంద్రుని సైతం; వశీకరణాయ = వశపరచుకొనుటకు; ఈష్టే = సమర్థమై ఉన్నది.

తాత్పర్యము: సమస్త తేజస్సులకూ నిలయమైన నీ ముఖారవింద సౌందర్యం ఎంతటి అద్భుతమైనదంటే—దేవతలందరిచే పూజింపబడుతూ, సకల సిద్ధులతో విరాజిల్లే సాక్షాత్తు దేవేంద్రుడినే తన వశం చేసుకోగల మహాశక్తిని కలిగి ఉంది!

విశేషాలు: సర్వసిద్ధుడైన దేవేంద్రుడే అమ్మవారి ముఖసౌందర్య తేజస్సుకు దాసుడయ్యాడంటే ఆమె ముఖవర్చస్సు ఎంతటి అనిర్వచనీయమైనదో తెలుస్తోంది.

శ్లోకం 18:
న ప్రసన్న మలం రవిబింబం చంద్రబింబ మతీవ న భాతి ।
సుప్రసన్న మహోజ్జ్వల మాస్యం కేన పావని తే తులయామః ॥
అన్వయము: పావని! రవిబింబం అలం న ప్రసన్నం, చంద్రబింబం అతీవ న భాతి; సుప్రసన్నం మహోజ్జ్వలం తే ఆస్యం కేన తులయామః?

ప్రతిపదార్థము: పావని = పరమ పవిత్రురాలా!; రవిబింబం = సూర్యమండలము; అలం = మిక్కిలి; న ప్రసన్నం = శాంతమైనది / చల్లనైనది కాదు (తీక్షణమైనది); చంద్రబింబం = చంద్రమండలము; అతీవ = మిక్కిలిగా; న భాతి = ప్రకాశించదు (పగలు వెలవెలబోవును); సుప్రసన్నం = అత్యంత ప్రసన్నమైనదియు; మహోజ్జ్వలం = మహా ప్రకాశవంతమైనదియునైన; తే = నీ యొక్క; ఆస్యం = ముఖమును; కేన = దేనితో; తులయామః = సమానముగా పోల్చగలము?

తాత్పర్యము: ఓ పవిత్రస్వరూపిణీ! సూర్యునిలో కాంతి ఉన్నా ప్రసన్నత (చల్లదనం) ఉండదు; చంద్రునిలో ప్రసన్నత ఉన్నా మహాప్రకాశం ఉండదు. కానీ ప్రసన్నతనూ, మహోజ్జ్వల కాంతినీ ఏకకాలంలో కలిగియున్న నీ దివ్య ముఖాన్ని లోకంలో ఇక దేనితో పోల్చగలం? దేనితోనూ పోల్చలేము!

విశేషాలు: రవిచంద్రులలో ఉండే లోపాలను అధిగమించి, వారిద్దరి ఉత్తమ లక్షణాలనూ ఒక్కచోట చేర్చుకున్న నిరుపమాన సౌందర్యం అమ్మవారి ముఖమని వర్ణించి అనన్వయాలంకార ఛాయను ప్రదర్శించారు.

శ్లోకం 19:
లోచనే తవ లోకసవిత్రి జ్యోతిషశ్చ శవసశ్చ నిధానే ।
వక్తు మబ్జసమే నను లజ్జే ధోరణీ మనుసృత్య కవీనాం ॥
అన్వయము: లోకసవిత్రి! జ్యోతిషః చ శవసః చ నిధానే తవ లోచనే, కవీనాం ధోరణీం అనుసృత్య అబ్జసమే వక్తుం లజ్జే నను.

ప్రతిపదార్థము: లోకసవిత్రి = జగన్మాతా!; జ్యోతిషః చ = మహా తేజస్సునకును; శవసః చ = అనంత బల పరాక్రమములకును; నిధానే = నిలయములైన; తవ = నీ యొక్క; లోచనే = కన్నులను; కవీనాం = ప్రాచీన కవుల యొక్క; ధోరణీం = పద్ధతిని; అనుసృత్య = అనుసరించి; అబ్జసమే = పద్మములతో సమానమైనవని; వక్తుం = చెప్పుటకు; లజ్జే నను = సిగ్గుపడుతున్నాను కదా!

తాత్పర్యము: సమస్త లోకాలను సృష్టించిన ఓ తల్లీ! దివ్య కాంతికి, అఖండ శక్తిసామర్థ్యాలకు నిలయాలైన నీ నేత్రాలను సాధారణ కవుల సంప్రదాయాన్ని బట్టి 'తామర పూల వంటివి' అని పిలవడానికి నాకు సిగ్గనిపిస్తోంది. (తామరలు జడమైనవి, నీ కన్నులో జ్ఞాన-శక్తి భాండారాలు).

విశేషాలు: సాధారణ ఉపమానాలు (పద్మం వంటి కన్నులు) అమ్మవారి దివ్య-చేతన నేత్రాలకు సరిపోవని, ఆమె కన్నులు తేజస్సునూ రక్షణశక్తినీ ప్రసరించే పరమ దివ్యక్షేత్రాలని కవి భావించారు.

శ్లోకం 20:
ఆయతోజ్జ్వల పక్ష్మల నేత్రా చంపక ప్రసవోపమ నాసా ।
రత్నదర్పణ రమ్య కపోలా శ్రీలిపి ద్యుతి సుందరకర్ణా ॥
అన్వయము: (సా త్వం) ఆయతోజ్జ్వల పక్ష్మల నేత్రా, చంపక ప్రసవోపమ నాసా, రత్నదర్పణ రమ్య కపోలా, శ్రీలిపి ద్యుతి సుందరకర్ణా.

ప్రతిపదార్థము: ఆయత = విశాలమైనవియు; ఉజ్జ్వల = ప్రకాశవంతమైనవియు; పక్ష్మల = దట్టమైన రెప్పవెండ్రుకలు కలవియునైన; నేత్రా = నేత్రములు కలదియు; చంపక ప్రసవ = సంపెంగ పువ్వుతో; ఉపమ = పోల్చదగిన; నాసా = నాసిక (ముక్కు) కలదియు; రత్న దర్పణ = రత్నముల అద్దముల వలె; రమ్య = సుందరమైన; కపోలా = చెక్కిళ్లు కలదియు; శ్రీలిపి = 'శ్రీ' కారమనెడి అక్షరపు; ద్యుతి = కాంతితో; సుందర = అందమైన; కర్ణా = చెవులు కలదియు.

తాత్పర్యము: విశాలమై కాంతిలీనే కనురెప్పల నేత్రాలు కలది, సంపెంగ మొగ్గ వంటి ముక్కు కలది, రత్నాల అద్దాల వలె మెరిసే చెక్కిళ్లు కలది, మంగళకరమైన 'శ్రీ' కారపు వ్రాతవలె అందమైన చెవులు కలది.

విశేషాలు: (ఈ శ్లోకం తరువాతి 21వ శ్లోకంతో అన్వయించబడుతుంది). దేవి ముఖావయవాల (కన్నులు, ముక్కు, చెక్కిళ్లు, చెవులు) రూపలావణ్యాల సమగ్ర వర్ణన.

శ్లోకం 21:
అష్టమీ శశి భాసుర ఫాలా విష్టపత్రయ చాలక లీలా ।
స్మేర చారుముఖీ సుర భర్తుః ప్రేయసీ విదధాతు శివం మే ॥
అన్వయము: అష్టమీ శశి భాసుర ఫాలా, విష్టపత్రయ చాలక లీలా, స్మేర చారుముఖీ సురభర్తుః ప్రేయసీ మే శివం విదధాతు.

ప్రతిపదార్థము: అష్టమీ శశి = అష్టమినాటి అర్ధచంద్రుని వలె; భాసుర = ప్రకాశించే; ఫాలా = నుదురు కలదియు; విష్టపత్రయ = ముల్లోకములను; చాలక = నడిపించే / కదిలించే; లీలా = లీలావిలాసములు కలదియు; స్మేర = చిరునవ్వుతో కూడిన; చారు = మనోహరమైన; ముఖీ = ముఖము కలదియునైన; సురభర్తుః = దేవేంద్రుని యొక్క; ప్రేయసీ = పట్టపురాణి అయిన ఇంద్రాణి; మే = నాకు; శివం = సకల శుభములను, మంగళములను; విదధాతు = అనుగ్రహించుగాక.

తాత్పర్యము: అష్టమి చంద్రుని వలె ప్రకాశించే నుదురు కలిగి, లీలామాత్రంగా ముల్లోకాలను నడిపించగల సమర్థురాలై, చిరునవ్వుతో విలసిల్లే అందమైన ముఖం గల ఆ దేవేంద్రుని ప్రియసఖి (ఇంద్రాణీదేవి) నాకు సర్వదా శుభాలను చేకూర్చుగాక!

విశేషాలు: 20, 21 శ్లోకాలు కలిసి అమ్మవారి శిరస్సు నుండి ముఖసౌందర్యాన్ని సంపూర్ణంగా వర్ణిస్తూ భక్తునికి మంగళాశాసనం చేస్తున్నాయి.

శ్లోకం 22:
మందహాసలవేషు వలక్షా మేచకా చికుర ప్రకరేషు ।
శోణతా మధరే దధతీ సా రక్షతు ప్రకృతి స్త్రిగుణా నః ॥
అన్వయము: మందహాసలవేషు వలక్షా, చికుర ప్రకరేషు మేచకా, అధరే శోణతాం దధతీ సా త్రిగుణా ప్రకృతిః నః రక్షతు.

ప్రతిపదార్థము: మందహాస లవేషు = చిరునవ్వు తునకలందు; వలక్షా = తెల్లని కాంతి (సత్త్వగుణము) కలదియు; చికుర ప్రకరేషు = కేశపాశము నందు; మేచకా = నల్లని వర్ణము (తమోగుణము) కలదియు; అధరే = పెదవుల యందు; శోణతాం = ఎరుపు వర్ణమును (రజోగుణమును); దధతీ = ధరించినట్టి; త్రిగుణా = ముంగుణముల స్వరూపమైన; సా = ఆ; ప్రకృతిః = మూలప్రకృతియైన ఇంద్రాణీదేవి; నః = మమ్ములను; రక్షతు = రక్షించుగాక.

తాత్పర్యము: చిరునవ్వులో తెలుపును (సత్త్వగుణం), శిరోజాల నలుపులో నలుపును (తమోగుణం), అరుణాధరంలో ఎరుపును (రజోగుణం) ధరించి త్రిగుణాత్మక మూలప్రకృతిగా వెలుగొందుతున్న ఆ ఇంద్రాణీదేవి మమ్ములను సదా రక్షించుగాక!

విశేషాలు: శ్వేత-రక్త-కృష్ణ వర్ణాలు సాంఖ్య-వేదాంతాలలో సత్త్వ, రజస్, తమో గుణాలకు సంకేతాలు. దేవి సౌందర్య వర్ణనల ద్వారానే ఆమె త్రిగుణాతీతమైన మూలప్రకృతి అని తాత్త్వికంగా నిరూపించిన మహోన్నత శ్లోకం.

శ్లోకం 23:
సర్వలోక వధూజనమధ్యే యాం శ్రుతి స్సుభగామభిధత్తే ।
యా దివో జగతో రుచిసార స్తాం నమామి పురందరరామామ్ ॥
అన్వయము: శ్రుతిః సర్వలోక వధూజనమధ్యే యాం సుభగాం అభిధత్తే, యా దివః జగతః చ రుచిసారః, తాం పురందరరామాం నమామి.

ప్రతిపదార్థము: శ్రుతిః = వేదమాత; సర్వలోక = సమస్త లోకాలలోని; వధూజన మధ్యే = స్త్రీలందరిలోనూ; యాం = ఏ దేవిని; సుభగాం = పరమ సౌభాగ్యవతియని / శుభప్రదాతయని; అభిధత్తే = కీర్తిస్తున్నదో; యా = ఏ దేవి; దివః = ఆకాశమునకును / స్వర్గమునకును; జగతః చ = సమస్త భూమండలమునకును; రుచిసారః = కాంతిసారమై వెలుగుచున్నదో; తాం = అటువంటి; పురందర రామాం = ఇంద్రుని పత్నియైన ఇంద్రాణీదేవిని; నమామి = నమస్కరిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము: సకల లోకాలలోని స్త్రీలందరిలోనూ అత్యున్నత సౌభాగ్యవతియని వేదాలు ఏ దేవిని ప్రశంసిస్తున్నాయో, భూమ్యాకాశాలన్నిటికీ ఏ దేవి దివ్యతేజస్సు సారభూతంగా నిలిచిందో, అటువంటి ఇంద్రాణీదేవికి భక్తిప్రపత్తులతో ప్రణమిల్లుతున్నాను.

విశేషాలు: వేదాలలో ఇంద్రాణిని 'సుభగా' అని స్తుతించిన ప్రస్తావనను స్మరిస్తూ, సమస్త విశ్వానికీ ఆమెయే కాంతిస్వరూపిణి అని ప్రకటించారు.

శ్లోకం 24:
స్వర్గభూపతి లోచనభాగ్య శ్రీశ్శరీరవతీ జలజాక్షీ ।
భారతస్య కరోతు సమర్థం రక్షణే నరసింహ తనూజమ్ ॥
అన్వయము: స్వర్గభూపతి లోచనభాగ్య శ్రీః, శరీరవతీ జలజాక్షీ, భారతస్య రక్షణే నరసింహ తనూజం సమర్థం కరోతు.

ప్రతిపదార్థము: స్వర్గభూపతి = దేవేంద్రుని యొక్క; లోచన భాగ్య శ్రీః = నేత్రముల అదృష్టఫలమైన లక్ష్మీస్వరూపమును; శరీరవతీ = దివ్యమంగళ విగ్రహమును ధరించినదియు; జలజాక్షీ = పద్మముల వంటి నేత్రములు కలదియునైన ఇంద్రాణి; భారతస్య = భరతమాత / భారతదేశము యొక్క; రక్షణే = రక్షణ కల్పించుటయందు; నరసింహ తనూజం = నరసింహశాస్త్రి కుమారుడైన నన్ను (వాసిష్ఠ గణపతి మునిని); సమర్థం = సమర్థునిగా; కరోతు = చేయుగాక.

తాత్పర్యము: దేవేంద్రుని కన్నుల పుణ్యఫలమైన సాక్షాత్ లక్ష్మీదేవిగా శరీరధారణ చేసిన పద్మాక్షి ఇంద్రాణీదేవి, ఈ భారతదేశ రక్షణార్థం జరిగే మహాయజ్ఞంలో నరసింహశాస్త్రి కుమారుడనైన నన్ను (వాసిష్ఠ గణపతి మునిని) పరిపూర్ణ సమర్థునిగా అనుగ్రహించుగాక!

విశేషాలు: కావ్యకర్త అయిన కావ్యకంఠ గణపతి ముని తన తండ్రి పేరును (నరసింహ తనూజః) పేర్కొంటూ, మాతృదేశ విముక్తికై, సంరక్షణకై తనకు దైవీశక్తిని ప్రసాదించవలసిందిగా చేసిన ప్రార్థన.

శ్లోకం 25:
లోకమాతు రిమే రమణీయాః పాకశాసన చిత్తరమణ్యాః ।
అర్పితాః పదయో ర్విజయంతాం సత్కవేః కృతయో మణిరాగాః ॥
అన్వయము: పాకశాసన చిత్తరమణ్యాః లోకమాతుః పదయోః అర్పితాః, సత్కవేః ఇమే రమణీయాః మణిరాగాః కృతయః విజయంతాం.

ప్రతిపదార్థము: పాకశాసన = ఇంద్రుని యొక్క; చిత్త = మనస్సును; రమణ్యాః = ఆనందింపజేయునట్టి; లోకమాతుః = జగన్మాత అయిన ఇంద్రాణి యొక్క; పదయోః = పాదపద్మముల యందు; అర్పితాః = సమర్పింపబడినట్టి; సత్కవేః = ఉత్తమ కవియైన గణపతిముని యొక్క; ఇమే = ఈ; రమణీయాః = మనోహరమైన; మణిరాగాః కృతయః = 'మణిరాగ' వృత్తములతో కూడిన శ్లోకరచనలు; విజయంతాం = సర్వోత్కర్షతో విజయవంతమై ప్రకాశించుగాక!

తాత్పర్యము: ఇంద్రుని హృదయేశ్వరి, అఖిల లోకమాత అయిన ఇంద్రాణీదేవి దివ్య చరణారవిందాలకు భక్తితో సమర్పించబడిన ఉత్తమకవి వాసిష్ఠ గణపతి ముని యొక్క ఈ రమణీయ 'మణిరాగ స్తబక' శ్లోకాలు నిరంతరం ప్రకాశిస్తూ విజయవంతమగుగాక!

విశేషాలు: స్తబక సమాప్తిని తెలుపుతూ, ఈ శ్లోకాలన్నీ 'మణిరాగ' ఛందస్సులో రచింపబడినవని మరియు అమ్మవారి పాదాలకు సమర్పితమైనవని గ్రంథకర్త మంగళాచరణపూర్వకంగా ముగించారు.

Monday, August 24, 2026

5.2 మనోరమా స్తబకము



శ్రీ ఇంద్రాణీ సప్తశతి — 5.2 మనోరమా స్తబకము

శ్లోకము 1

హసిత మాతతాయి పాతక ప్రమథన ప్రసిద్ధ విక్రమం ।

అమరభూమి పాల యోషితో మమ కరోతు భూరిమంగళం ॥
అన్వయము: అమరభూమి పాల యోషితః ఆతతాయి పాతక ప్రమథన ప్రసిద్ధ విక్రమం హసితం మమ భూరి మంగళం కరోతు.

ప్రతిపదార్థము: అమరభూమి పాల = దేవలోకాధిపతియైన ఇంద్రుని యొక్క; యోషితః = ధర్మపత్ని అయిన ఇంద్రాణీదేవి యొక్క; ఆతతాయి = దుర్మార్గుల, శత్రువుల; పాతక = పాపాలను/దుష్కృత్యాలను; ప్రమథన = నాశనము చేయుటయందు; ప్రసిద్ధ = ప్రసిద్ధిచెందిన; విక్రమం = పరాక్రమము గల; హసితం = మందహాసము (చిరునవ్వు); మమ = నాకు; భూరి = అత్యధికమైన; మంగళం = శుభములను; కరోతు = కలిగించుగాక!

తాత్పర్యము: దేవరాజైన ఇంద్రుని దేవి ఇంద్రాణి చిరునవ్వు దుర్మార్గుల పాపాలను నిర్మూలించడంలో తిరుగులేని పరాక్రమం కలది. అటువంటి ఆమె దివ్య మందహాసం నాకు సమస్త శుభాలను అనుగ్రహించుగాక.

విశేషాలు: అమ్మవారి కేవల మందహాసమే దుష్టులను సంహరించేంత అద్భుత శక్తివంతమైనదని, ఆ దయానిధే భక్తులకు అనంత శుభాలను ఇస్తుందని ఇక్కడ స్తుతించబడింది.

శ్లోకము 2

కరుణయా ప్రచోదితా క్రియా ర్భరతభూమి మక్షయశ్రియం ।

చరణ కంజరాజ దిందిరా సురనరేశ్వరస్య సుందరీ ॥
అన్వయము: చరణ కంజ రాజత్ ఇందిరా సురనరేశ్వరస్య సుందరీ కరుణయా ప్రచోదితా క్రియాః భరతభూమిం అక్షయశ్రియం (కరోతు).

ప్రతిపదార్థము: చరణ కంజ = పాదపద్మములందు; రాజత్ = ప్రకాశించుచున్న; ఇందిరా = లక్ష్మీదేవి కలిగినట్టి; సురనరేశ్వరస్య = దేవతల రాజైన ఇంద్రుని యొక్క; సుందరీ = సుందరియైన ఇంద్రాణీదేవి; కరుణయా = తన దయతో; ప్రచోదితా = ప్రేరేపింపబడిన; క్రియాః = సత్కర్మలు; భరతభూమిం = ఈ భారతదేశాన్ని; అక్షయశ్రియం = నశించని శాశ్వత సంపద గలదానిగా (చేయుగాక).

తాత్పర్యము: ఎవరి పాదపద్మాలలో లక్ష్మీదేవి ఎల్లప్పుడూ సేవిస్తూ ప్రకాశిస్తుందో, అటువంటి ఇంద్రాణీదేవి కరుణాకటాక్షాల వల్ల ప్రేరణ పొందిన కార్యాచరణ ద్వారా ఈ భారతభూమి అక్షయమైన సంపదలతో విలసిల్లుగాక.

విశేషాలు: ఇంద్రాణి చరణాలలోనే శ్రీసంపదలు కొలువై ఉంటాయి. ఆమె అనుగ్రహంతో జరిగే సత్కార్యాలే దేశాన్ని అభ్యుదయ పథంలో నడిపిస్తాయని భావన.

శ్లోకము 3

న భవనం న వా జగత్ పృథక్ నివసనాయ తే సురార్చితే ।

యదఖిలాని విష్టపాని తే వపుషి సర్వమందిరాణి చ ॥
అన్వయము: సురార్చితే! తే నివసనాయ భవనం న, పృథక్ జగత్ వా న; యత్ తే వపుషి అఖిలాని విష్టపాని చ సర్వమందిరాణి.

ప్రతిపదార్థము: సురార్చితే = దేవతలచే పూజింపబడే ఓ దేవీ!; తే = నీవు; నివసనాయ = నివసించడానికి; భవనం = ప్రత్యేకమైన ఇల్లు; న = లేదు; పృథక్ = వేరైన; జగత్ వా = లోకము గానీ; న = లేదు; యత్ = ఏలయనగా; తే = నీ యొక్క; వపుషి = శరీరమునందే; అఖిలాని = సమస్తమైన; విష్టపాని = లోకములు; సర్వమందిరాణి చ = సమస్త గృహములుగా ఉన్నవి.

తాత్పర్యము: దేవపూజితవైన ఓ అమ్మా! నీవు నివసించడానికి ప్రత్యేకమైన ఇల్లంటూ ఏదీ లేదు; అలాగే వేరొక జగత్తు కూడా లేదు. ఎందుకంటే సమస్త విశ్వమూ నీ శరీరమే అయినప్పుడు, అందలి లోకాలన్నీ నీకు మందిరాలుగా మారిపోతున్నాయి.

విశేషాలు: పరమేశ్వరి విశ్వరూపిణి. సమస్త బ్రహ్మాండాలు ఆమె శరీరంలో అంతర్భాగాలే కాబట్టి ఆమెకు ప్రత్యేక నివాసమంటూ వేరే ఏదీ ఉండదు.

శ్లోకము 4

మతి దవిష్ఠసీమ భాసురం తవ శరీరమేవ పుష్కరం ।

పరమ పూరుషస్య వల్లభే భువనమేక ముచ్యతే బుధైః ॥
అన్వయము: పరమ పూరుషస్య వల్లభే! మతి దవిష్ఠసీమ భాసురం తవ పుష్కరం శరీరమేవ బుధైః ఏకం భువనం ఉచ్యతే.

ప్రతిపదార్థము: పరమ పూరుషస్య = పరమపురుషుడైన పరమాత్మకు; వల్లభే = ప్రియమైన ఓ దేవీ!; మతి = మానవ బుద్ధికి; దవిష్ఠసీమ = అత్యంత దూరమైన సీమలందు; భాసురం = ప్రకాశించే; తవ = నీ యొక్క; పుష్కరం = ఆకాశ రూపమైన; శరీరమేవ = శరీరమే; బుధైః = విద్వాంసులచే; ఏకం = ఒకే ఒక్క; భువనం = లోకముగా; ఉచ్యతే = చెప్పబడుచున్నది.

తాత్పర్యము: పరమపురుషుని ప్రియసఖీ! ప్రాకృత బుద్ధికి అందని పరమ స్థానంలో ప్రకాశించే ఆకాశరూపమైన నీ దివ్యశరీరమే జ్ఞానులచేత సమగ్రమైన ఏకైక భువనముగా కీర్తించబడుతోంది.

విశేషాలు: ఇక్కడ 'పుష్కరం' అనగా పరమాకాశం (చిదాకాశం). ఇది స్థూల బుద్ధికి అందదు. జ్ఞానులు ఈ అనంత చైతన్యాకాశాన్నే అసలైన జగత్తుగా గుర్తిస్తారు.

శ్లోకము 5

తరణయస్సుధాంశవ స్తథా సహభువా గ్రహా స్సహస్రశః ।

అయి జగంతి విస్తృతాని తే వపుషి పుష్కరే జగత్యజే ॥
అన్వయము: అయి జగత్యజే! తరణయః సుధాంశవః తథా భువా సహ సహస్రశః గ్రహాః విస్తృతాని జగంతి తే పుష్కరే వపుషి (సంతి).

ప్రతిపదార్థము: అయి = ఓ తల్లీ!; జగత్యజే = విశ్వమునకు ఈశ్వరివైనదానా!; తరణయః = సూర్యులు; సుధాంశవః = చంద్రులు; తథా = అలాగే; భువా సహ = భూమితో కూడిన; సహస్రశః = వేలకొలది; గ్రహాః = గ్రహములు; విస్తృతాని = విస్తరించియున్న; జగంతి = లోకములు; తే = నీ యొక్క; పుష్కరే = ఆకాశమనెడు; వపుషి = శరీరమునందు (ఉన్నవి).

తాత్పర్యము: ఓ జగన్మాతా! చిదాకాశ స్వరూపమైన నీ శరీరంలోనే అనేక సూర్యులు, చంద్రులు, భూమితో పాటు వేలాది గ్రహాలు, విస్తారమైన సమస్త లోకాలు నెలకొని ఉన్నాయి.

విశేషాలు: విశ్వంలోని కోట్లాది నక్షత్ర మండలాలు, గ్రహరాశులు ఆ జగజ్జనని యొక్క అనంతమైన పరాకాశ శరీరంలో కేవలం ఒక చిన్న భాగం మాత్రమే.

శ్లోకము 6

బహుభి రుష్ట భానుభిర్ధృతాత్ బహుభిరిందుభి ర్వశీ కృతాత్ ।

వియతి లోకజాలధాత్రి తే శతగుణం బలం ప్రశిష్యతే ॥
అన్వయము: లోకజాలధాత్రి! వియతి బహుభిః ఉష్టభానుభిః ధృతాత్ బహుభిః ఇందుభిః వశీకృతాత్ తే బలం శతగుణం ప్రశిష్యతే.

ప్రతిపదార్థము: లోకజాలధాత్రి = సమస్త లోకసమూహాలను ధరించిన ఓ అమ్మా!; వియతి = ఆకాశమునందు; బహుభిః = అనేకమంది; ఉష్టభానుభిః = సూర్యులచే; ధృతాత్ = ధరింపబడిన శక్తి కంటెను; బహుభిః = అనేకమంది; ఇందుభిః = చంద్రులచే; వశీకృతాత్ = చేయబడిన వశీకరణ శక్తి కంటెను; తే = నీ యొక్క; బలం = సామర్థ్యము; శతగుణం = నూరురెట్లు; ప్రశిష్యతే = శ్రేష్ఠమైనదిగా ప్రసిద్ధి చెందుచున్నది.

తాత్పర్యము: సర్వలోకాలను భరించే ఓ దేవీ! ఆకాశంలో ఉండే ఎందరో సూర్యుల తేజోబలం కన్నా, ఎందరో చంద్రుల వశీకరణ/ఆకర్షణ శక్తి కన్నా నీ దివ్యశక్తి నూరురెట్లు మిన్నయైనది.

విశేషాలు: సూర్యుడి ప్రతాపం, చంద్రుడి ఆహ్లాదకర శక్తులు రెండూ ఆ దేవి నుంచే ఉత్పన్నమైనవి. కావున ఆమె మహత్తర శక్తి వాటికన్నా అనంత రెట్లు గొప్పది.

శ్లోకము 7

న విభు రేకకస్య భాస్వతో విభవమేవ నా ప్రభాషితుం ।

కిముత తే దధాసి యోదరే ద్యుతిమతాం శతాని తాదృశాం ॥
అన్వయము: నా ఏకకస్య భాస్వతః విభవం ఏవ ప్రభాషితుం న విభుః; తాదృశాం ద్యుతిమతాం శతాని యః ఉదరే దధాసి తే (విభవం ప్రభాషితుం) కిముత!

ప్రతిపదార్థము: నా = మానవుడు; ఏకకస్య = ఒక్కడైన; భాస్వతః = సూర్యుని యొక్క; విభవం ఏవ = వైభవాన్ని మాత్రమే; ప్రభాషితుం = వర్ణించుటకు; న విభుః = సమర్థుడు కాడు; తాదృశాం = అటువంటి; ద్యుతిమతాం = తేజోవంతులైన సూర్యులను; శతాని = వందలకొలదిగా; యః = ఏ నీవైతే; ఉదరే = నీ గర్భమునందు; దధాసి = ధరించియున్నావో; తే = అటువంటి నీ వైభవమును (వర్ణించుట); కిముత = ఇంక చెప్పనేల!

తాత్పర్యము: మానవుడు కేవలం ఒక్క సూర్యుని వైభవాన్ని, ప్రతాపాన్ని వర్ణించడానికే శక్తి చాలక అశక్తుడవుతాడు. అటువంటిది తన గర్భంలో వందలకొద్దీ సూర్యులను ధరించి ఉన్న నీ అపరిమిత వైభవాన్ని ఆ నరుడు ఎలా వర్ణించగలడు? వర్ణించలేడు.

విశేషాలు: జగన్మాత అనంత దివ్యశక్తిని, ఆమె విరాట్ స్వరూపాన్ని మానవమాత్రుల వాక్కులతో వర్ణించడం అసాధ్యమని కవి పరమ వినమ్రంగా వ్యక్తీకరించారు.




శ్లోకము 8

ఇహ విహాయసా శరీరిణీ మతి సమీపవాసినీ మపి ।

న ఖలు కోపి లోకితుం ప్రభు ర్భగవతీం పరా మయుక్తధీః ॥
అన్వయము: ఇహ విహాయసా శరీరిణీం అతిసమీపవాసినీం అపి పరాం భగవతీం అయుక్తధీః కః అపి లోకితుం న ప్రభుః ఖలు.

ప్రతిపదార్థము: ఇహ = ఈ లోకమునందు; విహాయసా = ఆకాశము చేతనే; శరీరిణీం = శరీరము కలదానవును; అతిసమీపవాసినీం అపి = అందరికీ అత్యంత సమీపముగా నివసించుచున్నదానవైనను; పరాం = పరాశక్తివైన; భగవతీం = పూజ్యురాలవైన నిన్ను; అయుక్తధీః = స్థిరబుద్ధి / ఏకాగ్రత లేని (చపలబుద్ధి గల); కః అపి = ఏ మానవుడును; లోకితుం = దర్శించుటకు / తెలిసికొనుటకు; న ప్రభుః ఖలు = సమర్థుడు కాడు గదా!

తాత్పర్యము: సమస్త విశ్వమునందు ఆకాశాన్నే దివ్య శరీరముగా ధరించి, అందరికీ అత్యంత సమీపముగా అంతటా వ్యాపించి ఉన్నప్పటికీ, పరాదేవివైన నిన్ను ఏకాగ్రత, పరిశుద్ధ బుద్ధి లేని ప్రాకృత మానవులు ఎవరూ దర్శించలేరు.

విశేషాలు: అమ్మవారు ఆకాశమంత వ్యాపకమై, మనకు అత్యంత చేరువులోనే అంతర్యామిగా ఉన్నప్పటికీ, అంతఃకరణ శుద్ధి లేని చపలబుద్ధులకు ఆమె దివ్యస్వరూపం గోచరించదు.

శ్లోకము 9

తదిద ముచ్యతే జనో జగ ద్వపు రమేయ మాదిదేవి తే ।

జనయతే యతో ఖిలం దృశో ర్విషయభూత మేత దాతతం ॥
అన్వయము: ఆదిదేవి! తే తత్ ఇదం అమేయం వపుః జనో జగత్ ఉచ్యతే; యతః ఏతత్ ఆతతం దృశోః విషయభూతం అఖిలం జనయతే.

ప్రతిపదార్థము: ఆదిదేవి = సమస్తమునకు మూలమైన ఓ ఆదిదేవీ!; తే = నీ యొక్క; తత్ ఇదం = ఆ విధమైనటువంటి; అమేయం = పరిమితి లేని (అప్రమేయమైన); వపుః = ఆకాశ శరీరము; జనోజగత్ = 'జనోలోకము' అని; ఉచ్యతే = చెప్పబడుచున్నది; యతః = ఎందుకనగా; ఏతత్ = ఈ; ఆతతం = సర్వత్రా వ్యాపించినట్టి; దృశోః విషయభూతం = కంటికి కనిపించే; అఖిలం = సమస్త ప్రపంచమును; జనయతే = నీ శరీరమే కనుచున్నది/సృష్టించుచున్నది.

తాత్పర్యము: ఓ ఆదిదేవీ! సర్వవ్యాపకమై, మన కంటికి గోచరించే ఈ సమస్త జగత్తునూ నీ చిదాకాశ శరీరమే ప్రసవిస్తూ ఉండటం వలన, కొలవశక్యముకాని నీ ఆ దివ్య శరీరాన్నే జ్ఞానులు 'జనోలోకము' అని పిలుస్తున్నారు.

విశేషాలు: జగన్మాత మాతృత్వ ధర్మమే సర్వ సృష్టికి మూలం. ఆ దేవి నుంచే జగత్తు పుడుతోంది (జననం పొందుతోంది) కాబట్టి ఆమె విశ్వశరీరం 'జనోలోకం'గా కీర్తింపబడింది.

శ్లోకము 10

బహుళ తారకా గణై ర్యుతం కిమపి ఖం తవేహ వర్ష్మణి ।

శచి విభజ్య భాషయైకయా సుకవయో మహోజగ ద్విదుః ॥
అన్వయము: శచి! ఇహ తవ వర్ష్మణి బహుళ తారకాగణైః యుతం కిమపి ఖం ఏకయా భాషయా విభజ్య సుకవయః మహోజగత్ విదుః.

ప్రతిపదార్థము: శచి = ఓ ఇంద్రాణీదేవీ!; ఇహ = ఇక్కడ; తవ = నీ యొక్క; వర్ష్మణి = శరీరమునందు; బహుళ = అనేకమైన; తారకాగణైః = నక్షత్ర సమూహాలతో; యుతం = కూడుకొనియున్న; కిమపి = ఒకానొక విశిష్టమైన; ఖం = ఆకాశమును; ఏకయా భాషయా = ఒక ప్రత్యేక సంకేత పరిభాషతో; విభజ్య = వేరుచేసి (గుర్తించి); సుకవయః = ఉత్తమ జ్ఞానులైన కవులు; మహోజగత్ = 'మహర్లోకము'గా; విదుః = తెలుసుకొనుచున్నారు.

తాత్పర్యము: ఓ శచీదేవీ! అనంతమైన నీ విశ్వశరీరంలో అసంఖ్యాకమైన నక్షత్రగణాలతో నిండి ఉన్న ఒకానొక దివ్యాకాశ భాగాన్ని విజ్ఞులైన కవులు ఒక ప్రత్యేక పరిభాషలో 'మహర్లోకము' అని అభివర్ణిస్తున్నారు.

విశేషాలు: జనోలోకపు మహా వైభవం నుంచి నక్షత్రమండల తేజస్సుతో విలసిల్లే ఆకాశ భాగాన్ని సూక్ష్మదృష్టితో విడమరచి 'మహర్లోకం'గా పిలిచారు.

శ్లోకము 11

ఇద మినేందు భూమిలక్షణై ర్దినకరై స్సుధాకరై ర్గ్రహైః ।

బహుజగద్భి రన్వితం మహోజగ దశేషధాత్రి నైకకం ॥
అన్వయము: అశేషధాత్రి! ఇన ఇందు భూమి లక్షణైః దినకరైః సుధాకరైః గ్రహైః బహు జగద్భిః అన్వితం ఇదం మహోజగత్ న ఏకకం.

ప్రతిపదార్థము: అశేషధాత్రి = సమస్త లోకాలను ధరించి పోషించే ఓ జననీ!; ఇన = సూర్యుడు (తేజస్సు); ఇందు = చంద్రుడు (జల/ఆహ్లాద తత్త్వము); భూమి = పృథ్వీ (స్థూల/అన్న తత్త్వము); లక్షణైః = ఈ లక్షణములతో కూడిన; దినకరైః = సూర్కావ్యగతమైన శ్లోకాల పాఠాన్ని, అన్వయాన్ని స్పష్టంగా పరిశీలించి పరిష్కరించిన రూపం క్రింద ఇవ్వబడింది:



8. జనోలోక స్వరూపము (ప్రథమ భాగము)

ఇహ విహాయసా శరీరిణీ మతి సమీపవాసినీ మపి ।

న ఖలు కోఽపి లోకితుం ప్రభు ర్భగవతీం పరా మయుక్తధీః ॥
అన్వయము: ఇహ విహాయసా శరీరిణీమ్, అతిసమీపవాసినీమ్ అపి, పరాం భగవతీం (త్వాం) అయుక్తధీః కః అపి లోకితుం న ఖలు ప్రభుః।

తాత్పర్యము: ఓ భగవతీ! ఈ ఆకాశాన్నే శరీరముగా ధరించి, అందరికీ అత్యంత సమీపముగా ఉన్నప్పటికీ, చంచలమైన లేక అపరిపక్వమైన బుద్ధి కలవారెవ్వరూ పరాదేవివైన నిన్ను దర్శించలేరు.

9. జనోలోక స్వరూపము (ద్వితీయ భాగము)

తదిద ముచ్యతే జనోజగ ద్వపు రమేయ మాదిదేవి తే ।

జనయతే యతోఽఖిలం దృశో ర్విషయభూత మేత దాతతమ్ ॥
అన్వయము: ఆదిదేవి! తే తత్ ఇదం అమేయం వపుః జనోజగత్ ఉచ్యతే; యతః దృశోః విషయభూతం ఆతతం ఏతత్ అఖిలం జనయతే।

తాత్పర్యము: ఓ ఆదిదేవీ! సర్వత్రా వ్యాపించి దృష్టిగోచరమయ్యే ఈ సమస్త విశ్వాన్ని ఏది జన్మింపజేస్తున్నదో, అపరిమితమైన నీ ఆ ఆకాశ శరీరమే "జనోలోకము" అని పిలువబడుతున్నది.

10. మహర్లోక వివేచనము (ప్రథమ భాగము)

బహుళ తారకాగణై ర్యుతం కిమపి ఖం తవేహ వర్ష్మణి ।

శచి! విభజ్య భాషయైకయా సుకవయో మహోజగ ద్విదుః ॥
అన్వయము: శచి! సుకవయః తవ ఇహ వర్ష్మణి కిమపి బహుళతారకాగణైః యుతం ఖం ఏకయా భాషయా విభజ్య మహోజగత్ విదుః।

తాత్పర్యము: ఓ ఇంద్రాణీ (శచీదేవీ)! నీ శరీరభూతమైన ఆకాశమునందు అనేక నక్షత్ర సమూహాలతో కూడిన ఒకానొక విశేష ఆకాశ భాగాన్ని విద్వత్కవులు పృథక్కరించి (విభజించి) ఒక పద్ధతిలో "మహర్లోకము" అని వ్యవహరిస్తున్నారు.

11. మహర్లోక వివేచనము (ద్వితీయ భాగము)

ఇద మినేందు భూమిలక్షణై ర్దినకరై స్సుధాకరై ర్గ్రహైః ।

బహుజగద్భి రన్వితం మహోజగ దశేషధాత్రి! నైకకమ్ ॥
అన్వయము: అశేషధాత్రి! ఇన-ఇందు-భూమి-లక్షణైః దినకరైః సుధాకరైః గ్రహైః బహుజగద్భిః అన్వితం ఇదం మహోజగత్ న ఏకకమ్।

తాత్పర్యము: సమస్త భువనాలను ధరించే ఓ జననీ! సూర్య-చంద్ర-భూముల లక్షణాలతో (తేజస్సు, రసము/జలము, ఘనరూప అన్నమయ తత్వములతో) ఒప్పే అనేక సూర్యులు, చంద్రులు, గ్రహములతో కూడిన ఈ మహర్లోకమనేది కేవలం ఒకే ఒక లోకం కాదు (ఇది సువర్, భువర్, భూలోకాదుల సమ్మేళన విశాల వ్యోమం).

12. తపోలోక వైభవము

అజర మవ్యయం సనాతనం మునిజనైకవేద్యవైభవమ్ ।

న భవతీం వినా తపోజగ త్పృథ గశేషనాథనాయికే ॥
అన్వయము: అశేషనాథనాయికే! అజరమ్, అవ్యయమ్, సనాతనమ్, మునిజనైకవేద్యవైభవం తపోజగత్ భవతీం వినా పృథక్ న।

తాత్పర్యము: అఖిలాండ నాయకుడైన పరమేశ్వరుని అర్ధాంగీ! వార్ధక్యము లేనిది, నాశనరహితము, సనాతనము, మునిజనుల అంతర్దృష్టికి మాత్రమే గోచరమయ్యే వైభవము గల "తపోలోకము" నీ స్వరూపము కంటే వేరైనది కాదు.

13. సత్యలోక స్వరూపము

సకలదృశ్యమూలకారణం తవ చ సంశ్రయో నిరాశ్రయః ।

జనని! సత్యలోకసంజ్ఞయా పరమపూరుషోఽభిధీయతే ॥
అన్వయము: జనని! సకలదృశ్యమూలకారణం, తవ చ సంశ్రయః, నిరాశ్రయః పరమపూరుషః సత్యలోకసంజ్ఞయా అభిధీయతే।

తాత్పర్యము: ఓ తల్లీ! సమస్త దృశ్యజగత్తుకు మూలకారణమైనవాడు, నీకు ఆశ్రయభూతుడై ఉంటూ స్వయంగా ఏ ఇతర ఆశ్రయమూ లేనివాడైన (నిరాశ్రయుడైన) ఆ "పరమపురుషుడే" సత్యలోకమనే పేరుతో కీర్తింపబడుతున్నాడు.



శ్లోకము 14

అయి పురాతనర్షి భాషయా గగన మేత దాప ఈరితాః ।

అథ య దాసు వీర్య ముజ్ఝితం భగవత స్త్వమేవ తత్పరే ॥
అన్వయము: అయి పరే! పురాతనర్షి భాషయా ఏతత్ గగనం ఆపః ఈరితాః; అథ ఆసు భగవతః యత్ వీర్యం ఉజ్ఝితం తత్ త్వం ఏవ.

ప్రతిపదార్థము: అయి = ఓ తల్లీ!; పరే = పరాశక్తివైన ఓ దేవీ!; పురాతన = ప్రాచీనులైన; ఋషి = వేదర్షుల యొక్క; భాషయా = వేదభాషయందు; ఏతత్ = ఈ; గగనం = ఆకాశము; ఆపః = ఉదకములుగా (నీరుగా); ఈరితాః = చెప్పబడినది; అథ = అటుపిమ్మట; ఆసు = ఆ జలములయందు; భగవతః = పరమేశ్వరుని యొక్క; యత్ = ఏ; వీర్యం = తేజస్సు/సృష్టిబీజము; ఉజ్ఝితం = ఉంచబడినదో; తత్ = ఆ బీజరూపమును ధరించినదానవు; త్వం ఏవ = నీవే అయియున్నావు.

తాత్పర్యము: ఓ పరాదేవీ! ప్రాచీన వేదర్షులు తమ మంత్రవాక్కులలో ఈ ఆకాశాన్నే ఆదిజలములుగా (‘ఆపః’) పేర్కొన్నారు. ఆ జలాలలో పరమేశ్వరుడు ప్రవేశపెట్టిన సృష్టిబీజమైన తేజస్సును (వీర్యాన్ని) ధరించిన మూలశక్తివి నీవే అయి ఉన్నావు.

విశేషాలు: ఉపనిషత్/వేద సంకేతాలలో ఆకాశము, కారణజలములు రెండూ సూక్ష్మసృష్టికి మూలపదార్థాలుగా భావింపబడతాయి. పరమేశ్వరుని సృష్టిసంకల్ప తేజస్సును అంతఃకరణంలో ధరించి బ్రహ్మాండాన్ని ప్రసవించే జగన్మాతృత్వ తత్త్వం ఇక్కడ స్తుతింపబడింది.

శ్లోకము 15

శచి విరాడ్భవత్య భాషత శ్రుతి రపీద మేవ నామ తే ।

వితత విశ్వ విగ్రహాత్మని ప్రథిత మేత దాహ్వయం వరం ॥
అన్వయము: శచి! శ్రుతిః అపి భవతీం విరాట్ అభాషత; వితత విశ్వ విగ్రహాత్మని తే ఇదం ఏవ నామ వరం ప్రథితం ఆహ్వయం.

ప్రతిపదార్థము: శచి = ఓ ఇంద్రాణీదేవీ!; శ్రుతిః అపి = వేదమాత కూడా; భవతీం = నిన్ను; విరాట్ = 'విరాట్' అని; అభాషత = పిలిచినది; వితత = సువిశాలముగా వ్యాపించిన; విశ్వ = సమస్త జగత్తే; విగ్రహ = శరీరముగా గల; ఆత్మని = స్వరూపిణివైన; తే = నీకు; ఇదం ఏవ = ఈ; నామ = పేరే; వరం = శ్రేష్ఠమైన; ప్రథితం = ప్రసిద్ధిచెందిన; ఆహ్వయం = నామధేయముగా నున్నది.

తాత్పర్యము: ఓ శచీదేవీ! వేదములు సైతం నిన్ను 'విరాట్' అని ప్రస్తుతించాయి. అనంత విశ్వమే శరీరముగా విలసిల్లే నీ విరాట్ స్వరూపానికి ఈ నామము అత్యంత సార్థకమైన, ప్రసిద్ధమైన శ్రేష్ఠ నామము.

విశేషాలు: విశ్వమంతా విస్తరించి ఉన్న స్థూల, సూక్ష్మ జగత్తే పరమేశ్వరి యొక్క విరాట్ రూపం.

శ్లోకము 16

ఉపనిషద్గిరా విరాడ్వధూః పురుష ఏష భాషయాన్యయా ।

ఉభయథాపి సాధు తత్పదం భవతి తేన సంశయాస్పదం ॥
అన్వయము: ఉపనిషద్గిరా విరాట్ వధూః, అన్యయా భాషయా ఏషః పురుషః; ఉభయథా అపి తత్ పదం సాధు భవతి; తేన సంశయాస్పదం.

ప్రతిపదార్థము: ఉపనిషత్ గిరా = ఉపనిషత్తుల వాక్కులందు; విరాట్ = విరాట్ అనేది; వధూః = స్త్రీవాచకముగా (స్త్రీరూపముగా); అన్యయా భాషయా = ఇతర లౌకిక/పౌరాణిక భాషలందు; ఏషః = ఈ విరాట్ అనేది; పురుషః = పుంలింగముగా (పురుషునిగా); ఉభయథా అపి = రెండు విధాలుగానూ; తత్ పదం = ఆ పదప్రయోగము; సాధు = సరియైనదిగానే; భవతి = అగుచున్నది; తేన = అందుచేతనే అది; సంశయాస్పదం = సందేహమునకు తావిచ్చునదిగా నున్నది.

తాత్పర్యము: వేద-ఉపనిషత్తుల పరిభాషలో 'విరాట్' అనేది స్త్రీలింగ వాచకముగా (విరాట్-వధూ రూపముగా) చెప్పబడగా, ఇతర పౌరాణిక భాషలలో అదే విరాట్ 'పురుష' రూపంగా వర్ణింపబడింది. వ్యాకరణరీత్యా రెండు ప్రయోగాలూ సరైనవే కావడం వల్ల ఇది లోకులకు కొంత సంశయాన్ని కలిగిస్తోంది.

విశేషాలు: విరాట్ శబ్దం వేదంలో స్త్రీలింగ ఛందస్సుగాను, జగజ్జననిగాను ప్రసిద్ధం; పురాణాలలో విరాట్ పురుషునిగా ప్రసిద్ధం. ఆ రెండూ ఒకే పరతత్త్వానికి చెందిన వేర్వేరు భావనలు.

శ్లోకము 17

న వనితా న వా పుమాన్ భవే జ్జగతి యోఽంతరః శరీరిణాం ।

తనుషు లింగభేద దర్శనాత్ తనుమతశ్చ లింగ ముచ్యతే ॥
అన్వయము: జగతి శరీరిణాం యః అంతరః భవేత్ సః వనితా న, పుమాన్ వా న; తనుషు లింగభేద దర్శనాత్ తనుమతః చ లింగం ఉచ్యతే.

ప్రతిపదార్థము: జగతి = లోకమునందు; శరీరిణాం = దేహధారులైన సమస్త ప్రాణుల యొక్క; యః = ఏ పరమాత్మ/చైతన్యమైతే; అంతరః = అంతర్యామియై; భవేత్ = ఉన్నదో; సః = ఆ తత్త్వము; వనితా న = స్త్రీ కాదు; పుమాన్ వా న = పురుషుడునూ కాదు; తనుషు = బాహ్య శరీరములయందు; లింగభేద = స్త్రీ-పురుష భేదముల యొక్క; దర్శనాత్ = రూపములను బట్టి; తనుమతః చ = శరీరధారియైన అంతరాత్మకు కూడ; లింగం = లింగభేదము; ఉచ్యతే = ఆపాదింపబడి చెప్పబడుచున్నది.

తాత్పర్యము: సమస్త ప్రాణికోటిలో అంతర్యామిగా ఉన్న ఆత్మోపాధికి వాస్తవానికి స్త్రీ, పురుష అనే లింగభేదాలు లేవు. ప్రాకృత శరీరాల లింగభేదాన్ని బట్టి మాత్రమే దేహి అయిన అంతరాత్మకు కూడా లింగాన్ని లోకులు ఆపాదిస్తున్నారు.

విశేషాలు: ఆత్మ నిర్గుణము, నిరంజనము మరియు లింగరహితము. స్థూల దేహోపాధి చేతనే లింగ వ్యవహారం కలుగుతుంది.

శ్లోకము 18

అఖిలనాథ వీర్యధారణా ద్గగనభూమి రంగనామతా ।

సకలలోక బీజ భృత్త్వతో గగనదేశ ఏష పూరుషః ॥
అన్వయము: అఖిలనాథ వీర్యధారణాత్ గగనభూమిః అంగనా మతా; సకలలోక బీజభృత్త్వతః ఏషః గగనదేశః పూరుషః (మతః).

ప్రతిపదార్థము: అఖిలనాథ = సర్వేశ్వరుని యొక్క; వీర్య = సృష్టి తేజస్సును; ధారణాత్ = గర్భమునందు ధరించుటవలన; గగనభూమిః = ఈ ఆకాశ ప్రదేశము; అంగనా = స్త్రీగా; మతా = భావింపబడినది; సకల లోక = సమస్త జగత్తులకు; బీజ = మూలకారణ బీజములను; భృత్త్వతః = నిక్షిప్తముగా భరించుటచేత; ఏషః = ఈ; గగనదేశః = ఆకాశ మండలము; పూరుషః = పురుషునిగా (భావించబడినది).

తాత్పర్యము: జగన్నాథుని సృష్టి తేజస్సును ధరించడం చేత ఆకాశాన్ని మాతృమూర్తియైన 'స్త్రీ'గా భావించారు. అలాగే సమస్త భువనాలకు మూలబీజాన్ని తనలోనే నిలుపుకోవడం చేత అదే ఆకాశాన్ని 'పురుషుడు' అని కూడా అన్నారు.

విశేషాలు: సృష్టికర్త తేజస్సును గ్రహించి పోషించే దృష్టితో చూస్తే ప్రకృతి (స్త్రీ), సృష్టికి ఆధారభూతమైన బీజాన్ని వహించే దృష్టితో చూస్తే పురుషుడు — ఈ రెండు తత్త్వాలూ పరమేశ్వరియందే సమన్వయమవుతాయి.

శ్లోకము 19

స్ఫుట విభక్తగాత్రలక్ష్మణాం నియతవాదినా మదర్శనాత్ ।

న పురుషో వియ ద్యథా వయం న వనితా వియ ద్యథైవ నః ॥
అన్వయము: స్ఫుట విభక్త గాత్రలక్ష్మణాం నియతవాదినాం అదర్శనాత్ యథా వయం తథా వియత్ న పురుషః, యథా ఏవ నః తథా వియత్ న వనితా.

ప్రతిపదార్థము: స్ఫుట = స్పష్టముగా; విభక్త = వేరుచేయబడిన; గాత్ర = శారీరక; లక్ష్మణాం = అవయవ చిహ్నములు గల; నియతవాదినాం = ప్రత్యక్ష ప్రమాణమునే నమ్ము స్థూలవాదులకు; అదర్శనాత్ = కనబడకపోవుటవలన; యథా వయం = మనవంటి; పురుషః న = పురుషుడు కాదంటూ; యథా ఏవ నః = మనవంటి; వనితా న = స్త్రీ కూడా కాదంటూ; వియత్ = ఆకాశమును (వారు భావింతురు).

తాత్పర్యము: స్పష్టమైన స్థూల శారీరక ఆకారాలను మాత్రమే చూసే ప్రత్యక్ష ప్రమాణవాదులకు (భౌతికవాదులకు) ఎటువంటి బాహ్య అవయవ చిహ్నాలు కనిపించవు. అందువల్ల వారు ఆకాశం మనలాంటి పురుషుడూ కాదు, మనలాంటి స్త్రీ కూడా కాదని నిర్ధారిస్తారు.

విశేషాలు: స్థూల శరీరాలు మాత్రమే భౌతిక లింగభేదాలను కలిగి ఉంటాయి. సర్వవ్యాపకమైన దివ్యాకాశం అరూపమైనది కావడంతో బాహ్యదృష్టి కలవారికి అది రెండింటికీ భిన్నంగా తోస్తుంది.

శ్లోకము 20

అభివిమానతోఽథవా శచీ విబుధరాజయో ర్విలక్షణాత్ ।

వరవిలాసినీ వియత్తనుః సదవికార ముత్తమః పుమాన్ ॥
అన్వయము: అథవా అభివిమానతః శచీ విబుధరాజయోః అవిలక్షణాత్ వియత్తనుః వరవిలాసినీ, సత్ అవికారం ఉత్తమః పుమాన్.

ప్రతిపదార్థము: అథవా = లేదా; అభివిమానతః = సర్వవ్యాపకత్వము/అంతటా వ్యాపించియుండుట వలన; శచీ = ఇంద్రాణీదేవి; విబుధరాజయోః = దేవేంద్రుల యొక్క; అవిలక్షణాత్ = భేదరహితమైన ఐక్యత వలన; వియత్ తనుః = ఆకాశమే శరీరముగా గలది; వరవిలాసినీ = శ్రేష్ఠమైన లీలావతియైన శచీదేవి (స్త్రీరూపము); సత్ = సత్యస్వరూపమైన; అవికారం = మార్పులేని పరబ్రహ్మము; ఉత్తమః పుమాన్ = ఉత్తమ పురుషుడైన ఇంద్రుడు (పురుషరూపము).

తాత్పర్యము: సర్వవ్యాపకత్వ దృష్టితో చూస్తే, పరస్పర భేదం లేని శచీ-ఇంద్రుల దివ్య సమైక్యత వల్ల, మార్పులేని నిత్య సత్యస్వరూపమైన పరతత్త్వమే ఉత్తమ పురుషుడైన ఇంద్రునిగాను, విశ్వవ్యాప్త ఆకాశశరీరంతో లీలలు సాగించే చైతన్యశక్తియే శ్రేష్ఠురాలైన శచీదేవిగాను భాసిస్తున్నాయి.

విశేషాలు: శివ-శక్తుల వలె ఇంద్ర-ఇంద్రాణులు అవిభాజ్యమైన సత్ మరియు చిత్ తత్త్వాలు. నిశ్చల బ్రహ్మతత్త్వం పురుషుడు కాగా, ఆకాశమంతటా వ్యాపించి జగన్మంగళకర లీలలను నడిపే క్రియాశక్తియే ఇంద్రాణీదేవి.


శ్లోకము 21

హృదయ మల్ప మప్యదో జన న్యనవమం విశాల పుష్కరాత్ ।

విమల దేహ దుర్గమధ్యగం సకలరాజ్ఞి సౌధ మస్తు తే ॥
అన్వయము: జనని సకలరాజ్ఞి! విమల దేహ దుర్గ మధ్యగం విశాల పుష్కరాత్ అనవమం అదః అల్పం అపి హృదయం తే సౌధం అస్తు.

ప్రతిపదార్థము: జనని = ఓ తల్లీ!; సకలరాజ్ఞి = సమస్త జగత్తులను పాలించే రాజ్ఞీ (ఇంద్రాణీదేవీ)!; విమల = నిర్మలమైన; దేహ = శరీరమనెడు; దుర్గ = కోట యొక్క; మధ్యగం = నడిమధ్యలో ఉన్నట్టిదియు; విశాల = సువిశాలమైన; పుష్కరాత్ = మహాకాశము కంటెను; అనవమం = ఏమాత్రము తక్కువకానిదియు (శ్రేష్ఠమైనది); అదః = అయినట్టి ఈ; అల్పం అపి = పరిమాణమునకు చిన్నదైనను; హృదయం = నా హృదయము; తే = నీకు; సౌధం = నివాస భవనము/మందిరము; అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము: సమస్త భువనాలకు అధీశ్వరివైన ఓ అమ్మా! నిర్మలమైన ఈ శరీరమనే కోట మధ్యలో ఉన్న నా హృదయం పరిమాణానికి చిన్నదైనప్పటికీ, విశాలమైన బాహ్యాకాశం కన్నా మహిమలో ఏమాత్రం తీసిపోని పరమ పవిత్ర స్థానము. అటువంటి ఈ హృదయమే నీకు దివ్య భవనము (సౌధము) అగుగాక.

విశేషాలు: ఉపనిషత్తులలో చెప్పబడిన 'దహరాకాశం' (హృదయాకాశం) బాహ్యాకాశం అంతటి మహత్తరమైనది. శరీరమనే దుర్గంలో ఉండే ఆ హృదయ మందిరంలోనే పరమేశ్వరి కొలువై ఉంటుందని భావం.

శ్లోకము 22

వికసితం నిజాంశు వీచిభి ర్హృదయ మాలయం విశాంబ మే ।

వికచ ముష్టభానుభానుభి ర్దశశత చ్ఛదం యథా రమా ॥
అన్వయము: అంబ! ఉష్టభాను భానుభిః వికచం దశశతచ్ఛదం రమా యథా, (తథా) నిజాంశు వీచిభిః వికసితం మే హృదయం ఆలయం విశ.

ప్రతిపదార్థము: అంబ = ఓ తల్లీ!; ఉష్టభాను = సూర్యుని యొక్క; భానుభిః = తీక్షణ కిరణముల చేత; వికచం = చక్కగా వికసించిన; దశశతచ్ఛదం = వేయి రేకులు గల కమలములోనికి (సహస్రార పద్మములోనికి); రమా యథా = లక్ష్మీదేవి ప్రవేశించిన రీతిగా; నిజ = నీ దివ్యమైన; అంశు = కాంతి; వీచిభిః = తరంగముల చేత; వికసితం = వికసించిన; మే = నాయొక్క; హృదయం = హృదయమనెడు; ఆలయం = మందిరములోనికి; విశ = ప్రవేశించుము.

తాత్పర్యము: ఓ జగజ్జననీ! సూర్యకిరణాల తాకిడికి వికసించిన సహస్రదళ పద్మంలోకి లక్ష్మీదేవి ప్రవేశించినట్లుగా, నీ దివ్య జ్ఞానకిరణ తరంగాల చేత వికసించిన నా హృదయమనే పవిత్ర మందిరంలోకి నీవు ప్రవేశించి అనుగ్రహించుము.

విశేషాలు: ఇక్కడ హృదయవికాసాన్ని పద్మవికాసంతోను, ఇంద్రాణీదేవి అనుగ్రహాన్ని శ్రీమహాలక్ష్మీ ప్రవేశంతోను కవి సుందరంగా పోల్చారు.

శ్లోకము 23

హృదయ సాధు సౌధశాయినీం నయన రమ్య హర్మ్య చారిణీం ।

భువనరాజచిత్త మోహినీం నమత తాం పరాం విలాసినీం ॥
అన్వయము: హృదయ సాధు సౌధ శాయినీం, నయన రమ్య హర్మ్య చారిణీం, భువనరాజ చిత్తమోహినీం, తాం పరాం విలాసినీం నమత.

ప్రతిపదార్థము: హృదయ = భక్తుల హృదయమనెడు; సాధు = పవిత్రమైన/యోగ్యమైన; సౌధ = మందిరమునందు; శాయినీం = శయనించునట్టి (నివసించునట్టి); నయన = నేత్రములనెడు; రమ్య = సుందరమైన; హర్మ్య = మేడలయందు; చారిణీం = సంచరించునట్టి; భువనరాజ = లోకనాథుడైన దేవేంద్రుని (పరమపురుషుని); చిత్త = హృదయమును/మనస్సును; మోహినీం = ముగ్ధులను చేయునట్టి; తాం = ప్రసిద్ధురాలైన; పరాం = పరాశక్తియు; విలాసినీం = దివ్య లీలావిలాసవతియునైన దేవిని; నమత = (ఓ భక్తులారా!) నమస్కరించండి!

తాత్పర్యము: అంతఃకరణమనే దివ్య సౌధంలో శయనిస్తూ, కన్నులనే కాంతి హర్మ్యాలలో ప్రకాశరూపంలో సంచరిస్తూ, దేవేంద్రుని చిత్తాన్ని పరవశింపజేసే ఆ పరాశక్తిని, పరమ లీలావతియైన ఇంద్రాణీదేవిని భక్తితో సేవించి నమస్కరించండి.

విశేషాలు: లోపల హృదయములో ఉండే ప్రజ్ఞాచైతన్యమే బాహ్యమున నేత్రాల ద్వారా దర్శనశక్తిగా వెలుగొందుతుందని అంతరార్థం.

శ్లోకము 24

తవ పరే మరీచివీచయ స్తనుగుహాం ప్రవిశ్య విశ్రుతే ।

భరతభూమి రక్షణోద్యతం గణపతిం క్రియాసు రుజ్జ్వలం ॥
అన్వయము: విశ్రుతే పరే! తవ మరీచివీచయః తనుగుహాం ప్రవిశ్య భరతభూమి రక్షణోద్యతం గణపతిం ఉజ్జ్వలం క్రియాసుః.

ప్రతిపదార్థము: విశ్రుతే = వేదములందు ప్రసిద్ధిగాంచినదానా!; పరే = పరాదేవీ!; తవ = నీ యొక్క; మరీచి = కాంతులనెడు; వీచయః = తరంగములు; తనుగుహాం = దేహమనెడు గుహలోనికి (హృదయమునందు); ప్రవిశ్య = ప్రవేశించి; భరతభూమి = ఈ పుణ్య భారతభూమిని; రక్షణ = రక్షించుటయందు; ఉద్యతం = కంకణం కట్టుకున్నట్టి; గణపతిం = కావ్యకర్తయైన ఈ వాసిష్ఠ గణపతిమునిని; ఉజ్జ్వలం = మహా తేజోవంతమైన సమర్థునిగా; క్రియాసుః = చేయుగాక!

తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరీ! పరాశక్తీ! నీ దివ్య తేజోకిరణ తరంగాలు నా శరీర గుహలో ప్రవేశించి, ఈ పవిత్ర భారతభూమిని సంరక్షించడానికి దృఢ సంకల్పంతో ఉన్న ఈ గణపతిమునిని పరమ తేజోవంతునిగా, మహా క్రియాశీలునిగా అనుగ్రహించుగాక!

విశేషాలు: గణపతిముని తన సమస్త తపశ్శక్తిని భారతమాత దాస్యవిముక్తికి, ధర్మపునరుద్ధరణకు వినియోగించిన మహాతపస్వి. ఈ శ్లోకంలో ఆ దేవి దివ్యతేజస్సుతో దేశసేవ చేసే శక్తిని ప్రసాదించమని వేడుకుంటున్నారు.

శ్లోకము 25

గణపతే ర్మనోరమా ఇమా స్సుగుణవేదినాం మనోరమాః ।

అవహితా శృణోతు సాదరం సుర మహీపతే ర్మనోరమా ॥
అన్వయము: సుగుణవేదినాం మనోరమాః గణపతేః ఇమాః (స్తుతీః) సురమహీపతేః మనోరమా అవహితా సాదరం శృణోతు.

ప్రతిపదార్థము: సుగుణవేదినాం = సద్గుణములను, ఉత్తమ భావాలను గ్రహించగల విద్వాంసులకు; మనోరమాః = మనస్సును ఆహ్లాదపరచునట్టి (అలాగే మనోరమా వృత్తములతో కూడినట్టి); గణపతేః = గణపతిముని రచించిన; ఇమాః = ఈ స్తుతులను; సురమహీపతేః = దేవరాజైన ఇంద్రుని యొక్క; మనోరమా = ప్రియపత్నియైన ఇంద్రాణీదేవి; అవహితా = ఏకాగ్ర చిత్తముతో; సాదరం = ఎంతో ఆదరముతో/ప్రేమతో; శృణోతు = ఆలకించుగాక!

తాత్పర్యము: సహృదయులైన పండితుల మనస్సులను రంజింపజేసేవి, గణపతిముని చేత విరచితమైనవి, 'మనోరమా' వృత్తంలో నిబద్ధమైనవి అయిన ఈ స్తుతులను దేవేంద్రుని ప్రియరాణియైన ఇంద్రాణీదేవి నిశ్చలమైన ఏకాగ్రతతో, పరమ వాత్సల్యంతో ఆలకించుగాక!

విశేషాలు: ఈ శ్లోకంలో 'మనోరమా' అనే పదం శ్లేషార్థంలో మూడుసార్లు ప్రయోగించబడింది: (1) పండితుల మనస్సులను ఆనందింపజేసేది, (2) ఛందోరీత్యా 'మనోరమా' వృత్తం, (3) ఇంద్రుని మనస్సును రంజింపజేసే ఇంద్రాణీదేవి.

(శ్రీ ఇంద్రాణీ సప్తశతి యందలి 5వ శతకమైన పాంక్తం శతకములో రెండవదైన మనోరమా స్తబకము సంపూర్ణము).

Saturday, August 22, 2026

5.1. మయూరసారిణీ స్తబకం

 ఇంద్రాణీ సప్తశతి — 5. పాంక్తం శతకం (5.1. మయూరసారిణీ స్తబకం)

పాంక్తం శతకం, మయూరసారిణీ స్తబకం అనే పేర్ల వెనుక ఉన్న ఛందో విశేషాలు, వ్యుత్పత్తి అర్థాలు:

1. పాంక్తం శతకం

  • పేరు వెనుక అర్థం:
    'పంక్తి' అనే వైదిక/సంస్కృత ఛందస్సుకు సంబంధించినది కాబట్టి దీనికి 'పాంక్తం' అని పేరు వచ్చింది. సంస్కృత ఛందోశాస్త్రంలో ప్రతి పాదానికి 10 అక్షరాలు ఉండే ఛందస్సుల వర్గాన్ని "పంక్తిశ్ఛందస్సు" అంటారు.

  • లక్షణాలు & నిర్మాణం:

    • ఇంద్రాణీ సప్తశతిలో ఇది ఐదవ శతకం.

    • ఈ శతకంలో మొత్తం 4 స్తబకాలు (మయూరసారిణీ, మనోరమా, మణిరాగ, మేఘవితాన) ఉంటాయి. ఒక్కో స్తబకంలో 25 శ్లోకాల చొప్పున మొత్తం 100 శ్లోకాలు ఉంటాయి.

    • ఈ శతకంలోని నాలుగు స్తబకాల శ్లోకాలన్నీ కూడా ప్రతి పాదానికి 10 అక్షరాలు కలిగిన పంక్తి ఛందోభేదాల (దశాక్షర వృత్తాల) తోనే రచింపబడ్డాయి.

2. మయూరసారిణీ స్తబకం (Mayūrasāriṇī Stabakam)

  • 'స్తబకం' అంటే అర్థం:
    'స్తబకము' అంటే సంస్కృతంలో పూలగుత్తి (Bunch of flowers) అని అర్థం. కావ్య విభాగాలను పర్వాలు, ఉల్లాసాలు, తరంగాలు అని పిలిచినట్లే, కావ్యకంఠ గణపతిముని తన శతక భాగాలకు సుగంధభరితమైన శ్లోకమాలికలనే అర్థంలో 'స్తబకాలు' అని పేరు పెట్టారు.

  • 'మయూరసారిణీ' అర్థం:
    'మయూర' (నెమలి) + 'సారిణీ' (నడక/గమనము కలది) — అనగా నెమలి నడకవంటి రమణీయమైన లయ, శ్రవణ సుభగత్వం గల నడక కలిగిన వృత్తం.

  • ఛందో లక్షణాలు (వృత్త లక్షణం):

    • ఇది పంక్తి ఛందస్సుకు చెందిన ఒక సమవృత్తం.

    • పాదానికి అక్షరాలు: 10 అక్షరాలు.

    • గణ విభజన: ర – జ – ర – గ (ర-గణం, జ-గణం, ర-గణం, ఒక గురువు).

    • లక్షణ శ్లోకం: 'రౌ జరౌ గురుశ్చేన్మయూరసారిణీ' (ర-గణ, జ-గణ, ర-గణాల తరువాత గురువు వస్తే అది మయూరసారిణీ వృత్తం అవుతుంది).


ఈ విధంగా శతక విభాగానికి వాడిన ఛందస్సు పేరిటే (మయూరసారిణీ) ఆ స్తబకానికి నామకరణం చేయడం ఇంద్రాణీ సప్తశతిలోని విశిష్ట రచనా శైలి.

శ్లోకం 1

ప్రేమవాస భూమిరచ్ఛ భావ స్థానమాన మజ్జనాఘహా మే |
ఇంద్రసుందరీ ముఖాబ్జభాసీ మందహాస ఆపదం ధునోతు ॥

  • అన్వయము: ప్రేమవాసభూమిః, అచ్ఛభావస్థానం, ఆనమజ్జనాఘహా, ఇంద్రసుందరీ ముఖాబ్జభాసీ మందహాసః మే ఆపదం ధునోతు.

  • ప్రతిపదార్థము: ప్రేమవాసభూమిః = పరమ ప్రేమకు నివాసమైనట్టిదియు, అచ్ఛభావస్థానం = స్వచ్ఛమైన నిర్మలత్వానికి నిలయమైనట్టిదియు, ఆనమజ్జన = నమస్కరించే భక్తుల యొక్క, అఘహా = పాపాలను హరించేదియు, ఇంద్రసుందరీ = ఇంద్రాణీదేవి యొక్క, ముఖాబ్జ = ముఖపద్మమునందు, భాసీ = ప్రకాశించే, మందహాసః = చిరునవ్వు, మే = నాయొక్క, ఆపదం = ఆపదలను, ధునోతు = పారద్రోలును గాక (తొలగించుగాక).

  • తాత్పర్యము: ప్రేమకు నిలయమై, నిర్మలత్వానికి మూలమై, నమస్కరించే భక్తుల సమస్త పాపాలను నశింపజేసే ఆ ఇంద్రాణీదేవి ముఖారవిందమందలి చిరునవ్వు నా ఆపదలన్నింటినీ సమూలంగా తొలగించుగాక!

  • విశేషాలు: ఈ స్తబకం మయూరసారిణీ వృత్తంలో సాగుతుంది. అమ్మవారి ముఖంలోని దివ్య మందహాసానికి పాపాలను, ఆపదలను హరించే దివ్యశక్తి కలదని వర్ణించబడింది.

శ్లోకం 2

వీక్షితైః కృపాన్వితై ర్హరంతీ పాతకాని మంగళం భణంతీ ।
జంభభేది జీవితేశ్వరీ మే జన్మదేశ ముజ్జ్వలం కరోతు ॥

  • అన్వయము: కృపాన్వితైః వీక్షితైః పాతకాని హరంతీ, మంగళం భణంతీ, జంభభేది జీవితేశ్వరీ మే జన్మదేశం ఉజ్జ్వలం కరోతు.

  • ప్రతిపదార్థము: కృపాన్వితైః = దయాపూరితమైన, వీక్షితైః = చూపులచేత, పాతకాని = పాపాలను, హరంతీ = పోగొట్టునట్టిదియు, మంగళం = శుభములను, భణంతీ = పలుకునట్టిదియు (ప్రసాదించునట్టిదియు), జంభభేది = ఇంద్రుని యొక్క, జీవితేశ్వరీ = ప్రాణేశ్వరియైన ఇంద్రాణీదేవి, మే = నాయొక్క, జన్మదేశం = జన్మభూమిని, ఉజ్జ్వలం = ప్రకాశవంతముగా/ఉన్నతముగా, కరోతు = చేయుగాక.

  • తాత్పర్యము: దయాభరితమైన తన వీక్షణలతో పాపాలను నశింపజేసి, సకల శుభాలను ప్రసాదించే ఇంద్రుని అర్ధాంగి అయిన ఇంద్రాణీదేవి నా జన్మభూమిని తేజోవంతంగా, సర్వతోముఖాభివృద్ధి కలదిగా చేయుగాక!

  • విశేషాలు: కవి ఇక్కడ కేవలం వ్యక్తిగత శ్రేయస్సునే కాక తన దేశ మంగళాన్ని, ఉజ్జ్వలత్వాన్ని ఆకాంక్షిస్తూ చేసిన దేశభక్తి పూరిత ప్రార్థన ఇది.

శ్లోకం 3

అంబరంచ దేవతానతభ్రూ రంబతే తనుద్వయం యదుక్తం |
ఆదిమా తయోర్వృషాకపిం తం దేవ్యజీజన త్పరం జయంతం ॥

  • అన్వయము: హే దేవి! అంబరం చ, దేవతా అనతభ్రూః చ, యత్ తనుద్వయం ఉక్తం, తయోః ఆదిమా తం వృషాకపిం అజీజనత్, పరం జయంతం (అజీజనత్).

  • ప్రతిపదార్థము: హే దేవి = ఓ దేవీ!, అంబరం చ = ఆకాశమును, అనతభ్రూః = వంపుదిరిగిన కనుబొమ్మల సౌందర్యం కలిగిన, దేవతా చ = దేవతా రూపమును, యత్ = ఏ, తనుద్వయం = రెండు శరీరములుగా, ఉక్తం = చెప్పబడినదో, తయోః = ఆ రెండింటిలో, ఆదిమా = మొదటిదైన ఆకాశ రూపము, తం = ఆ, వృషాకపిం = వృషాకపిని (సూర్యుని), అజీజనత్ = కనెను, పరం = రెండవదైన దేవతారూపము, జయంతం = జయంతుడను కుమారుని (కనెను).

  • తాత్పర్యము: ఓ దేవీ! నీకు ఆకాశమనీ, సుందర భ్రూలతలు కలిగిన దివ్య స్త్రీ మూర్తి అనీ రెండు రూపాలు ఉన్నాయని విజ్ఞులు చెబుతారు. వాటిలో ఆకాశరూపిణివైన నీ మొదటి రూపం వృషాకపిని (సూర్యుని) కనగా, దేవతామూర్తివైన నీ రెండవ రూపం జయంతునికి జన్మనిచ్చింది.

  • విశేషాలు: వేదాల్లోని వృషాకపి సూక్త రహస్యాలను ఇక్కడ సమన్వయం చేశారు. ఇంద్రాణి విశ్వరూపంలో ఆకాశం కాగా, వ్యక్తిగత దేవతా రూపంలో ఇంద్రుని పత్ని.

శ్లోకం 4

ఏతమేవ దేవి లోకబంధుం సూరయో వృషాకపిం భణంతి |
వర్షహేతు దీథితి ర్వృషాయం కం పిబన్కరైః కపిర్ని రుక్తః ॥

  • అన్వయము: హే దేవి! ఏతం లోకబంధుం ఏవ సూరయః వృషాకపిం భణంతి; వర్షహేతు దీధితిః (అతః) అయం వృషా; కరైః కం పిబన్ (అతః) కపిః నిరుక్తః.

  • ప్రతిపదార్థము: హే దేవి = ఓ తల్లీ!, ఏతం = ఈ, లోకబంధుం ఏవ = లోకబాంధవుడైన సూర్యుడినే, సూరయః = పండితులు/జ్ఞానులు, వృషాకపిం = వృషాకపి అని, భణంతి = పలుకుచున్నారు; వర్షహేతు = వర్షానికి కారణమైన, దీధితిః = కిరణములు కలవాడు కనుక, అయం = ఇతడు, వృషా = 'వృష' అనియు; కరైః = కిరణాలనే చేతుల ద్వారా, కం = జలమును (నీటిని), పిబన్ = తాగుచున్నవాడు కనుక, కపిః = 'కపి' అనియు, నిరుక్తః = వ్యుత్పత్తి చెప్పబడినది.

  • తాత్పర్యము: ఓ దేవీ! లోకబాంధవుడైన సూర్యుడినే పండితులు వృషాకపి అని పిలుస్తారు. వర్షాన్ని కురిపించే కిరణాలు కలవాడు కనుక 'వృష' అనీ, కిరణాలతో భూమిపై ఉన్న జలాన్ని పీల్చుకుంటాడు (తాగుతాడు) కనుక 'కపి' అనీ ఈ శబ్దానికి వ్యుత్పత్తి చెప్పబడింది.

  • విశేషాలు: నిరుక్త శాస్త్ర పద్ధతిలో 'వృషాకపి' పదానికి అద్భుతమైన వైదిక-భౌతిక సమన్వయాన్ని కవి ఇక్కడ ఆవిష్కరించారు.

శ్లోకం 5

కేచిదింద్రనారి చంద్రరేఖా శేఖరం వృషాకపిం గదంతి |
పండితాః పరేతు శేషశయ్యా శాయినం వృషాకపిం తమాహుః ॥

  • అన్వయము: హే ఇంద్రనారి! కేచిత్ చంద్రరేఖాశేఖరం వృషాకపిం గదంతి; పరే పండితాః తు శేషశయ్యాశాయినం తం వృషాకపిం ఆహుః.

  • ప్రతిపదార్థము: హే ఇంద్రనారి = ఓ ఇంద్రాణీ!, కేచిత్ = కొందరు, చంద్రరేఖా శేఖరం = శిరస్సున చంద్రవంకను ధరించిన పరమశివుని, వృషాకపిం = వృషాకపి అని, గదంతి = చెప్పుచున్నారు; పరే పండితాః తు = మరికొందరు పండితులైతే, శేషశయ్యా శాయినం = ఆదిశేషుని పాన్పుపై శయనించే శ్రీమహావిష్ణువును, తం = ఆ, వృషాకపిం = వృషాకపి అని, ఆహుః = అంటారు.

  • తాత్పర్యము: ఓ ఇంద్రాణీ దేవీ! కొందరు చంద్రుని శిరస్సున ధరించిన శంకరుడే వృషాకపి అని చెప్పగా, మరికొందరు పండితులు ఆదిశేషునిపై శయనించే శ్రీహరియే ఆ వృషాకపి అని పేర్కొంటున్నారు.

  • విశేషాలు: పురాణ, వేద సంప్రదాయాలలో శివ, విష్ణువులు ఇద్దరూ కూడా వృషాకపి నామంతో స్తుతించబడతారని ఇక్కడ సూచించారు.

శ్లోకం 6

బ్రహ్మణస్పతింతు వైద్యు తాగ్నే రంశజం మరుద్గణేషుముఖ్యం ।
విశ్వరాజ్ఞి విఘ్న రాజమేకే విశ్రుతం వృషాకపిం వదంతి ॥

  • అన్వయము: హే విశ్వరాజ్ఞి! ఏకే తు వైద్యుతాగ్నేః అంశజం, మరుద్గణేషు ముఖ్యం బ్రహ్మణస్పతిం, విశ్రుతం విఘ్నరాజం వృషాకపిం వదంతి.

  • ప్రతిపదార్థము: హే విశ్వరాజ్ఞి = ఓ జగన్మాతా/ఇంద్రాణీ!, ఏకే తు = ఇంకొందరు, వైద్యుతాగ్నేః = విద్యుద్రూప అగ్నియొక్క, అంశజం = అంశవలన జన్మించినవాడును, మరుద్గణేషు = వాయుదేవుల సమూహములో, ముఖ్యం = ప్రధానమైనవాడునైన, బ్రహ్మణస్పతిం = బ్రహ్మణస్పతిని, విశ్రుతం = ప్రసిద్ధిచెందిన, విఘ్నరాజం = వినాయకుడిని, వృషాకపిం = వృషాకపి అని, వదంతి = చెబుతున్నారు.

  • తాత్పర్యము: ఓ జగజ్జననీ! విద్యుద్రూపమైన అగ్ని అంశతో ఉద్భవించి, మరుద్గణాలలో ముఖ్యుడైన మంత్రనాయకుడు 'బ్రహ్మణస్పతి'ని (గణపతి వేదరూపం), సర్వజన విదితమైన విఘ్నేశ్వరుడిని కూడా వృషాకపి అని కొందరు పండితులు చెబుతున్నారు.

  • విశేషాలు: వేదాల్లోని బ్రహ్మణస్పతి తత్త్వమే లౌకిక విఘ్నేశ్వర రూపమని ఇక్కడ అన్వయించబడింది.

శ్లోకం 7

భాస్కరశ్చ శంకరశ్చ మాత ర్మాధవశ్చ మంత్రనాయకశ్చ |
ఆత్మజేషు తేన సంతి నాంత ర్వ్యాప కాంతరిక్ష విగ్రహాయాః ॥

  • అన్వయము: హే మాతః! అంతర్వ్యాపక అంతరిక్ష విగ్రహాయాః తే ఆత్మజేషు భాస్కరః చ, శంకరః చ, మాధవః చ, మంత్రనాయకః చ న సంతి (ఇతి) న.

  • ప్రతిపదార్థము: హే మాతః = ఓ తల్లీ!, అంతర్వ్యాపక = అంతటా వ్యాపించియున్న, అంతరిక్ష = ఆకాశమే, విగ్రహాయాః = శరీరముగా కలిగిన, తే = నీయొక్క, ఆత్మజేషు = సంతానములో (కుమారులలో), భాస్కరః చ = సూర్యుడును, శంకరః చ = శివుడును, మాధవః చ = విష్ణువును, మంత్రనాయకః చ = బ్రహ్మణస్పతియు (గణపతియు), న సంతి = లేరు, (ఇతి) న = అని కాదు (వారంతా నీ పుత్రులే).

  • తాత్పర్యము: సమస్త విశ్వమందు అంతర్వ్యాప్తమై ఉన్న ఆకాశాన్నే శరీరంగా ధరించిన ఓ దివ్యమాతా! భాస్కరుడు, శంకరుడు, మాధవుడు, మంత్రనాయకుడైన విఘ్నేశ్వరుడు—ఈ నలుగురు దివ్యమూర్తులూ నీ బిడ్డలు కారని ఎవరూ అనలేరు (అంటే వారందరూ ఆకాశరూపిణివైన నీ పుత్రులే).

  • విశేషాలు: సర్వదేవతలు ఆకాశం నుంచే తేజస్సును సంతరించుకుంటారు కాబట్టి అంతరిక్షాధిదేవత అయిన ఇంద్రాణి వారందరికీ విశ్వమాత అవుతుంది.

శ్లోకం 8

వాసవో౽ పి దేవిదేవతాత్మా వల్లభ స్తవ చ్ఛలాంగనాయాః ।
ఆత్మజాతఏవ కీర్తనీయో దేవతాపథేన దేహవత్యాః ॥

  • అన్వయము: హే దేవి! దేవతాత్మా వాసవః అపి చ్ఛలాంగనాయాః తవ వల్లభః; దేవతాపథేన దేహవత్యాః (తవ) ఆత్మజాతః ఏవ కీర్తనీయః.

  • ప్రతిపదార్థము: హే దేవి = ఓ దేవీ!, దేవతాత్మా = దేవతా స్వరూపుడైన, వాసవః అపి = ఇంద్రుడు సైతం, ఛలాంగనాయాః = మాయా స్త్రీ రూపాన్ని ధరించిన, తవ = నీకు, వల్లభః = పతియైనను, దేవతాపథేన = దేవమార్గమైన ఆకాశమును, దేహవత్యాః = శరీరముగా కలిగిన నీకు, ఆత్మజాతః ఏవ = పుత్రుడిగానే, కీర్తనీయః = కీర్తించదగినవాడు.

  • తాత్పర్యము: ఓ దేవీ! దివ్య పురుషుడైన ఇంద్రుడు నీవు లీలావతివై ధరించిన స్త్రీ రూపానికి భర్తే కావచ్చు; కానీ ఆకాశాన్ని శరీరంగా ధరించిన నీ పరమార్థ తత్త్వంలో చూస్తే, ఆ ఇంద్రుడు కూడా నీ గర్భం నుంచే ఉద్భవించిన పుత్రునిగానే స్తుతించబడాలి.

  • విశేషాలు: లౌకిక దృష్టితో దంపతులైన ఇంద్రాణీ-ఇంద్రులు, తాత్త్విక దృష్టితో సృష్టికి మూలమైన ఆకాశ-విద్యుత్ తత్త్వాలుగా మాతృ-పుత్ర సంబంధాన్ని సంతరించుకుంటారని రహస్యం.

శ్లోకం 9

సా శవ స్యుదీరితాసి ధీరై ర్దేహినీ విహాయసేంద్రసూ స్త్వం ।
లింగభేదతో నురూపత స్త త్కీర్తనం శవోహి శక్తివాచీ ॥

  • అన్వయము: హే దేవి! సా త్వం ధీరైః శవసీ ఉదీరితా అసి; విహాయసా దేహినీ (త్వమ్) ఇంద్రసూః; తత్కీర్తనం లింగభేదతః అనురూపతః (భవతి); హి శవః శక్తివాచీ.

  • ప్రతిపదార్థము: హే దేవి = ఓ దేవీ!, సా త్వం = అట్టి నీవు, ధీరైః = పండితులచే, శవసీ = 'శవసి' అని, ఉదీరితా అసి = పిలువబడుచున్నావు; విహాయసా = ఆకాశముచేత, దేహినీ = శరీరము కలదానివై, ఇంద్రసూః = ఇంద్రుని కన్నతల్లివైనావు; తత్ కీర్తనం = ఆ విధముగా స్తుతించడం, లింగభేదతః = స్త్రీ-పురుష లింగ భేదం వలన, అనురూపతః = తగినట్లుగా ఏర్పడినది; హి = ఏలయనగా, శవః = శవః అను శబ్దము, శక్తివాచీ = బలానికి/శక్తికి సంకేతమైనది.

  • తాత్పర్యము: ఓ దేవీ! జ్ఞానులు నిన్ను 'శవసి' అని పిలుస్తారు. ఆకాశమే శరీరంగా కలిగి ఇంద్రుని కన్నందున నీవు 'ఇంద్రసూః' అయ్యావు. 'శవః' అంటే పరాక్రమము లేదా శక్తి అని అర్థం. ఇంద్రునికి తగిన శక్తిస్వరూపిణివి కనుక లింగభేదంతో నిన్ను సమర్థురాలైన 'శవసి'గా వేదాలు కీర్తిస్తున్నాయి.

  • విశేషాలు: ఋగ్వేదంలో ఇంద్రాణిని 'శవసీ' (శక్తిమతి/బలశాలిని) అని స్తుతిస్తారు. శవస్ శబ్దం యొక్క వైదిక నిరుక్తార్థాన్ని కవి ఇక్కడ రమణీయంగా సమన్వయించారు.

శ్లోకం 10

నాదితి ర్విభిద్యతే శవస్యా స్సర్వ దేవమాతరం విదుర్యాం |
యా మరుత్ప్రసూ రభాణి పృశ్ని స్సాపి భిద్యతే తతోన దేవ్యాః ॥

  • అన్వయము: యాం సర్వదేవమాతరం విదుః, సా అదితిః శవస్యాః న విభిద్యతే; యా మరుత్ప్రసూః పృశ్నిః అభాణి, సా అపి తతః దేవ్యాః న భిద్యతే.

  • ప్రతిపదార్థము: యాం = ఎవరినైతే, సర్వదేవమాతరం = సమస్త దేవతలకు తల్లిగా, విదుః = పండితులు తెలుసుకుంటున్నారో, సా అదితిః = ఆ అదితి దేవి, శవస్యాః = శవసి అను శక్తిస్వరూపిణి కంటె, న విభిద్యతే = వేరైనది కాదు; యా = ఏమైతే, మరుత్ప్రసూః = మరుద్గణాలకు తల్లియై, పృశ్నిః = 'పృశ్ని' అని, అభాణి = చెప్పబడినదో, సా అపి = ఆమె కూడా, తతః = ఆ, దేవ్యాః = దేవి (శవసి) కంటె, న భిద్యతే = వేరైనది కాదు.

  • తాత్పర్యము: సకల దేవతలకు జననిగా ప్రసిద్ధి చెందిన 'అదితి' దేవి శవసీ స్వరూపం కంటె భిన్నమైనది కాదు. అలాగే మరుత్తులకు జన్మనిచ్చి వేదాలలో 'పృశ్ని' అని పిలువబడిన దేవి కూడా ఈ ఇంద్రాణీ (శవసీ) శక్తి కంటె వేరు కాదు.

  • విశేషాలు: వైదిక మంత్రాలలో కనిపించే అదితి, పృశ్ని, శవసి అనే నామాలన్నీ ఒకే పరాశక్తి యొక్క వివిధ దివ్య కోణాలని ఇక్కడ ఏకత్వ సమన్వయం చేయబడింది.

శ్లోకం 11

శక్తిరేవ సా న్యగాది పృశ్ని శ్శక్తిరేవ సా౽ దితి ర్న్య భాణి ।
శక్తిరేవ సా౽ భ్యధాయి భద్రా శక్తిరేవ సా శవ స్యవామి ॥

  • అన్వయము: సా శక్తిః ఏవ పృశ్నిః న్యగాది; సా శక్తిః ఏవ అదితిః న్యభాణి; సా శక్తిః ఏవ భద్రా అభ్యధాయి; సా శవసీ శక్తిః ఏవ (ఇతి) అవామి.

  • ప్రతిపదార్థము: సా = ఆ మూలమైన, శక్తిః ఏవ = పరాశక్తియే, పృశ్నిః = 'పృశ్ని' అని, న్యగాది = గానం చేయబడినది; సా శక్తిః ఏవ = ఆ శక్తియే, అదితిః = 'అదితి' అని, న్యభాణి = చెప్పబడినది; సా శక్తిః ఏవ = ఆ శక్తియే, భద్రా = 'భద్ర' అని, అభ్యధాయి = కీర్తించబడినది; సా = ఆ, శవసీ = 'శవసి' అనేది కూడా, శక్తిః ఏవ = శక్తిరూపమే అని, అవామి = నేను నొక్కి చెప్పుచున్నాను.

  • తాత్పర్యము: ఆ మూలశక్తియే 'పృశ్ని'గా చెప్పబడింది; ఆ శక్తియే 'అదితి'గా పిలువబడింది; ఆ శక్తియే సర్వమంగళప్రదాయినియైన 'భద్ర'గా స్తుతించబడింది; ఆ శక్తిస్వరూపమే 'శవసి' అని నేను స్పష్టంగా ప్రకటిస్తున్నాను.

  • విశేషాలు: సర్వనామాల వెనుక ఉన్నది ఏకైక చైతన్య శక్తియే అనే అద్వైత-శాక్త సిద్ధాంత దృక్పథం ఈ శ్లోకంలో ప్రతిధ్వనిస్తుంది.

శ్లోకం 12

విజ్జనః ప్రకృష్ట శక్తిభాగం శబ్దమేవ పృశ్ని మాహ ధేనుం |
యా పరై ర్బుధై రభాణి గౌరీ మానవేష్ట భాషయైవ నారీ ॥

  • అన్వయము: విజ్జనః ప్రకృష్టశక్తిభాగం శబ్దమ్ ఏవ పృశ్నిం ధేనుమ్ ఆహ; యా పరైః బుధైః గౌరీ అభాణి; మానవేష్టభాషయా ఏవ నారీ (అభాణి).

  • ప్రతిపదార్థము: విజ్జనః = విద్వజ్జనులు (జ్ఞానులు), ప్రకృష్ట శక్తిభాగం = ఉత్కృష్టమైన శక్తి భాగాన్ని, శబ్దమ్ ఏవ = నాద/శబ్ద బ్రహ్మమునే, పృశ్నిం = 'పృశ్ని' అనీ, ధేనుం = 'ధేనువు' (కామధేనువు) అనీ, ఆహ = చెప్పిరి; యా = ఏ శక్తియైతే, పరైః బుధైః = ఇతర పండితులచేత, గౌరీ = 'గౌరి' అని, అభాణి = చెప్పబడినదో; మానవ ఇష్ట భాషయా ఏవ = లోకులకు అర్థమయ్యే మానవ భాషలోనే, నారీ = 'నారి' (స్త్రీ రూపం) అని (చెప్పబడింది).

  • తాత్పర్యము: విద్వాంసులు అత్యున్నతమైన శక్తి విభాగాన్ని (శబ్ద/నాద తత్త్వాన్ని) 'పృశ్ని' అని, దివ్య 'ధేనువు' అని వర్ణించారు. అదే దివ్యశక్తిని ఇతర పండితులు 'గౌరి' అని, లౌకిక మానవుల పరిభాషలో 'నారి' (ఆదిశక్తి/స్త్రీ) అని నామకరణం చేశారు.

  • విశేషాలు: శబ్ద బ్రహ్మమే వేదాల్లో పృశ్ని-ధేనువుగాను, ఆగమాలలో గౌరిగాను ప్రతీకాత్మకంగా నిరూపించబడింది.

శ్లోకం 13

వ్యాపకత్వ కల్పితం విశాలం దేశమేవ శక్తిభాగ మాహుః ।
బుద్ధిశాలి నో దితిం సవిత్రీం యాపరైర్విచక్షణై స్మృతా ద్యౌః ॥

  • అన్వయము: బుద్ధిశాలినః వ్యాపకత్వకల్పితం విశాలం దేశమ్ ఏవ సవిత్రీం అదితిం శక్తిభాగమ్ ఆహుః; యా పరైః విచక్షణైః ద్యౌః స్మృతా.

  • ప్రతిపదార్థము: బుద్ధిశాలినః = బుద్ధిమంతులైన జ్ఞానులు, వ్యాపకత్వ కల్పితం = సర్వవ్యాపకత్వముతో కూడిన, విశాలం = అనంతమైన, దేశమ్ ఏవ = ఆకాశ/అవకాశ క్షేత్రాన్నే, సవిత్రీం = సర్వమును ప్రసవించే (సృష్టించే), అదితిం = 'అదితి' అనే, శక్తిభాగమ్ = శక్తి స్వరూపముగా, ఆహుః = చెప్పుచున్నారు; యా = ఏది, పరైః విచక్షణైః = ఇతర వివేకవంతులచే, ద్యౌః = 'ద్యులోకము' (ఆకాశము) అని, స్మృతా = స్మరించబడినదో.

  • తాత్పర్యము: అంతటా పరివ్యాప్తమై ఉన్న అనంత విశాల ఆకాశ దేశాన్నే (Space) తత్త్వవేత్తలు జగజ్జననియైన 'అదితి' అనే శక్తివిభాగంగా పేర్కొన్నారు. విచక్షణ గల మరికొందరు జ్ఞానులు ఆ వ్యాపక శక్తినే 'ద్యులోకం' (ద్యౌః) అని స్తుతించారు.

  • విశేషాలు: అనంతమైన స్పేస్ (ఆకాశం) పరిమితులు లేనిది కావున అది 'అ-దితి' (ఖండన లేనిది). ఆ దివ్య శక్తే సృష్టికి మూలాధారం.

శ్లోకం 14

నిత్యమోద రూప శక్తిభాగం పండితాః ప్రకీర్తయంతి భద్రాం ।
ఉక్తిభేద చాతురీ ప్రలుబ్ధాః సూరయః పరే శివాం జగుర్యాం ॥

  • అన్వయము: పండితాః నిత్యమోదరూపశక్తిభాగం భద్రాం ప్రకీర్తయంతి; ఉక్తిభేదచాతురీ ప్రలుబ్ధాః పరే సూరయః యాం శివాం జగుః.

  • ప్రతిపదార్థము: పండితాః = జ్ఞానులు, నిత్యమోదరూప = శాశ్వతానంద/నిత్యానంద స్వరూపమైన, శక్తిభాగం = శక్తి యొక్క విభాగాన్ని, భద్రాం = 'భద్ర' అని, ప్రకీర్తయంతి = కీర్తిస్తున్నారు; ఉక్తిభేద = వాగ్రూప వైవిధ్యపు, చాతురీ = నైపుణ్యమునందు, ప్రలుబ్ధాః = ఆసక్తి గలవారైన, పరే సూరయః = ఇతర పండితులు, యాం = ఏమైనైతే, శివాం = 'శివ' (పరమ మంగళస్వరూపిణి) అని, జగుః = గానం చేసిరో.

  • తాత్పర్యము: నిరంతర ఆనందాన్ని ప్రసాదించే శక్తి భాగాన్ని పండితులు 'భద్ర' అని కొనియాడారు. వైవిధ్యభరితమైన మాటల చాతుర్యంతో వర్ణించగల ఇతర జ్ఞానులు అదే ఆనంద శక్తిని 'శివ' (మంగళకారిణి) అని ప్రస్తుతించారు.

  • విశేషాలు: ఆనందమయ కోశానికి సంబంధించిన ఆనంద తత్త్వమే 'భద్ర' మరియు 'శివ' శబ్దాలతో వ్యవహరించబడుతుంది.

శ్లోకం 15

వీర్యరూపభాగ ఏవ గణ్యః పండితై శవస్య భాణిశక్తేః ।
ఓజసో న సో తిరిచ్య తేంశో భిద్యతే తతోన వజ్ర ముగ్రం ॥

  • అన్వయము: పండితైః శవసీ అభాణి శక్తేః వీర్యరూపభాగః ఏవ గణ్యః; సః ఓజసః అంశః న అతిరిచ్యతే; తతః ఉగ్రం వజ్రం న భిద్యతే.

  • ప్రతిపదార్థము: పండితైః = పండితులచే, శవసీ = 'శవసి' అని, అభాణి = చెప్పబడినది, శక్తేః = పరాశక్తియొక్క, వీర్యరూపభాగః ఏవ = పరాక్రమ/సామర్థ్య రూపమైన భాగముగానే, గణ్యః = పరిగణించదగినది; సః = ఆ భాగము, ఓజసః అంశః = ఓజస్సు (తేజోబలము) యొక్క అంశ కంటె, న అతిరిచ్యతే = వేరుగా మించి ఉండదు; తతః = దానికంటె, ఉగ్రం = తీవ్రమైన, వజ్రం = వజ్రాయుధ శక్తి, న భిద్యతే = భిన్నమైనది కాదు.

  • తాత్పర్యము: పండితులు 'శవసి' అని దేనినైతే పేర్కొన్నారో, అది పరాశక్తి యొక్క వీర్య (పరాక్రమ) స్వరూపమే. అది అంతర్గత తేజోబలమైన ఓజస్సు కంటె వేరైనది కాదు; అత్యంత భయంకరమైన వజ్రాయుధ శక్తి కూడా ఈ శవసీ శక్తి కంటె భిన్నమైనది కాదు.

  • విశేషాలు: శవస్ = వీర్యము, బలం, ఓజస్సు, వజ్రశక్తి. ఇంద్రుని చేతిలోని వజ్రాయుధం కేవలం ఒక ఆయుధం మాత్రమే కాదు, అది ఇంద్రాణీ దేవి యొక్క సాక్షాత్ శక్తిరూపమే.

శ్లోకం 16

వజ్రమేవ భాషయా ప రేషా ముచ్యతే ప్రచండ చండికేతి |
యద్విభూతిలేశ చుంబితాత్మా జీయ తేన కేనచి త్పృథివ్యాం ॥

  • అన్వయము: పరేషాం భాషయా వజ్రమ్ ఏవ ప్రచండచండికా ఇతి ఉచ్యతే; యద్విభూతిలేశచుంబితాత్మా పృథివ్యాం కేనచిత్ న జీయతే.

  • ప్రతిపదార్థము: పరేషాం భాషయా = తాంత్రిక/రహస్య సంప్రదాయ విదుల భాషలో, వజ్రమ్ ఏవ = వజ్రశక్తినే, ప్రచండచండికా ఇతి = 'ప్రచండ చండిక' అని, ఉచ్యతే = పిలువబడుచున్నది; యత్ = ఏ చండికాశక్తి యొక్క, విభూతిలేశ = మహిమయొక్క లవలేశముచేత, చుంబితాత్మా = స్పర్శించబడిన అంతఃకరణము కలవాడో, (సః = అతడు), పృథివ్యాం = ఈ భూమండలమునందు, కేనచిత్ = ఎవరిచేతనూ, న జీయతే = జయింపబడడు (ఓడిపోడు).

  • తాత్పర్యము: రహస్య తాంత్రిక పరిభాషలో ఆ వజ్రశక్తినే 'ప్రచండ చండిక' (ఛిన్నమస్తా/చండిక) అని పిలుస్తారు. ఆ దివ్యశక్తి యొక్క విభూతి లేశమాత్రం ఎవనిపై ప్రసరిస్తుందో, అటువంటి సాధకుడిని ఈ భూమిపై ఎవ్వరూ ఓడించలేరు.

  • విశేషాలు: వేదాల్లోని 'వజ్ర వైరోచనీ' తత్త్వమే ఆగమాలలో 'ప్రచండ చండిక'. ఇంద్రాణీ ఉపాసన అపరాజితత్వాన్ని (ఎన్నటికీ ఓటమి లేని స్థితిని) ప్రసాదిస్తుంది.

శ్లోకం 17

సర్వతో గతి శ్శచీతి శక్తిః కీర్త్యతే బుధై రుదార కీర్తిః |
సర్వభాగ వాచకం పదంతే పావనం పురాతనం ప్రియం నః ॥

  • అన్వయము: సర్వతోగతిః, ఉదారకీర్తిః శక్తిః బుధైః శచీ ఇతి కీర్త్యతే; సర్వభాగవాచకం, పావనం, పురాతనం తే పదం నః ప్రియమ్.

  • ప్రతిపదార్థము: సర్వతోగతిః = అంతటా నిరాఘాటమైన గమనం గలదియు, ఉదారకీర్తిః = ఉన్నతమైన కీర్తి కలిగినదియునైన, శక్తిః = పరాశక్తి, బుధైః = పండితులచే, శచీ ఇతి = 'శచి' అని, కీర్త్యతే = కీర్తించబడుచున్నది; సర్వభాగవాచకం = సమస్త సృష్టి భాగాలను సూచించేదియు, పావనం = పరమ పవిత్రమైనదియు, పురాతనం = అనాదియైనదియునగు, తే = నీయొక్క, పదం = (శచీ అను) నామపదము, నః = మాకు, ప్రియమ్ = ఎంతో ఇష్టమైనది.

  • తాత్పర్యము: సర్వవ్యాపకమైన గతిశీలత కలిగి, అత్యున్నత కీర్తి గల పరాశక్తిని పండితులు 'శచి' అని స్తుతిస్తారు. సమస్త శక్తి విభాగాలను తనలో ఇముడ్చుకున్నది, పరమ పవిత్రమైనది, అనాదియైనది అయిన నీ 'శచి' అను దివ్యనామం మాకెంతో ప్రీతిపాత్రమైనది.

  • విశేషాలు: 'శచ్' ధాతువునకు వ్యాప్తి, శక్తి, ప్రజ్ఞ అని అర్థాలు. సర్వశక్తుల సమాహారమే 'శచీ' నామం.

శ్లోకం 18

యశ్శచీతి నామకీర్తయే న్నా పుష్కరేణ తే శరీరవత్యాః ।
దివ్య సుందరీ తనో రుతాహో తం పరాభవేన్న దేవి పాపం ॥

  • అన్వయము: హే దేవి! పుష్కరేణ శరీరవత్యాః, ఉతాహో దివ్యసుందరీతనోః తే శచీ ఇతి నామ యః కీర్తయేత్, తం పాపం న పరాభవేత్.

  • ప్రతిపదార్థము: హే దేవి = ఓ దేవీ!, పుష్కరేణ = ఆకాశముచేత, శరీరవత్యాః = దేహము కలదానివియు, ఉతాహో = లేదా, దివ్యసుందరీతనోః = దివ్య సౌందర్యవతియైన స్త్రీమూర్తివియునైన, తే = నీయొక్క, శచీ ఇతి నామ = 'శచి' అను దివ్య నామమును, యః = ఎవడైతే, కీర్తయేత్ = సంకీర్తన చేయునో, తం = అట్టివానిని, పాపం = ఏ పాపము కూడా, న పరాభవేత్ = దరిచేరదు (బాధించదు/ఓడించదు).

  • తాత్పర్యము: ఓ తల్లీ! ఆకాశాన్ని శరీరంగా ధరించిన విరాడ్రూపిణివైనా, లేదా దివ్య సౌందర్యంతో శోభిల్లే స్త్రీమూర్తివైనా—నీ యొక్క 'శచి' అనే పరమ పవిత్ర నామాన్ని ఎవడైతే కీర్తిస్తాడో, అటువంటి భక్తుని ఎలాంటి పాపమూ స్పర్శించలేదు, పరాభవించలేదు.

  • విశేషాలు: నామ సంకీర్తన మహిమ ఇక్కడ ప్రతిపాదించబడింది. శచీ నామోచ్ఛారణ మాత్రమే సమస్త పాప క్షయానికి దివ్యౌషధం.

శ్లోకం 19

అంబరం వరం తవాంబ కాయం యస్సదా విలోకయన్ను పాస్తే ॥
లోకజాల చక్రవర్తి జాయే తం పరాభవేన్న దేవి పాపం ॥

  • అన్వయము: హే లోకజాల చక్రవర్తిజాయే! హే అంబ! హే దేవి! తవ వరం కాయం అంబరం సదా విలోకయన్ యః ఉపాస్తే, తం పాపం న పరాభవేత్.

  • ప్రతిపదార్థము: హే లోకజాల చక్రవర్తిజాయే = సమస్త లోకసమూహాల చక్రవర్తియైన ఇంద్రుని దేవీ!, హే అంబ = ఓ అమ్మా!, హే దేవి = ఓ దేవీ!, తవ = నీయొక్క, వరం = శ్రేష్ఠమైన, కాయం = శరీరమైన, అంబరం = ఆకాశమును, సదా = నిరంతరము, విలోకయన్ = ధ్యానించి చూస్తూ, యః = ఎవడైతే, ఉపాస్తే = ఉపాసిస్తాడో, తం = అట్టి సాధకుడిని, పాపం = పాపము, న పరాభవేత్ = పరాభవించదు (బాధించదు).

  • తాత్పర్యము: సమస్త భువనాల చక్రవర్తియైన దేవేంద్రుని ధర్మపత్నీ! ఓ జగన్మాతా! శ్రేష్ఠమైన నీ ఆకాశ రూపాన్ని నిరంతరం భావిస్తూ, దర్శిస్తూ ఎవడైతే ఉపాసిస్తాడో, అటువంటి ఉత్తమ సాధకుడిని ఏ విధమైన పాపమూ కబళించలేదు.

  • విశేషాలు: ఆకాశ ధ్యానం (చిదాకాశ ఉపాసన) ద్వారా భక్తుడు జీవన్ముక్తుడై పాపరహితుడవుతాడని ఈ శ్లోకం ఫలితంగా చెప్పబడింది.


శ్లోకాలు 20–23 (కులకము - దివ్య సౌందర్య ధ్యాన శ్లోకాలు)

పూర్ణిమా సుధాంశు బింబవక్త్రం ఫుల్ల వారిజాతపత్ర నేత్రం |
శుభ్రతా నిధాన మందహాసం కాలమేఘకల్ప కేశపాశం ॥ (20)

రత్న దర్పణాభ మంజుగండం చంపక ప్రసూనచారు నాసం |
కుందకుట్మలాభ కాంత దంతం కల్పపల్లవాభ దంతచేలం ॥ (21)

సద్వరా భయ ప్రదాయ హస్తం సర్వ దేవవంద్య పాదకంజం |
దివ్య రత్న భూషణై రనర్ఘ్యై ర్భూషితం కనత్సువర్ణవర్ణం ॥ (22)

దివ్య శుక్ల వస్త్రయుగ్మ ధారి స్వర్గ సార్వభౌమ నేత్రహారి |
యస్స్మరే ద్వరాంగనావపు స్తే తం పరాభవేన్న దేవి పాపం ॥ (23)

  • అన్వయము: హే దేవి! పూర్ణిమాసుధాంశుబింబవక్త్రం, ఫుల్లవారిజాతపత్రనేత్రం, శుభ్రతానిధానమందహాసం, కాలమేఘకల్పకేశపాశం, రత్నదర్పణాభమంజుగండం, చంపకప్రసూనచారునాసం, కుందకుట్మలాభకాంతదంతం, కల్పపల్లవాభదంతచేలం, సద్వరాభయప్రదాయహస్తం, సర్వదేవవంద్యపాదకంజం, అనర్ఘ్యైః దివ్యరత్నభూషణైః భూషితం, కనత్సువర్ణవర్ణం, దివ్యశుక్లవస్త్రయుగ్మధారి, స్వర్గసార్వభౌమనేత్రహారి (చ యత్) తే వరాంగనావపుః, యః స్మరేత్, తం పాపం న పరాభవేత్.

  • ప్రతిపదార్థము: హే దేవి = ఓ దేవీ!, పూర్ణిమా సుధాంశు బింబ వక్త్రం = పూర్ణిమ చంద్రబింబము వంటి ముఖము కలదియు, ఫుల్ల వారిజాత పత్ర నేత్రం = వికసించిన తామరరేకుల వంటి కన్నులు కలదియు, శుభ్రతా నిధాన మందహాసం = స్వచ్ఛతకు నిలయమైన మందహాసము కలదియు, కాలమేఘ కల్ప కేశపాశం = నల్లని వర్షాకాలపు మేఘము వంటి ముంగురులు/కురులు కలదియు, రత్న దర్పణ ఆభ మంజు గండం = రత్నపుటద్దము వలె మెరిసే అందమైన చెక్కిళ్లు కలదియు, చంపక ప్రసూన చారు నాసం = సంపెంగ పువ్వువలె చక్కనైన నాసిక (ముక్కు) కలదియు, కుంద కుట్మల ఆభ కాంత దంతం = మల్లెమొగ్గల కాంతితో ప్రకాశించే దంతములు కలదియు, కల్ప పల్లవ ఆభ దంతచేలం = కల్పవృక్షపు లేత చిగురుటాకు వంటి ఎర్రనైన పెదవులు కలదియు, సద్వర అభయ ప్రదాయ హస్తం = శ్రేష్ఠమైన వరాలను మరియు అభయమును ఇచ్చే హస్తములు కలదియు, సర్వ దేవ వంద్య పాద కంజం = సకల దేవతలచే నమస్కరింపబడే పాదపద్మములు కలదియు, అనర్ఘ్యైః = అమూల్యమైన, దివ్య రత్న భూషణైః = దివ్య రత్నాభరణములచే, భూషితం = అలంకరింపబడినదియు, కనత్ సువర్ణ వర్ణం = మెరుస్తున్న బంగారు ఛాయ గల శరీరకాంతి కలదియు, దివ్య శుక్ల వస్త్ర యుగ్మ ధారి = పరమ పవిత్రమైన రెండు తెల్లని వస్త్రములను ధరించినదియు, స్వర్గ సార్వభౌమ = దేవేంద్రుని యొక్క, నేత్రహారి = నేత్రములను ఆకర్షించునదియునైన, తే = నీయొక్క, వరాంగనా వపుః = శ్రేష్ఠమైన స్త్రీమూర్తి స్వరూపాన్ని, యః = ఎవడైతే, స్మరేత్ = ధ్యానించునో (స్మరించునో), తం = అట్టి భక్తుని, పాపం = ఏ పాపము కూడా, న పరాభవేత్ = దరిచేరదు (బాధించదు).

  • తాత్పర్యము: పున్నమి చంద్రుని వంటి ముఖం, వికసించిన తామర రేకుల వంటి కన్నులు, నిర్మలమైన చిరునవ్వు, వర్షాకాలపు నల్లని మేఘంలాంటి కురులు, రత్నదర్పణం లాంటి చెక్కిళ్లు, సంపెంగ పువ్వులాంటి నాసిక, మల్లెమొగ్గల వంటి దంతాలు, కల్పవృక్షపు చిగురులాంటి పెదవులు, వరదాభయ హస్తాలు, సకల దేవవందిత పాదపద్మాలు కలిగి, అమూల్య రత్నాభరణాలతోను, మెరిసే మేలిమి బంగారు ఛాయతోను, దివ్యమైన శ్వేత వస్త్ర యుగ్మంతోను ప్రకాశిస్తూ దేవేంద్రుని నయనాలను పరవశింపజేసే నీ దివ్య సుందర స్త్రీ స్వరూపాన్ని ఎవడైతే నిరంతరం ధ్యానిస్తాడో, అటువంటి సాధకుడిని ఏ పాపమూ స్పర్శించలేదు.

  • విశేషాలు: ఇంద్రాణీ దేవి యొక్క సంపూర్ణ నఖశిఖపర్యంత సౌందర్య వర్ణనతో కూడిన నాలుగు శ్లోకాల ధ్యాన కులకమిది. అమ్మవారి సాకార రూప ధ్యానానికి ఇది అత్యంత శ్రేష్ఠమైనది.

శ్లోకం 24

భారతక్షి తే రిదం జనన్యా శ్శోకజన్య బాష్ప వారిహర్తుం ।
దేహి శక్తి మాశ్రితాయ మహ్యం పాహి ధర్మ మింద్రచిత్తనాథే ॥

  • అన్వయము: హే ఇంద్రచిత్తనాథే! భారతక్షితేః జనన్యాః ఇదం శోకజన్యబాష్పవారి హర్తుం ఆశ్రితాయ మహ్యం శక్తిం దేహి, ధర్మం పాహి.

  • ప్రతిపదార్థము: హే ఇంద్రచిత్తనాథే = ఇంద్రుని హృదయేశ్వరీ!, భారతక్షితేః = భారతభూమియను, జనన్యాః = తల్లియొక్క, ఇదం = ఈ, శోకజన్య = దుఃఖము వలన కలిగిన, బాష్పవారి = కన్నీటి జలమును, హర్తుం = తుడిచివేయుటకు (పోగొట్టుటకు), ఆశ్రితాయ = నిన్ను శరణువేడిన, మహ్యం = నాకు, శక్తిం = తగిన సామర్థ్యమును/బలమును, దేహి = ప్రసాదించుము; ధర్మం = సనాతన ధర్మమును, పాహి = రక్షించుము.

  • తాత్పర్యము: ఓ ఇంద్రుని హృదయేశ్వరీ! కష్టాలలో ఉన్న  భారతమాత కళ్ళవెంట కారుతున్న శోకబాష్పాలను తుడిచివేయడానికి, నిన్నే ఆశ్రయించిన నాకు తగిన శక్తిని ప్రసాదించు తల్లీ! అంతరించిపోతున్న సనాతన ధర్మాన్ని రక్షించు!

  • విశేషాలు: కవి గారి దేశభక్తి మరియు ఆధ్యాత్మిక భావనల కలయికకు నిదర్శనమిది. దేశ విముక్తి, ధర్మరక్షణలకు పరాశక్తి అనుగ్రహమే ప్రధాన సాధనమని వేడుకుంటున్నారు.

శ్లోకం 25

సద్వసిష్ఠ సంతతే రిమాభి స్సత్కవే ర్మయూర సారిణీభిః ।
సమ్మదం ప్రయాతు శక్ర చేత స్సం ప్రమోహినీ సరోజనేత్రా ॥

  • అన్వయము: సద్వసిష్ఠసంతతేః సత్కవేః ఇమాభిః మయూరసారిణీభిః, శక్రచేతస్సంప్రమోహినీ సరోజనేత్రా సమ్మదం ప్రయాతు.

  • ప్రతిపదార్థము: సద్వసిష్ఠ సంతతేః = పవిత్రమైన వసిష్ఠ మహర్షి గోత్రవంశమున జన్మించిన, సత్కవేః = సత్కవియొక్క (కావ్యకంఠ గణపతిముని యొక్క), ఇమాభిః = ఈ, మయూరసారిణీభిః = మయూరసారిణీ వృత్తములచేత (శ్లోకములచేత), శక్ర చేతః సంప్రమోహినీ = ఇంద్రుని హృదయమును సమ్మోహింపజేసే, సరోజనేత్రా = పద్మాక్షులైన ఇంద్రాణీదేవి, సమ్మదం = పరమానందమును/సంతోషమును, ప్రయాతు = పొందుగాక!

  • తాత్పర్యము: పవిత్ర వసిష్ఠ గోత్రోద్భవుడైన సత్కవి రచించిన ఈ 'మయూరసారిణీ' ఛందోబద్ధ శ్లోకమాలికలచేత, దేవేంద్రుని మనస్సును ఆనందింపజేసే తామరకన్నుల ఇంద్రాణీదేవి మిక్కిలి సంతుష్టురాలై ఆనందించుగాక!

  • విశేషాలు: స్తబక ముగింపు శ్లోకం. కవి తన వంశ పరంపరను (వాసిష్ఠ గోత్రం) సూచిస్తూ, ఈ స్తబకంలో వాడిన ఛందస్సు పేరైన 'మయూరసారిణీ' వృత్తాన్ని ముద్రాలంకారంగా పొందుపరిచి దేవికి నివేదించారు.

పాంక్తం శతకంలోని మొదటిదైన 5.1. మయూరసారిణీ స్తబకం సంపూర్ణం.


06. 02. రథోద్ధతా స్తబకం

శ్రీ కావ్యకంఠ వాసిష్ఠ గణపతి ముని విరచిత ఇంద్రాణీ సప్తశతి లోని ఆరవ స్తబకం (రథోద్ధతా వృత్తం) : శ్లోకం 1 క్షాలనాయ హితాం విభూతయే విష్టపస్య మదనా...