Monday, August 3, 2026

01. 02. తనుమధ్యా స్తబకం

 ఇంద్రాణీ సప్తశతి తనుమధ్యా స్తబకం 01 -025  శ్లోకాల వివరణ  ( 07 -08 -2026)

1. 

శ్లోకము

ధ్వాంతం పరిహర్తుం తేజాంస్యపి భర్తుమ్ ।

అంతర్మమ భూయా త్స్మేరేంద్ర పురంధ్రీ ॥ 1 ॥

అన్వయము

స్మేరేంద్ర పురంధ్రీ! మమ అంతః ధ్వాంతం పరిహర్తుం తేజాంసి అపి భర్తుం భూయాత్.

ప్రతిపదార్థము 

స్మేరేంద్ర పురంధ్రీ = చిరునవ్వు చిందించే దేవేంద్రుని ధర్మపత్ని అయిన ఇంద్రాణీ దేవీ! మమ = నా యొక్క, అంతః = హృదయమునందు/అంతరంగములో, ధ్వాంతం = అజ్ఞానమనే చీకటిని, పరిహర్తుం = పారద్రోలడానికి, తేజాంసి = జ్ఞానకాంతులను/తేజస్సును, అపి = మరియు, భర్తుం = నింపడానికి/పోషించడానికి, భూయాత్ = ఉండుగాక (ప్రసన్నురాలవుగాక).

తాత్పర్యము

చిరునవ్వు చిందించే ఓ ఇంద్రాణీ దేవీ! నా హృదయములోని అజ్ఞానమనే అంధకారాన్ని తొలగించి, తేజస్సును నింపడానికి నీవు నా అంతరంగంలో సదా నివసించుగాక.

విశేషాలు

  •  సాధకుని అంతరంగంలో ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించాలని జగన్మాతను వేడుకోవడం ఈ శ్లోకంలోని ప్రధాన ఉద్దేశం.

2. 

శ్లోకము

భీతా మరిధూతా మార్యావని మేతామ్ ।

సమ్రాజ్ఞి బుధానాం దూనా మవ దీనామ్ ॥ 2 ॥

అన్వయము

బుధానాం సమ్రాజ్ఞి! అరిధూతా భీతా దూనా దీనామ్ ఏతాం ఆర్యావనిం అవ.

ప్రతిపదార్థము 

బుధానాం = పండితులకు/జ్ఞానులకు, సమ్రాజ్ఞి = పాలకురాలవైన ఓ అమ్మా!, అరిధూతా = శత్రువులచే పీడింపబడినది/ఆక్రమింపబడినది, భీతా = భయపడినది, దూనా = దుఃఖిస్తున్నది, దీనామ్ = దీనస్థితిలో ఉన్నది అయిన, ఏతాం = ఈ, ఆర్యావనిం = ఆర్యావర్తమును (భారతదేశాన్ని), అవ = కాపాడుము/రక్షించుము.

తాత్పర్యము

పండితులందరినీ పరిపాలించే ఓ రాజరాజేశ్వరీ! శత్రువుల దాడికి భయపడి, దుఃఖిస్తూ, దీనస్థితిలో ఉన్న ఈ ఆర్యావర్తాన్ని (భారతభూమిని) దయతో రక్షించు తల్లి!

విశేషాలు

  • ఆర్యావర్తము: భౌగోళికంగా వింధ్య, హిమాచల పర్వతాల మధ్య ప్రాంతాన్ని ఆర్యావర్తం అన్నా, ఇక్కడ సమగ్ర భారతదేశాన్ని ఉద్దేశించి "దేశరక్షణ" కోసం ప్రార్థించడం జరిగింది.

  • దేశభక్తి & పరాశక్తి: పరాశక్తి కేవలం ఆధ్యాత్మిక ముక్తినే గాక, దేశానికి ఎదురయ్యే శత్రుభయాల నుండి రక్షణ కూడా ఇస్తుందని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తోంది.

3. 

శ్లోకము

ఇంద్రస్యసహాయాం విశ్వస్య విధానే ।

ఆకాశ శరీరా మంబాం ప్రణమామః ॥ 3 ॥

అన్వయము

విశ్వస్య విధానే ఇంద్రస్య సహాయాం ఆకాశ శరీరాం అంబాం ప్రణమామః.

ప్రతిపదార్థము 

విశ్వస్య = ఈ సమస్త బ్రహ్మాండము యొక్క, విధానే = సృష్టి/నిర్మాణ కార్యమునందు, ఇంద్రస్య = ఇంద్రునికి, సహాయాం = తోడుగా/సహకారిగా ఉన్నట్టియు, ఆకాశ శరీరాం = నిరాకారమైన ఆకాశాన్నే తన శరీరంగా కలిగివున్నట్టి, అంబాం = జగజ్జనని అయిన ఇంద్రాణీ దేవికి, ప్రణమామః = మేమందరమూ నమస్కరిస్తున్నాము.

తాత్పర్యము

ఈ విశ్వ సృష్టి నిర్మాణంలో దేవేంద్రునికి తోడ్పడి, విశాలమైన ఆకాశాన్నే తన దివ్య శరీరంగా మలచుకున్న జగన్మాత అయిన ఇంద్రాణీ దేవికి మేమందరమూ భక్తిశ్రద్ధలతో నమస్కరిస్తున్నాము.

విశేషాలు

  • విశ్వరూపం: అమ్మవారు ఆకాశం వలె వ్యాపించియున్న శక్త్యత్మక రూపిణి ("ఆకాశ శరీరాం").

  • తాత్త్విక విశేషం: ఇంద్రుడనగా పరమాత్మ అని, ఆయన సృష్టి లీలల వెనుక ఉన్న క్రియాశక్తియే ఇంద్రాణీ దేవి అని ఉపనిషత్ భావన.


  • శ్లోకం 4

    కర్తుర్భువనానాం మాయాసి శచి త్వం |

    సత్యస్య తపో౽సి జ్ఞాస్యసి మనీషా ॥

    అన్వయము:

    హే శచి! త్వం భువనానాం కర్తుః మాయా అసి, సత్యస్య తపః అసి, జ్ఞస్య మనీషా అసి.

    ప్రతిపదార్థము:

    శచి = ఓ శచీదేవీ!; త్వం = నీవు; భువనానాం = లోకాలను/భువనాలను; కర్తుః = సృష్టించే జగత్కర్తకు (ఈశ్వరునికి); మాయా = మాయవు (ఇచ్ఛా-క్రియా శక్తివి); అసి = అయి ఉన్నావు; సత్యస్య = సత్యస్వరూపుడైన పరంజ్యోతికి/సత్యవస్తువునకు; తపః = తపస్సుగా; అసి = ఉన్నావు; జ్ఞస్య = జ్ఞాని/పండితునికి; మనీషా = బుద్ధివి; అసి = అయి ఉన్నావు;

    తాత్పర్యము:

    ఓ శచీదేవీ! నీవు ఈ సమస్త భువనాలను సృష్టించే జగత్కర్తకు మూలమాయా శక్తివిగా ఉన్నావు. సత్యమైన సత్పదార్థానికి/ఈశ్వరునికి తపస్సువు నీవే. జ్ఞానులు, పండితులలో ఉండే బుద్ధిస్వరూపము కూడా నీవే.

    విశేషాలు:

    • అమ్మవారు సృష్టికర్తయొక్క సంకల్ప శక్తిగా, జ్ఞానులలో వివేకాన్ని ప్రసాదించే బుద్ధి రూపంగా ప్రకాశిస్తుందని ఈ శ్లోకంలో స్తుతించబడింది.

    శ్లోకం 5

    ఆజ్ఞాऽసి వినేతుః తేజోऽసి విభావతోః |

    నిర్యత్న సమాధే రానంద రసో౽ సి ॥

    అన్వయము:

    త్వమ్ వినేతుః ఆజ్ఞా అసి, విభావతోః తేజః అసి, నిర్యత్న సమాధేః ఆనంద రసః అసి.

    ప్రతిపదార్థము:

    త్వమ్ = నీవు; వినేతుః = శిక్షించే నాయకునికి/ఈశ్వరునికి; ఆజ్ఞా = శాసనము/ఆజ్ఞవు; అసి = అయి ఉన్నావు; విభావతోః = అగ్నికి/తేజోమయునికి; తేజః = కాంతివి/తేజస్సువు; అసి = అయి ఉన్నావు; నిర్యత్న = శ్రమ లేని (సహజమైన); సమాధేః = నిర్వికల్ప సమాధియొక్క; ఆనంద రసః = ఆనందరసము; అసి = అయి ఉన్నావు;

    తాత్పర్యము:

    ఓ దేవీ! సృష్టిని నియంత్రించే పరమేశ్వరుడి ఆజ్ఞ లేదా శాసన శక్తివి నీవే. అగ్ని యందు ప్రకాశించే తేజస్సువు నీవే. అంతేకూడా, ఎలాంటి ప్రయత్నము లేకుండా సహజంగా సిద్ధించే నిర్వికల్ప సమాధి స్థితిలో యోగులు అనుభవించే పరమానంద రసము కూడా నీవే!

    విశేషాలు:

    • ఈశ్వరుని ఆజ్ఞగా జగద్రక్షణ చేయడం, సాధకులకు సమాధి స్థితిలో బ్రహ్మానంద అనుభూతిని అందించడం దేవియొక్క స్వరూపంగా వర్ణించబడింది.

    శ్లోకం 6

    తస్య త్వమనన్యా౽ప్యన్యేవ ఖకాయా |

    అత్యద్భుతమాయా జాయాऽసి సహాయా ॥

    అన్వయము:

    తస్య అనన్యా అపి త్వమ్ ఖకాయా అన్యా ఇవ అత్యద్భుతమాయా జాయా సహాయా అసి.

    ప్రతిపదార్థము:

    తస్య = ఆ పరమేశ్వరునికి; అనన్యా అపి = వేరుగా లేనిదానివైనప్పటికీ (అభిన్నమైనప్పటికీ); త్వమ్ = నీవు; ఖకాయా = ఆకాశ శారీరంతో/సూక్ష్మరూపంతో; అన్యా ఇవ = అన్యురాలివలె (వేరొకరిలా); అత్యద్భుతమాయా = అత్యంత ఆశ్చర్యకరమైన మాయారాశివై; జాయా = భార్యవుగా; సహాయా = సహాయం చేసేదానవు; అసి = అయి ఉన్నావు;

    తాత్పర్యము:

    ఆ ఈశ్వరునితో నీవు ఏకమై (అన్యురాలు కాకుండా) ఉన్నప్పటికీ, అత్యంత ఆశ్చర్యకరమైన నీ మాయతో ఆకాశమే శరీరంగా కలిగిన అన్యురాలివలె (వేరొక రూపాన్ని ధరించి) ఆయనకు తగిన అర్ధాంగిగా, సృష్టికార్యంలో సహాయ పడే సాధనంగా ఉన్నావు.

    విశేషాలు:

    • దేవి మరియు ఈశ్వరుడు వాస్తవానికి ఒకటే అయినప్పటికీ, లీలార్థం జగత్సృష్టి కోసం మాయచేత భిన్నంగా (భార్యాభర్తలుగా) ప్రకటమవుతారని ఇక్కడ చెప్పబడింది.

    శ్లోకం 7

    ఆకాశ శరీరాం జాయామశరీరః |

    ఆలింగ్య విభుస్త్వాం నందత్యయి చిత్రం ॥

    అన్వయము:

    అయి! అశరీరః విభుః ఆకాశ శరీరాం జాయాం త్వాం ఆలింగ్య నందతి, చిత్రం!

    ప్రతిపదార్థము:

    అయి = ఓ తల్లీ!; అశరీరః = రూపం/శరీరం లేనట్టి; విభుః = విభుడైన పరమేశ్వరుడు; ఆకాశ శరీరాం = ఆకాశమే స్వరూపంగా కలిగిన; జాయాం = భార్యవైన; త్వాం = నిన్ను; ఆలింగ్య = ఆలింగనము చేసుకొని; నందతి = ఆనందిస్తున్నాడు; చిత్రం = ఇది ఎంతో విచిత్రం!;

    తాత్పర్యము:

    ఓ అమ్మా! అసలు రూపమే లేని (అశరీరుడైన) ఆ పరమేశ్వరుడు, ఆకాశ శరీరం కలిగిన భార్యవైన నిన్ను ఆలింగనం చేసుకొని ఆనందిస్తున్నాడు. రూపాంతరమైన ఆకాశాన్ని నిరాకారుడైన పరమాత్మ ఆవరించి ఉండడమే ఇక్కడ ఆలింగనంగా వర్ణించబడింది. ఇది ఎంతో ఆశ్చర్యకరమైన విషయం!

    విశేషాలు:

    • ఆకాశం అనేది పరమాత్మ స్వరూపంలో ఒక అంశం. ఆ ఆకాశ స్వరూపమైన శక్తిని నిరాకారుడైన ఈశ్వరుడు ఆవరించి (పరిపూర్ణుడై) ఉండటమే లీలగా 'ఆలింగనము' అని వర్ణించబడింది.


శ్లోకము 8

శ్లోకము:

నవతర సుమనః కింజల్క నిభః ।

దీప్తం నవగౌరం రూపశ్చ కేతుః ॥

  • అన్వయము:

    నవతర సుమనః కింజల్క నిభః, దీప్తం నవగౌరం రూపః చ కేతుః (వర్తతే).

  • ప్రతిపదార్థము:

    నవతర = మిక్కిలి తాజాయైన / క్రొత్తదైన; సుమనః = పువ్వుల యొక్క; కింజల్క = కేసరముల; నిభః = కాంతితో సమానమైనదియు; దీప్తం = ప్రకాశవంతమైనదియు; నవగౌరం = నూతనమైన ఎరుపు-పసుపు (గౌర) వర్ణము కలిగినదియు; రూపః చ = సుందరమైన రూపము కలిగినదియు; కేతుః = (సూర్యుని లేదా కాంతికి సంబంధించిన) ధ్వజము లేదా ప్రతీకగా ఉన్నది.

  • తాత్పర్యము:

    ఇది మిక్కిలి వికసించిన క్రొత్త పువ్వుల కేసరముల వంటి వర్ణముతో, ప్రకాశవంతమైన నూతన గౌర వర్ణముతో సుందర రూపము కలిగి శోభిల్లుచున్నది.

  • విశేషాలు:

    ఇందులో అమ్మవారి నూతన ప్రకాశం లేదా గౌర వర్ణ సౌందర్యాన్ని కింజల్కముల (పువ్వుల కేసరముల) మార్దవంతో, కాంతితో పోల్చి చెప్పడం జరిగింది.

శ్లోకము 9

శ్లోకము:

నక్షత్ర సమూహే త్వత్ప్రతిమా తే ।

పద్మావతిదేవే రాజకరి నీలే ॥

  • అన్వయము:

    రాజకరి నీలే పద్మావతిదేవే! త్వత్ ప్రతిమా తే నక్షత్ర సమూహే (దృశ్యతే).

  • ప్రతిపదార్థము:

    రాజకరి = ప్రకాశాన్ని లేదా రాజసాన్ని కలిగియున్నట్టి; నీలే = నల్లని / నీలవర్ణపు ఆకాశమునందు; పద్మావతిదేవే = పద్మావతీ దేవీ!; త్వత్ = నీ యొక్క; ప్రతిమా = ప్రతిబింబము / రూపాంతరము; తే = నీ యొక్క; నక్షత్ర సమూహే = నక్షత్ర సమూహముల రూపంలో (విరాజిల్లుతోంది).

  • తాత్పర్యము:

    ఓ పద్మావతీ దేవీ! నీల వర్ణపు విశాల ఆకాశంలో వెలిగిపోయే నక్షత్ర సమూహమంతా నీ దివ్యమైన ప్రతిబింబంగానే శోభిస్తోంది.

  • విశేషాలు:

    రాత్రివేళ నీలాకాశంలో కనిపించే నక్షత్రమండలాన్ని దేవియొక్క తేజస్సు ప్రతిఫలించే రూపంగా కవి ఇక్కడ భావించారు.

శ్లోకము 10

శ్లోకము:

సుమనః ఖలుకాలో రాజ్యాం తవి కర్తుం ।

రాాత్రిః ఖలుకాలో రంతుం రజనీశః ॥

  • అన్వయము:

    తవి రాజ్యాం కర్తుం సుమనః ఖలు కాలః, రంతుం రాత్రిః రజనీశః ఖలు కాలః.

  • ప్రతిపదార్థము:

    తవి = నీ యొక్క; రాజ్యాం = పాలనను / రాజ్యాన్ని; కర్తుం = చేయుటకు; సుమనః = మంచి మనస్సు/దేవతల సమూహము; ఖలు = నిశ్చయముగా; కాలః = సమయము; రంతుం = విహరించుటకు/ఆనందించుటకు; రాత్రిః = రాత్రివేళ; రజనీశః = చంద్రుడు; ఖలు = నిశ్చయముగా; కాలః = అనుకూల సమయము.

  • తాత్పర్యము:

    ఓ అంబ! పగటివేళ నీవు దైవీ శక్తితో జగత్తును పాలించడానికి అనుకూలమైన సమయం కాగా, రాత్రివేళ చంద్రుని కాంతిలో విహరించడానికి అనుకూలమైన సమయంగా ఉంది.

  • విశేషాలు:

    చంద్రకాంతి పరుచుకున్న రాత్రివేళ దేవి యొక్క విశ్రాంతి, లేదా సృష్టి లీలల వైభవాన్ని ఇక్కడ వర్ణించారు.

శ్లోకము 11

శ్లోకము:

నిత్యం శరణాం త్వన్నాథా రక్షా ।

మాం శరణాగతో కార్యం రక్షయంతీ ॥

  • అన్వయము:

    త్వన్నాథా నిత్యం శరణాం రక్షా, శరణాగతో మాం రక్షయంతీ కార్యం (కురు).

  • ప్రతిపదార్థము:

    త్వన్నాథా = నీ ప్రాపకంలో ఉన్న జగత్తును; నిత్యం = ఎల్లప్పుడూ; శరణాం = శరణు కోరినవారికి; రక్షా = రక్షణగా ఉన్నావు; శరణాగతో = శరణు వేడిన; మాం = నన్ను; రక్షయంతీ = రక్షిస్తూ; కార్యం = నా యొక్క కార్యములను / శ్రేయస్సును నెరవేర్చుము.

  • తాత్పర్యము:

    ఓ అంబ! జగత్తును సదా రక్షించే దేవీ, నీ పాదాలను శరణు వేడిన నన్ను రక్షించి, నా సమస్త కార్యములను నెరవేర్చుము.

  • విశేషాలు:

    ఇది భక్తుని యొక్క సంపూర్ణ శరణాగతి భవాన్ని తెలిపే శ్లోకము. దేవిని నిత్య రక్షకురాలిగా భావించి ప్రార్థించడం జరిగింది.

శ్లోకము 12

శ్లోకము:

సార్థో కః సమస్తః సమగ్రాంతః కోః ।

ధ్యానాతిరేకే తు రోచాః మమ ధీరాః ॥

  • అన్వయము:

    సమస్తః సమగ్రాంతః కః సార్థః (భవతి)? ధ్యానాతిరేకే తు మమ ధీరాః రోచాః (భవంతి).

  • ప్రతిపదార్థము:

    సమస్తః = సమస్తమైన ప్రపంచంలో; సమగ్రాంతః = సంపూర్ణ ముగింపు లేదా సమగ్ర రూపం; కః = ఏది?; సార్థః = సార్థకమైనది; ధ్యానాతిరేకే తు = ధ్యానం యొక్క పరాకాష్ట / తీవ్రత యందు; మమ = నా యొక్క; ధీరాః = ధైర్యవంతమైన / స్థిరమైన; రోచాః = కాంతులు/జ్ఞాన వెలుగులు (ప్రకాశించుగాక).

  • తాత్పర్యము:

    ఈ సమస్త జగత్తులో అంతిమ సార్థకత ఏది? నీ యొక్క ధ్యాన పరాకాష్ఠ యందే లభించే ప్రశాంతత, మరియు స్థిరమైన దివ్య జ్ఞాన ప్రకాశమే నిజమైన సార్థకత.

  • విశేషాలు:

    దేవి ధ్యానము ద్వారా లభించే జ్ఞానము, ఆత్మ స్థైర్యము మాత్రమే మానవ జన్మకు పరిపూర్ణతను చేకూరుస్తాయని ఈ శ్లోక అంతరార్థం.



  • శ్లోకం 13

    శ్లోకం:
    రాజన్మిత తారా మందార వతంసాం ।
    మాతః స్మిత భాసా స్మేరాం హసితేన ॥

    అన్వయము:
    మాతః! రాజన్మిత తారా మందార వతంసాం, హసితేన స్మిత భాసా స్మేరాం (త్వాం వండే).

    ప్రతిపదార్థము:
    మాతః = ఓ అమ్మా!  రాజత్ = ప్రకాశిస్తున్న  మిత = పరిమితమైన / అమర్చబడిన
    తారా = నక్షత్రముల వంటి  మందార = మందార పుష్పముల  వతంసాం = శిరోభూషణము (కిరీటము) గా ధరించినదానా! హసితేన = చిరునవ్వుచేత స్మిత భాసా = ప్రకాశించే శ్వేత కాంతితో స్మేరాం = మనోహరంగా వికసించిన ముఖము కలదానా!

    తాత్పర్యము:
    ఓ అమ్మ! ప్రకాశించే నక్షత్రాల వంటి దివ్యమైన మందార పుష్పాలను శిరోభూషణంగా ధరించి, తెల్లని మనోహరమైన చిరునవ్వు కాంతులతో ప్రసన్నురాలవై శోభిల్లుతున్న నీకు నమస్కరిస్తున్నాను.

    విశేషాలు:
    ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారి దివ్యాలంకారము మరియు మందహాసం వర్ణించబడ్డాయి. ఆకాశంలో మెరిసే నక్షత్రాలను, కల్పవృక్షపు మందార పుష్పాలను శిరోభూషణంగా ధరించిన జగన్మాత తన నవ్వు ద్వారా సాత్వికమైన, ప్రశాంతమైన శ్వేతకాంతిని జగత్తుపై ప్రసరింపజేస్తుందని ఇక్కడ కవి భావించారు.

    శ్లోకం 14

    శ్లోకం:
    జ్యోత్స్నా ఘనసార ద్రావై రనులిప్తాం ।
    త్వాం వీక్ష్య న శాంతిః కస్య క్షణదాసు ॥

    అన్వయము:
    క్షణాదాసు జ్యోత్స్నా ఘనసార ద్రావైః అనులిప్తాం త్వాం వీక్ష్య కస్య శాంతిః న (భవతి)?

    ప్రతిపదార్థము:
    క్షణదాసు = రాత్రివేళలందు; జ్యోత్స్నా = వెన్నెల మరియు; ఘనసార ద్రావైః = కర్పూర రసము / లేపనముచే; అనులిప్తాం = అలంబించబడిన / పూయబడినదియు; త్వాం = నిన్ను; వీక్ష్య = చూచి; కస్య = ఎవరికి మాత్రం; శాంతిః = మనశ్శాంతి; న = కలగదు? (అందరికీ కలుగుతుంది).

    తాత్పర్యము:
    ఓ తల్లీ! రాత్రిపూట వెన్నెల, కర్పూర లేపనము పూసుకున్నట్లుగా ప్రకాశించే నిన్ను దర్శించినవారికి ఏ ప్రాణికైనా మనస్సులో ప్రశాంతత, శాంతి సిద్ధించకుండా ఉంటుందా? తప్పక కలుగుతుంది.

    విశేషాలు:
    రాత్రి వేళలో అమ్మవారి దివ్యరూపం వెన్నెల మరియు కర్పూర ద్రవంలా శాంతిని, శీతలత్వాన్ని ఇస్తుందని భక్తిపూర్వకంగా కవి వివరిస్తున్నారు.

    శ్లోకం 15

    శ్లోకం:
    బాలారుణ రోచిః కాశ్మీర రజోభిః ।
    ఆలిప్తముఖీం త్వాం ప్రాతః ప్రణమామి ॥

    అన్వయము:
    బాలారుణ రోచిః కాశ్మీర రజోభిః ఆలిప్తముఖీం త్వాం ప్రాతః ప్రణమామి.

    ప్రతిపదార్థము:
    బాలారుణ రోచిః = ఉదయిస్తున్న లేత సూర్యకాంతితోను; కాశ్మీర రజోభిః = కుంకుమ ధూళితోను; ఆలిప్త ముఖీం = లేపనం గావించబడిన ముఖము కలదానవు అయిన; త్వాం = నిన్ను; ప్రాతః = ప్రాతఃకాల సమయమునందు; ప్రణమామి = నమస్కరిస్తున్నాను.

    తాత్పర్యము:
    ఓ తల్లీ! ప్రాతఃకాలంలో ఉదయించే ఎర్రని సూర్యకాంతి అనే కుంకుమ ధూళితో ముఖానికి లేపనం చేసుకున్నట్లుండే నీ దివ్యమంగళ రూపానికి ఉదయాన్నే నమస్కరిస్తున్నాను.

    విశేషాలు:
    ఉదయసూర్యుని కాంతిని అమ్మవారి ముఖంపై దిద్దిన కుంకుమతిలకంగా, అరుణకాంతిగా భావించి సంధ్యావందన రూపంలో నమస్కరించడం ఇక్కడి విశేషం.

    శ్లోకం 16

    శ్లోకం:
    సాయం సమయ శ్రీ లాక్షారస రక్తం ।
    ప్రత్యక్ ప్రసృతం తే వందే వరదేంఘ్రిమ్ ॥

    అన్వయము:
    సాయం సమయ శ్రీ లాక్షారస రక్తం, ప్రత్యక్ ప్రసృతం తే వరద-అంఘ్రిమ్ వందే.

    ప్రతిపదార్థము:
    సాయం సమయ శ్రీ = సాయంసంధ్యా సమయపు కాంతిచేతను; లాక్షారస = పారాణి/లత్తుక రసమువలె; రక్తం = ఎర్రబడినట్టియు; ప్రత్యక్ = పశ్చిమ దిక్కునందు; ప్రసృతం = వ్యాపించినట్టి; తే = నీ యొక్క; వరద-అంఘ్రిమ్ = వరాలనిచ్చే పాద పద్మానికి; వందే = నమస్కరిస్తున్నాను.

    తాత్పర్యము:
    ఓ అభయప్రదాతా! సాయంకాల సమయాన వచ్చే అరుణకాంతి వల్ల, పారాణి రసంతో ఎర్రబడినట్లు పశ్చిమదిక్కున వ్యాపించి ఉన్న నీ వరదాన పాదానికి నమస్కరిస్తున్నాను.

    విశేషాలు:
    సాయంసంధ్యలోని రక్తిమను (ఎరుపుదనాన్ని) అమ్మవారి చరణ పారాణి కాంతిగా భావించి ప్రణమిల్లడం వర్ణించబడింది.

    శ్లోకం 17

    శ్లోకం:
    దీప్తార్క కిరీటం సర్వాన్వినయంతీం ।
    వందే భువనానాం రాజ్ఞీమసమానాం ॥

    అన్వయము:
    దీప్తార్క కిరీటం, సర్వాన్ నినయంతీం, భువనానాం అసమానాం రాజ్ఞీమ్ (త్వాం) వందే.

    ప్రతిపదార్థము:
    దీప్తార్క = ప్రకాశించే సూర్యుని; కిరీటం = కిరీటముగా కలదియు; సర్వాన్ = సకల జనులను / సమస్త లోకాలను; వినయంతీం = క్రమశిక్షణలో ఉంచుతూ / వినయంతో నడిపిస్తూ / శాసిస్తూ;; భువనానాం = ఈ సమస్త భువనములకు; అసమానాం = సాటిలేని / అసమానురాలైన; రాజ్ఞీమ్ = మహారాణివైన నిన్ను; వందే = నమస్కరిస్తున్నాను.

    తాత్పర్యము:
    ప్రకాశించే సూర్యభగవానుడినే శోభాయమానమైన కిరీటంగా కలిగి, సకల ప్రాణులను పాలిస్తూ, ఈ విశ్వానికి అసమానమైన మహారాణిగా అలరారే ఓ తల్లీ! నీకు ప్రణమిల్లుతున్నాను.

    విశేషాలు:
    గాయత్రీ దేవి విశ్వేశ్వరి, త్రిభువనేశ్వరి అని, భాస్కరుడే ఆమె శిరోభూషణమని ఈ శ్లోకంలో సూర్య-గాయత్రీ అభేదాన్ని స్తుతించారు.

    శ్లోకం 18

    శ్లోకం:
    ధూతాఖిల రోగా శ్వాసా స్తవ వాతాః ।
    మాతర్వితరంతు ప్రాణస్య బలం నః ॥

    అన్వయము:
    ధూతాఖిల రోగాః స్తవ శ్వాసాః వాతాః మాతరిశ్వతరంతూ, నః ప్రాణస్య బలం (భవంతు).

    ప్రతిపదార్థము:
    మాతః=  ఓ అమ్మా!;   ధూత = సమూలంగా తొలగించబడిన; అఖిల = సమస్తమైన; రోగాః = రోగములు / వ్యాధులు కలవియు (అనగా రోగాలను పోగొట్టేవియు); తవ = నీ యొక్క; శ్వాసాః వాతాః = శ్వాస వాయువులు; నః = మా యొక్క; ప్రాణస్య = ప్రాణములకు; బలం = శారీరక, మానసిక బలాన్ని; వితరంతు = అనుగ్రహించుగాక / ప్రసాదించుగాక!

    తాత్పర్యము:
    ఓ జగన్మాతా! సకల రోగాలను తుడిచిపెట్టే దివ్యమైన నీ ఉచ్ఛ్వాస నిశ్వాసలు ప్రసరించి మా ప్రాణాలకు నిత్యం ప్రాణబలాన్ని, ఆరోగ్య శక్తిని ప్రసాదించుగాక!

    విశేషాలు:
    ఇందులో అమ్మవారి శ్వాసయే జగత్తుకు ప్రాణవాయువు అని, అది సమస్త శారీరక, మానసిక రుగ్మతలను తొలగించి ప్రాణశక్తిని ఇస్తుందని చెప్పబడింది.

    శ్లోకం 19

    శ్లోకం:
    ప్రాంచస్తవ వాతా శ్వాసా శ్రముశంతు ।
    ప్రత్యంచ ఇమే నః పాపం శమయంతు ॥

    అన్వయము:
    స్తవ ప్రాంచః శ్వాసాః వాతాః శ్రము శంతు, ఇమే ప్రత్యంచః నః పాపం శమయంతు.

    ప్రతిపదార్థము:
    స్తవ = నీ యొక్క; ప్రాంచః = బయటకు వచ్చే / వెలుపలికి వీచే; శ్వాసాః వాతాః = శ్వాస వాయువులు; శ్రము = బలాన్ని, సౌఖ్యాన్ని ఇచ్చుగాక / అలసటను పోగొట్టుగాక; ఇమే = ఈ; ప్రత్యంచః = లోపలికి పీల్చుకునే / లోపలికి పోయే; శ్వాసాః = నీ శ్వాసలు; నః = మా యొక్క; పాపం = సమస్త పాపాలను; శమయంతు = నశింపజేయుగాక!

    తాత్పర్యము:
    తల్లీ! వెలుపలికి వచ్చే నీ నిశ్వాస వాయువులు మాకు ఆయురారోగ్యాలు, సౌఖ్యాన్ని అనుగ్రహించుగాక! లోపలికి పీల్చుకునే నీ ఉచ్ఛ్వాస వాయువులు మా సకల పాపాలను సమూలంగా శమింపజేయుగాక!

    విశేషాలు:
    శ్వాస-ప్రశ్వాసలలో దేవి ప్రసన్నతను, పాప ప్రక్షాళన శక్తిని దర్శించడం ఈ శ్లోక విశేషం.

    శ్లోకం 20

    శ్లోకం:
    మన్మాత రవాంచో వీర్యం వితరంతు ।
    సంతాప ముదంచ స్సర్యంచ హరంతు ॥

    అన్వయము:
    మన్మాతః! అవాంచః వీర్యం వితరంతు, ఉదంచః స్వుర్యంచ సంతాపం హరంతు.

    ప్రతిపదార్థము:
    మన్మాతః = ఓ నా అమ్మా!; అవాంచః = కిందికి వీచే / అధోముఖంగా ప్రసరించే (దక్షిణ దిశాగత) నీ శ్వాసలు; వీర్యం = మాకు ధైర్యాన్ని, ఆధ్యాత్మిక సామర్థ్యాన్ని (శక్తిని); వితరంతు = ప్రసాదించుగాక!; ఉదంచః = పైకి వీచే / ఊర్ధ్వముఖంగా ప్రసరించే (ఉత్తర దిశాగత) నీ శ్వాసలు; సర్వం = సమస్తమైన; సంతాపం చ = మానసిక, శారీరక తాపాలను / దుఃఖాలను; హరంతు = తొలగించుగాక!
    తాత్పర్యము:
    ఓ నా అమ్మా! దక్షిణ దిశగా (అధో ముఖంగా) వచ్చే నీ శ్వాస వాయువులు మాకు వీర్యాన్ని, ధైర్యసాహసాలను ప్రసాదించుగాక! ఉత్తర దిశగా (ఊర్ధ్వ ముఖంగా) వీచే నీ శ్వాస వాయువులు మా సమస్త సంతా పాలను, మానసిక శ్రమలను తొలగించి సంతోషాన్ని ప్రసాదించుగాక!

    విశేషాలు:
    ప్రాణాయామ రహస్యాన్ని, ప్రాణవాయువుల దిశలను భగవతి దివ్య శ్వాసతో అనుసంధానిస్తూ చేసిన పరమోత్కృష్టమైన ప్రార్థన ఇది.


21వ శ్లోకము

శ్లోకము:
అస్యా ఇవ భూమే ర్భూత ప్రసవాయాః ।
ఏకైకశ ఆహు ర్యేషాంచ మహిమానమ్ ॥

అన్వయము:
భూత ప్రసవాయాః అస్యాః భూమేః ఇవ, యేషామ్ మహిమానమ్ చ ఏకైకశః ఆహుః।

ప్రతిపదార్థము:
భూత ప్రసవాయాః = సమస్త ప్రాణులను/భూతములను ప్రసవించే (కనే/సృష్టించే), అస్యాః = ఈ, భూమేః ఇవ = భూమి యొక్క ప్రతిపదార్థం వలెనే, యేషామ్ చ = ఏ గోళముల యొక్క, మహిమానమ్ = మహిమను, ఏకైకశః = ఒక్కొక్కటిగా (వేర్వేరుగా), ఆహుః = పండితులు వర్ణిస్తున్నారో/చెబుతున్నారో.

తాత్పర్యము:
సకల జీవరాశులను కనే తల్లి అయిన ఈ భూమి మహిమను ఏ విధంగానైతే పూర్తిగా ఒక్కొక్కటిగా విడమరిచి చెప్పలేమో, అలాగే బ్రహ్మాండంలోని ఏ గోళం మహిమనైనా సరే, ఒక్కొక్క భాగం కంటే ఎక్కువగా ఎవరూ సంపూర్ణంగా వర్ణించలేకపోతున్నారు.

విశేషాలు:

  • ఈ శ్లోకంలో అనంతమైన విశ్వంలో ఉన్న వివిధ పిండాలు/గోళాల యొక్క అపరిమిత మహిమను భూదేవితో పోల్చి చెప్పడం జరిగింది.

  • భూమి తనపై ఉన్న అనంత జీవులను ఎలా భరిస్తుందో, అలాగే విశ్వగోళాలు కూడా అపార శక్తిని కలిగి ఉన్నాయి.

22వ శ్లోకము

శ్లోకము:
అద్రే రుపలానాం నద్యాస్సికతానామ్ ।
యేషాంచ న కశ్చి చ్చ క్తో గణనాయామ్ ॥

అన్వయము:
అద్రేః ఉపలానామ్, నద్యాః సికతానామ్ (ఇవ), యేషామ్ చ గణనాయామ్ కశ్చిత్ న శ క్తః।

ప్రతిపదార్థము:
అద్రేః = పర్వతమునందలి, ఉపలానామ్ = రాళ్లను (లెక్కింపు), నద్యాః = నది తీరమందలి, సికతానామ్ = ఇసుక రేణువులను (లెక్కింపు వలెనే), యేషామ్ చ = ఏ విశ్వ గోళాల యొక్క, గణనాయామ్ = లెక్కింపు నందు, కశ్చిత్ = ఏ ఒక్కరునూ, న శక్తః = సమర్థులు కాలేకపోయారో.

తాత్పర్యము:
పర్వతాలలో లేదా కొండలలో ఎన్ని రాళ్లు ఉన్నాయో, నదీ తీరంలో ఉండే ఇసుక తిన్నెలలో ఎన్ని ఇసుక రేణువులు ఉన్నాయో ఏ విధంగానైతే ఎవరూ లెక్కించలేరో, అదే విధంగా ఈ విశ్వంలో ఉన్న అసంఖ్యాకమైన గోళాల సంఖ్యను లెక్కించడానికి కూడా ఎవరూ సమర్థులు కారు.

విశేషాలు:

  • 'ఉపల' అనగా రాళ్లు, 'సికత' అనగా ఇసుక రేణువులు.

  • అనంతమైన విశ్వం యొక్క పరిమాణాన్ని, అందులోని ఖగోళ పిండాల అసంఖ్యాకతను ఇసుక రేణువులు, పర్వత శిలలతో పోల్చడం సులభ గ్రాహ్యమైన ఉపమానం.

23వ శ్లోకము

శ్లోకము:
రోమాయిత మేతై ర్గోళైస్తవకాయే ।
వ్యాఖ్యాత మనేన శ్లాఘ్యమ్ తవ భాగ్యమ్ ॥

అన్వయము:
తవ కాయే ఏతైః గోళైః రోమాయితమ్, అనేన తవ శ్లాఘ్యమ్ భాగ్యమ్ వ్యాఖ్యాతమ్।

ప్రతిపదార్థము:
తవ = నీ యొక్క, కాయే = శరీరము నందు, ఏతైః = ఈ చెప్పబడిన, గోళైః = విశ్వ గోళములచే, రోమాయితమ్ = రోమాలుగా (శరీర నూగు/ వెంట్రుకలుగా) రూపుదిద్దుకున్నవి, అనేన = ఈ కారణం చేత, తవ = నీ యొక్క, శ్లాఘ్యమ్ = ప్రశంసించదగిన/కొనియాడదగిన, భాగ్యమ్ = వైభవం/భాగ్యం, వ్యాఖ్యాతమ్ = వివరించబడినది (స్పష్టమైనది).

తాత్పర్యము:
ఓ దేవీ! లెక్కించలేనంత అసంఖ్యాకమైన ఆ విశ్వ గోళాలన్నీ నీ దివ్య శరీరముపై ఉండే రోమాలు (వెంట్రుకలు)గా భాసిస్తున్నాయి. ఈ ఒక్క విషయంతోనే కొనియాడదగిన నీ అపరిమితమైన మహద్భాగ్యం మరియు వైభవం వ్యాఖ్యానించబడింది.

విశేషాలు:

  • జగన్మాత విరాట్ రూప వర్ణన ఇది. అనంత కోటి బ్రహ్మాండాలు అమ్మవారి శరీరానికి రోమాల వంటివని సూచించబడింది.

  • కవి (గణపతి ముని) దేవికి విశ్వరూప ప్రాధాన్యతను ఆపాదించి భాగ్యాన్ని స్తుతించారు.

24వ శ్లోకము

శ్లోకము:
విశ్వం వహసీదం జంభారి భుజస్థా ।
ఆర్యాన్వహ రాతః ర్యాసిష్ఠమతిస్థా ॥

అన్వయము:
జంభారి భుజస్థా ఇదమ్ విశ్వమ్ వహసి, (తథా) వాసిష్ఠమతిస్థా ఆర్యాన్ వహ।

ప్రతిపదార్థము:
జంభారి = 'జంభుడనే రాక్షసుని సంహరించిన ఇంద్రుని యొక్క', భుజస్థా = భుజశక్తిగా నిలిచి, ఇదమ్ = ఈ, విశ్వమ్ = సమస్త ప్రపంచాన్ని, వహసి = మోయుచున్నావు/భరిస్తున్నావు, (అలాగే) వాసిష్ఠ = 'వాసిష్ఠుడైన' (గణపతి ముని యొక్క), మతిస్థా = బుద్ధి యందు ఉండి, ఆర్యాన్ = ఆర్య జనులను/సజ్జనులను, వహ = ఉద్ధరించుము/కాపాడుము.

తాత్పర్యము:
అమ్మా! నీవు దేవేంద్రుని భుజశక్తివై నిలిచి ఈ సమస్త విశ్వాన్ని భరిస్తున్నావు. అదే రీతిన ఈ వాసిష్ఠుని (గణపతి ముని) బుద్ధి యందు స్థిరంగా ఉండి, సజ్జనులైన ఆర్యులను సదా వహించు/రక్షించు.

విశేషాలు:

  • 'జంభారి' అనగా ఇంద్రుడు. దేవి ఇంద్రుడి బాహుబలంగా ఉండి విశ్వాన్ని పాలించే శక్తిని ఇస్తుంది.

  • ఈ గ్రంథకర్త అయిన వాసిష్ఠ గణపతి ముని తన బుద్ధిలో దేవి నివసించి సజ్జనులను రక్షించాలని ప్రార్థిస్తున్నారు.

25వ శ్లోకము

శ్లోకము:
ఆద్యం భువనానాం భర్తుస్తనుమధ్యామ్ ।
భక్తస్య భజంతా మేతా స్తనుమధ్యాః ॥

అన్వయము:
భువనానామ్ భర్తుః ఆద్యమ్ తనుమధ్యామ్ భక్తస్య, ఏతాః తనుమధ్యాః (వృత్తాః) భజంతామ్।

ప్రతిపదార్థము:
భువనానామ్ = సకల లోకాల యొక్క, భర్తుః = ప్రభువైన ఈశ్వరునికి, ఆద్యమ్ = ఆదిశక్తియైన, తనుమధ్యామ్ = భార్యను/శరీర మధ్యమున ఉండే దేవిని (ఆకాశరూపిణిని), భక్తస్య = నీ భక్తుడనైన నాకు/భక్తునికి, ఏతాః = ఈ, తనుమధ్యాః = 'తనుమధ్య' అనే ఛందస్సులోని శ్లోకాలు/వృత్తాలు, భజంతామ్ = ప్రాప్తించుగాక/సేవించుగాక.

తాత్పర్యము:
సమస్త భువనాలకు భర్తయైన పరమేశ్వరుని ఆదిశక్తిగా, 'తనుమధ్య'గా (సన్నని నడుము కలిగినట్టిది, శరీరం మధ్యలో ఆకాశరూపంలో ఉండే భార్య) ఉన్న ఓ దేవీ! ఈ 'తనుమధ్య' వృత్తాలలో రచింపబడిన శ్లోకాలు నీ భక్తులకు శుభాలను ప్రసాదించుగాక.

విశేషాలు:

  • తనుమధ్య అర్థాలు:

    1. శ్లేషార్థంలో సన్నని నడుము కలిగిన మాత శంకరుని భార్య (పార్వతి).

    2. ఆధ్యాత్మికంగా 'తనువు' (శరీరము) యొక్క 'మధ్య' భాగంలో ఉండే ఆకాశరూపిణి/సుషుమ్నా శక్తి.

    3. ఛందోరీత్యా 'తనుమధ్య' అనే వృత్తంలో ఈ శ్లోకాలు రచింపబడ్డాయి.

  • ఈ శ్లోకంతో గాయత్రం శతకంలోని రెండవదైన 'తనుమధ్యా స్తబకమ్' పూర్తయింది.

No comments:

Post a Comment

06. 02. రథోద్ధతా స్తబకం

శ్రీ కావ్యకంఠ వాసిష్ఠ గణపతి ముని విరచిత ఇంద్రాణీ సప్తశతి లోని ఆరవ స్తబకం (రథోద్ధతా వృత్తం) : శ్లోకం 1 క్షాలనాయ హితాం విభూతయే విష్టపస్య మదనా...