Friday, October 23, 2026

06. 02. రథోద్ధతా స్తబకం

శ్రీ కావ్యకంఠ వాసిష్ఠ గణపతి ముని విరచిత ఇంద్రాణీ సప్తశతి లోని ఆరవ స్తబకం (రథోద్ధతా వృత్తం) :

శ్లోకం 1

క్షాలనాయ హితాం విభూతయే విష్టపస్య మదనాయ వజ్రిణః ।

తజ్జయంత జననీ ముఖాబ్జతో నిర్గతం స్మిత మఘం ధునోతు నః ॥

  • అన్వయము:

    హితాం క్షాలనాయ, విష్టపస్య విభూతయే, వజ్రిణః మదనాయ (భవత్), జయంత జననీ ముఖాబ్జతః నిర్గతం తత్ స్మితం నః అఘం ధునోతు.

  • ప్రతిపదార్థము:

    హితాం = లోక క్షేమమునకు, దిక్కులకు; క్షాలనాయ = పవిత్రతను చేకూర్చుటకు; విష్టపస్య = సమస్త లోకాల యొక్క; విభూతయే = ఐశ్వర్య సంపదలకు; వజ్రిణః = వజ్రాయుధధారియైన దేవేంద్రునికి; మదనాయ = సంతోషమును, మన్మథోల్లాసమును కలిగించుటకు కారణమైన; జయంత జననీ = జయంతుని తల్లియైన శచీదేవి యొక్క; ముఖాబ్జతః = పద్మము వంటి ముఖము నుండి; నిర్గతం = వెలువడిన; తత్ స్మితం = ఆ చిరునవ్వు; నః = మా యొక్క; అఘం = పాపములను; ధునోతు = నశింపజేయుగాక;

  • తాత్పర్యము:

    దిక్కులను పవిత్రం చేయడానికి, సమస్త లోకాలకు సంపదలను కలిగించడానికి, దేవేంద్రునికి పరమానందాన్ని ప్రసాదించడానికి కారణమై, జయంతుని తల్లియైన ఇంద్రాణీదేవి ముఖపద్మం నుండి వెలువడే దివ్య చిరునవ్వు మా సమస్త పాపాలను పటాపంచలు చేయుగాక!

  • విశేషాలు:

    ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారి చిరునవ్వు త్రివిధ ప్రయోజనాలను సాధిస్తున్నట్లు (లోక శుద్ధి, విశ్వైశ్వర్యం, ఇంద్రుని ఆనందం) వర్ణించడం రమణీయమైన కావ్యశైలి.

శ్లోకం 2

అన్నలోపకృశ భీరుక ప్రజాం భిన్నభావ బలహీన నేతృకాం ।

వాసవస్య వరవర్ణినీ పరై రర్దితాం అవతు భారతావనిం ॥

  • అన్వయము:

    అన్నలోప కృశ భీరుక ప్రజాం, భిన్నభావ బలహీన నేతృకాం, పరైః అర్దితాం భారతావనిం వాసవస్య వరవర్ణినీ అవతు.

  • ప్రతిపదార్థము:

    అన్నలోప = ఆహార లేమిచేత; కృశ = చిక్కిపోయిన; భీరుక = భయభ్రాంతులైన; ప్రజాం = ప్రజలు కలదియు; భిన్నభావ = పరస్పర భేదభావాల వల్ల; బలహీన = పౌరుషం కోల్పోయిన; నేతృకాం = నాయకులు కలదియు; పరైః = శత్రువులచేత; అర్దితాం = పీడింపబడుతున్నట్టి; భారతావనిం = భారతదేశమును; వాసవస్య = ఇంద్రుని యొక్క; వరవర్ణినీ = శ్రేష్ఠమైన దేవి (శచీదేవి); అవతు = రక్షించుగాక;

  • తాత్పర్యము:

    ఆహార కొరతతో కృశించి భయంతో వణికిపోయే ప్రజలతో, అనైక్యతతో బలహీనులైన నాయకులతో నిండి, విదేశీ శత్రువుల చేతిలో నలిగిపోతున్న భరతమాతను దేవేంద్రుని పట్టమహిషియైన ఇంద్రాణీదేవి సర్వదా రక్షించుగాక!

  • విశేషాలు:

    గణపతి ముని స్వాతంత్ర్య సమర కాలంలో దేశ దుస్థితిని చూసి అమ్మవారికి నివేదించిన ఆర్తితో కూడిన జాతీయ దేశభక్తి ప్రార్థన ఇది.

శ్లోకం 3

పాణిపాద మనిమేష రాజ్ఞి తే పారిజాత నవ పల్లవోపమం ।

అక్షపా విరహ మంగభా సరి ద్వాసి చక్రమిథునం కుచద్వయం ॥

  • అన్వయము:

    అనిమేష రాజ్ఞి! తే పాణిపాదం పారిజాత నవ పల్లవోపమం; కుచద్వయం అంగభా సరిత్ వాసి అక్షపా విరహం చక్రమిథునం.

  • ప్రతిపదార్థము:

    అనిమేష రాజ్ఞి = దేవతల రాణివైన ఓ శచీదేవీ!; తే = నీ యొక్క; పాణిపాదం = చేతులు మరియు పాదములు; పారిజాత = కల్పవృక్షమైన పారిజాతము యొక్క; నవ పల్లవ = లేత చిగురుటాకులతో; ఉపమం = పోలిక గలవి; కుచద్వయం = స్తనద్వయము; అంగభా = శరీర కాంతి యనెడి; సరిత్ = నది యందు; వాసి = నివసించేదియు; అక్షపా విరహం = రాత్రివేళల యందు సైతం వియోగము లేనట్టి; చక్రమిథునం = చక్రవాక పక్షుల జంటగా నున్నది;

  • తాత్పర్యము:

    దేవతల రాణివైన ఓ తల్లీ! నీ హస్తపాదాలు పారిజాత వృక్షపు లేత చిగురుటాకుల వలె మిక్కిలి సుకుమారంగా ఉన్నాయి. శరీర కాంతి అనే నదిలో విహరించే నీ వక్షోజాలు, సాధారణ చక్రవాకాల్లా రాత్రిపూట ఎడబాటు చెందక నిత్యం కలిసే ఉండే చక్రవాక దంపతుల్లా శోభిల్లుతున్నాయి.

  • విశేషాలు:

    చక్రవాక పక్షులు రాత్రి కాగానే విడిపోతాయనేది కవిసమయం. కానీ ఇక్కడ 'అక్షపా విరహం' (రాత్రి కూడా విరహం లేనివి) అని చెప్పడం ద్వారా రూపకాలంకారంలో అత్యున్నత చమత్కారాన్ని సాధించారు.

శ్లోకం 4

పూర్ణిమా శశి యశో పహారకం సంప్రసాద సుషమాస్పదం ముఖం ।

జ్ఞానశక్తిరుచి శేవధీ దృశా రక్త వర్ణకసుధా ఘనో ధరః ॥

  • అన్వయము:

    ముఖం పూర్ణిమా శశి యశః అపహారకం, సంప్రసాద సుషమాస్పదం; దృశౌ జ్ఞానశక్తి రుచి శేవధీ; అధరః రక్త వర్ణక సుధా ఘనః.

  • ప్రతిపదార్థము:

    ముఖం = నీ ముఖము; పూర్ణిమా శశి = పున్నమి చంద్రుని యొక్క; యశః = ప్రసిద్ధిని, శోభను; అపహారకం = హరించునదియు; సంప్రసాద = ప్రసన్నమైన; సుషమా = కాంతికి; ఆస్పదం = నెలవైనది; దృశౌ = నీ నేత్రములు; జ్ఞానశక్తి = జ్ఞానశక్తి యొక్క; రుచి = కాంతికి; శేవధీ = నిధుల వంటివి; అధరః = నీ పెదవి; రక్త వర్ణక = ఎర్రనైన రంగు గల; సుధా ఘనః = గడ్డకట్టిన అమృతము వలె నున్నది;

  • తాత్పర్యము:

    ఓ దేవీ! నీ ముఖం పూర్ణిమ నాటి చంద్రుని కాంతిని సైతం తిరస్కరించే ప్రసన్నతతో ప్రకాశిస్తోంది. నీ నయనాలు జ్ఞానశక్తి వెలుగులకు నిలయాలైన దివ్య నిధులు. నీ పెదవులు ఎర్రటి రంగును సంతరించుకున్న సాక్షాత్ అమృతపు ముద్దలా ఉన్నాయి.

  • విశేషాలు:

    శాక్తేయ సంప్రదాయంలో అమ్మవారి కన్నులు కేవలం సౌందర్య ప్రతీకలు మాత్రమే కావు; అవి పరమ జ్ఞానానికి మూలమైన 'జ్ఞానశక్తి' కి మూలస్థానాలని ఇక్కడ ప్రతిపాదించారు.

శ్లోకం 5

మర్దయత్తిమిర ముద్ధతం దిశా మల్ప మప్యధిక వైభవం స్మితం ।

ప్రావృడన్త యమునాతరంగ వ న్నీలచారురతి పావనః కచః ॥

  • అన్వయము:

    దిశాం ఉద్ధతం తిమిరం మర్దయత్, అల్పం అపి అధిక వైభవం స్మితం; ప్రావృట్ అంత యమునా తరంగవత్ నీలచారుః కచః అతి పావనః.

  • ప్రతిపదార్థము:

    దిశాం = దిక్కుల యందలి; ఉద్ధతం = ప్రబలమైన; తిమిరం = చీకటిని; మర్దయత్ = నాశనము చేయుచున్నదై; అల్పం అపి = సూక్ష్మమైనదైనప్పటికీ; అధిక వైభవం = మహత్తర వైభవము కలది; స్మితం = నీ మందహాసము; ప్రావృట్ అంత = వర్షాకాలము చివర (శరదృతువులో); యమునా తరంగవత్ = యమునా నదీ తరంగాల వలె; నీలచారుః = నల్లనై సుందరమైన; కచః = కేశపాశము; అతి పావనః = మిక్కిలి పవిత్రమైనది;

  • తాత్పర్యము:

    ఓ జగన్మాతా! నీ చిన్నపాటి చిరునవ్వు దిక్కులలో దట్టంగా వ్యాపించిన అంధకారాన్ని సైతం పటాపంచలు చేసే మహత్తర దివ్య శక్తి గలది. వర్షాకాలం చివరలో కనిపించే యమునా నది నల్లని అలల వలె నీ కురులు నీలవర్ణంతో మెరుస్తూ ఎంతో పవిత్రంగా దర్శనమిస్తున్నాయి.

  • విశేషాలు:

    సాధారణంగా నవ్వు తెల్లని కాంతితో చీకటిని పోగొడుతుంది. కానీ ఇక్కడ నవ్వు అజ్ఞాన చీకట్లను తొలగించే జ్ఞానప్రకాశంగా అభివర్ణించబడింది.

శ్లోకం 6

వల్లకీంచ పరుషధ్వనిం వద న్దుఃఖితస్యచ ముదావహః స్వరః ।

చారుహా వశ బలా2 లసాగతిః కాయ ధామ వచసాం నపద్ధతౌ ॥

  • అన్వయము:

    వల్లకీం చ పరుష ధ్వనిం వదన్, దుఃఖితస్య చ ముదావహః స్వరః; చారు హావవశ బలా ఆలసాగతిః; కాయధామ వచసాం పద్ధతౌ న (భవతి).

  • ప్రతిపదార్థము:

    వల్లకీం చ = సరస్వతీ దేవి వీణానాదమును కూడా; పరుష ధ్వనిం వదన్ = కఠినమైన ధ్వనిగా తోచేలా చేయునదై; దుఃఖితస్య చ = శోకార్తులకు; ముదావహః = ఆనందాన్ని కలిగించునది; స్వరః = నీ కంఠస్వరము; చారు = సుందరమైన; హావవశ = విలాసములకు లోనైన; బలా = స్త్రీ వలె; ఆలసా గతిః = మందగమనము కలదానవు; కాయధామ = నీ శరీర తేజస్సు; వచసాం = మాటల యొక్క; పద్ధతౌ = పరిధిలో; న = లేదు;

  • తాత్పర్యము:

    ఓ దేవీ! నీ కంఠధ్వని అమృతతుల్యమై వీణాస్వరాన్ని సైతం పరుషంగా భావింపజేస్తూ, దుఃఖంలో మునిగిన వారికి దివ్యానందాన్ని కలిగిస్తోంది. విలాసవతియైన స్త్రీ నడకలా నీ గమనం హొయలొలికిస్తూ మందకొడిగా సాగుతుంది. నీ శరీర దివ్యతేజస్సు ఏ వాక్కులకూ, వర్ణనలకూ అందనిది.

  • విశేషాలు:

    శంకరుల సౌందర్యలహరిలోని సరస్వతీ వీణాగాన వర్ణనతో పాటు, ఉపనిషత్ ప్రసిద్ధమైన 'యతో వాచో నివర్తన్తే' (మాటలకు అందని పరబ్రహ్మ తత్త్వం) అన్న భావాన్ని అమ్మవారి శరీరకాంతికి వర్తింపజేశారు.

శ్లోకం 7

యోగసిద్ధి మతులాం గతా మతి శ్చాతురీచ బుధమండలస్తుతా ।

విష్టపత్రితయ రాజ్యతో ప్యసి త్వం సుఖాయ మహతే బిడౌజసః ॥

  • అన్వయము:

    మతిః అతులాం యోగసిద్ధిం గతా; చాతురీ చ బుధమండల స్తుతా; త్వం విష్టపత్రితయ రాజ్యతః అపి బిడౌజసః మహతే సుఖాయ అసి.

  • ప్రతిపదార్థము:

    మతిః = నీ బుద్ధి; అతులాం = సాటిలేని; యోగసిద్ధిం = యోగసిద్ధిని; గతా = పొందినది; చాతురీ చ = నీ సామర్థ్యము/నేర్పు; బుధమండల = జ్ఞానుల సభలచేత; స్తుతా = ప్రశంసింపబడినది; త్వం = నీవు; విష్టపత్రితయ = ముల్లోకముల యొక్క; రాజ్యతః అపి = ఆధిపత్య సామ్రాజ్య సుఖము కంటెను; బిడౌజసః = ఇంద్రునికి; మహతే = పరమ శ్రేష్ఠమైన; సుఖాయ = ఆనందము కొరకు; అసి = అగుచున్నావు;

  • తాత్పర్యము:

    తల్లీ! నీ బుద్ధి సాటిలేని యోగసిద్ధులను సాధించిన దివ్యజ్ఞాన స్వరూపం. నీ కార్యదక్షత పండితుల, ఋషుల స్తుతులకు పాత్రమైనది. ముల్లోకాలను పరిపాలించడం వల్ల లభించే సార్వభౌమాధికార సుఖం కంటే, నీ సాన్నిధ్యమే ఇంద్రునికి అత్యున్నత ఆనందాన్ని ఇస్తోంది.

  • విశేషాలు:

    ఇంద్రాణి కేవలం సౌందర్యవతి మాత్రమే కాక, మహాయోగిని మరియు విద్యాచాతుర్య సంపన్నురాలని నిరూపించే శ్లోకమిది.

శ్లోకం 8

త్వాముదీక్ష్య ధృత దేవతాతనుం దీక్ష పక్ష్మల విశాలలోచనాం ।

ఆదితో జనని జన్మినా మభూ ద్వాసవస్యరతి రాది మేరసే ॥

  • అన్వయము:

    జనని! ధృత దేవతా తనుం, దీక్ష పక్ష్మల విశాల లోచనాం త్వాం ఉదీక్ష్య, వాసవస్య జన్మినాం ఆదితః ఆదిమే రసే రతిః అభూత్.

  • ప్రతిపదార్థము:

    జనని = జగన్మాతా!; ధృత = ధరింపబడిన; దేవతా తనుం = దివ్య దేహము కలదానవును; దీక్ష = తేజోవంతమై; పక్ష్మల = దట్టమైన రెప్పవెండ్రుకలు గల; విశాల లోచనాం = విశాలమైన కన్నులు గల; త్వాం = నిన్ను; ఉదీక్ష్య = దర్శించి; వాసవస్య = ఇంద్రునికి; జన్మినాం = సమస్త ప్రాణుల యందు; ఆదితః = మొదటిసారిగా; ఆదిమే రసే = ప్రథమ రసమైన శృంగార రసమునందు; రతిః = ప్రీతి, అనురాగము; అభూత్ = కలిగెను;

  • తాత్పర్యము:

    ఓ జననీ! దివ్య మంగళ విగ్రహాన్ని ధరించి, చక్కని కనురెప్పల వరుసలతో శోభిల్లే నీ విశాల నేత్రాలను చూడగానే, ప్రాణులన్నింటికీ నాయకుడైన ఇంద్రునికి నవరసాలలో ఆద్యమైన శృంగార రసంపై ప్రథమంగా అనురాగం అంకురించింది.

  • విశేషాలు:

    సృష్టి విస్తరణకు ఆధారమైన శృంగార రస భావన దైవీకమైనదని, ఆదిదంపతులైన ఇంద్రా-ఇంద్రాణుల ద్వారానే అది లౌకిక సృష్టికి ఆదర్శమైందని కావ్యపరంగా నిరూపించారు.

శ్లోకం 9

ఆదిమంరస మసాదివాసనా వాసితౌ ప్రథమ మప్య గృహతాం ।

సమ్మదస్యనిధి మాది దంపతీ సో2 చల త్రిభువనే తతః క్రమః ॥

  • అన్వయము:

    అనాది వాసనా వాసితౌ ఆది దంపతీ సమ్మదస్య నిధిం ఆదిమం రసం ప్రథమం అపి అగృహ్ణీతాం; తతః సః క్రమః త్రిభువనే అచలత్.

  • ప్రతిపదార్థము:

    అనాది = పుట్టుక లేని; వాసనా = సంస్కారముచేత; వాసితౌ = నిండినవారైన; ఆది దంపతీ = తొలి జంటయైన ఆ ఇంద్రేంద్రాణులు; సమ్మదస్య = పరమానందమునకు; నిధిం = గని అయిన; ఆదిమం రసం = శృంగార రసమును; ప్రథమం అపి = అందరికంటే మొదటగా; అగృహ్ణీతాం = స్వీకరించిరి; తతః = ఆ పిమ్మట; సః క్రమః = ఆ సాంప్రదాయము; త్రిభువనే = ముల్లోకముల యందు; అచలత్ = వ్యాపించినది;

  • తాత్పర్యము:

    అనాది సంస్కార సంపన్నులైన ఆ ఆదిదంపతులు ఇంద్రేంద్రాణులు, సమస్త ఆనందాలకు మూలమైన ఆద్యరసాన్ని (శృంగారాన్ని) మొదట స్వీకరించారు. వారి ఆ దివ్య సంయోగ క్రమమే తదనంతరం సృష్టి కార్యం కోసం ముల్లోకాలలోనూ విస్తరించింది.

  • విశేషాలు:

    ప్రకృతి-పురుషుల సంయోగం ద్వారా విశ్వ సృష్టి ఎలా జరిగిందో, ఇంద్ర-శచీదేవుల దాంపత్యం ద్వారా లౌకిక సృష్టి ధర్మం స్థిరపడిందని ఇక్కడ తాత్త్విక దృష్టితో వివరించారు.

శ్లోకం 10

జ్యాయసా దివిషదాం పురాతనీ నీలకంజ నయనా విలాసినీ ।

యద్విహారమతనో త్ప్రరోచనం తత్స తా మభవ దాదిమేరసే ॥

  • అన్వయము:

    దివిషదాం జ్యాయసా పురాతనీ నీలకంజ నయనా విలాసినీ యత్ విహారం అతనోత్, తత్ సతాం ఆదిమే రసే ప్రరోచనం అభూత్.

  • ప్రతిపదార్థము:

    దివిషదాం = దేవతలలో; జ్యాయసా = జ్యేష్ఠుడైన ఇంద్రునితో కూడి; పురాతనీ = సనాతన శక్తియైన; నీలకంజ నయనా = నల్లకలువల వంటి కన్నులు గల; విలాసినీ = విలాసవతియైన శచీదేవి; యత్ = ఏ విధంగానైతే; విహారం = దివ్య క్రీడలను; అతనోత్ = విస్తరింపజేసెనో; తత్ = ఆ లీలయే; సతాం = లోకంలోని ఉత్తములకు సైతం; ఆదిమే రసే = శృంగార రసమునందు; ప్రరోచనం = ధర్మబద్ధమైన అభిరుచిని; అభూత్ = కలిగించెను;

  • తాత్పర్యము:

    దేవశ్రేష్ఠుడైన ఇంద్రునితో సనాతన శక్తి, నల్లకలువ కన్నుల సుందరియైన ఇంద్రాణీదేవి ఏ ధర్మబద్ధమైన విహారాలను నడిపిందో, ఆ దివ్య లీలే ముల్లోకాల్లోని సజ్జనులకు కూడా ధర్మానుకూలమైన దాంపత్య శృంగార రసంలో ప్రవృత్తిని, ఉత్సాహాన్ని కలిగించింది.

  • విశేషాలు:

    ఇంద్రాణీ సప్తశతిలో శృంగారాన్ని కేవలం భౌతికమైనదిగా కాక, ధర్మబద్ధమైన దాంపత్య యోగంగా, విశ్వధర్మ రక్షణకు సాధనంగా మహర్షి గణపతి ముని అద్భుతంగా ఆవిష్కరించారు.

శ్లోకం 11

నత్వదంబ నళినాననా2ధికా నాపి నాకపతితో2ధికః పుమాన్ ।

నాధికంచ వనమస్తి నందనా న్నాదిమాదపి రసో2ధికో రసాత్ ॥

  • అన్వయము:

    అంబ! త్వత్ అధికా నళినాననా న (అస్తి); నాకపతితః అధికః పుమాన్ అపి న (అస్తి); నందనాత్ అధికం వనం చ న అస్తి; ఆదిమాత్ రసాత్ అధికః రసః అపి న (అస్తి).

  • ప్రతిపదార్థము:

    అంబ = ఓ తల్లీ!; త్వత్ = నీకంటె; అధికా = శ్రేష్ఠమైనదియు; నళినాననా = పద్మము వంటి ముఖము గల స్త్రీ; న = లేదు; నాకపతితః = స్వర్గాధిపతియైన ఇంద్రునికంటె; అధికః = గొప్పవాడైన; పుమాన్ అపి = పురుషుడు కూడా; న = లేడు; నందనాత్ = ఇంద్రుని నందనవనము కంటె; అధికం = శ్రేష్ఠమైన; వనం చ = ఉద్యానవనమును; న అస్తి = లేదు; ఆదిమాత్ రసాత్ = రసములలో ప్రథమమైన శృంగార రసము కంటె; అధికః = ఉత్తమమైన; రసః అపి = రసము సైతము; న = లేదు;

  • తాత్పర్యము:

    ఓ తల్లీ! పద్మముఖివైన నీకంటే సౌందర్యవతియైన స్త్రీ లోకంలో లేదు. స్వర్గాధిపతియైన ఇంద్రునికంటే ఉత్తమ పురుషుడు లేడు. నందనవనాన్ని మించిన రమణీయమైన వనము లేదు. అలాగే నవరసాలలో ఆద్యమైన శృంగార రసాన్ని మించిన దివ్య రసమూ లేదు.

  • విశేషాలు:

    ఈ శ్లోకంలో ఉత్తమ నాయిక, ఉత్తమ నాయకుడు, ఉత్తమ స్థలము (ఉద్దీపన విభావము), ఉత్తమ రసము — అనే చతుర్విధ శ్రేష్ఠతలను ఏకకాలంలో సమన్వయం చేయడం ద్వారా శృంగార రసావిష్కరణకు పరాకాష్ఠ కల్పించారు.

శ్లోకం 12

నాయికా త్వమసమాన చారుతా నాయకః స మరుతాం మహీపతిః ।

నందనంచ రసరంగభూః కథం మన్మథస్య న భవేదిహోత్సవః ॥

  • అన్వయము:

    త్వమ్ అసమాన చారుతా నాయికా; మరుతాం మహీపతిః సః నాయకః; నందనం చ రస రంగభూః; ఇహ మన్మథస్య ఉత్సవః కథం న భవేత్?

  • ప్రతిపదార్థము:

    త్వమ్ = నీవు; అసమాన చారుతా = సాటిలేని సౌందర్యము గల; నాయికా = కథానాయికవు; మరుతాం = దేవతలకు; మహీపతిః = ప్రభువైన; సః = ఆ ఇంద్రుడు; నాయకః = కథానాయకుడు; నందనం చ = నందనవనము; రస = శృంగార రసమునకు; రంగభూః = నాట్యరంగావని; ఇహ = ఈ సందర్భములో; మన్మథస్య = మన్మథుని యొక్క; ఉత్సవః = మహోత్సవము; కథం = ఏల; న భవేత్ = జరుగకుండును? (తప్పక జరుగును);

  • తాత్పర్యము:

    సాటిలేని సౌందర్యరాశివైన నీవు నాయికవు; సమస్త దేవతాగణాల అధిపతియైన దేవేంద్రుడు నాయకుడు; సాక్షాత్ నందనవనమే ఆ రసక్రీడకు రంగస్థలం. అటువంటప్పుడు అక్కడ మన్మథునికి మహోత్సవం కాక మరేమౌతుంది!

  • విశేషాలు:

    కావ్యశాస్త్ర నియమాల ప్రకారం ఉత్తమ నాయికానాయకులు, దివ్యోద్యాన ఉద్దీపనల సమన్వయం చేత అక్కడ కామోత్సవం అమృతమయమైన రసోత్సవంగా పరిణమించిందని భావన.

శ్లోకం 13

దేవి వాం మృతికథైవ దూరతో జాతుచిద్గళతి నైవ యౌవనం ।

కాంక్షితః పరికరో న దుర్లభః కిం రసః పరిణమేదిహాన్వదా ॥

  • అన్వయము:

    దేవి! వాం మృతికథా ఏవ దూరతః; యౌవనం జాతుచిత్ న ఏవ గళతి; కాంక్షితః పరికరః న దుర్లభః; ఇహ రసః అన్యథా కిం పరిణమేత్?

  • ప్రతిపదార్థము:

    దేవి = ఓ దివ్యజననీ!; వాం = మీ ఇరువురికీ; మృతికథా ఏవ = మరణ ప్రసంగమే; దూరతః = ఎంతో దూరములో నున్నది (అమృతులు); యౌవనం = మీ తారుణ్యము; జాతుచిత్ = ఎన్నడూ సైతం; న ఏవ గళతి = జారిపోనే పోదు (నిత్య యవ్వనులు); కాంక్షితః = కోరుకున్నట్టి; పరికరః = సామగ్రి / విలాస వస్తువులు; న దుర్లభః = దుర్లభమైనవి కావు (అన్నియు సులభలభ్యములే); ఇహ = ఇటువంటి చోట; రసః = శృంగార రసము; అన్యథా = మాసిపోవుటగా గానీ కొరవడుటగా గానీ; కిం పరిణమేత్ = మారునా? (మారుదు, నిత్యోత్సాహమే);

  • తాత్పర్యము:

    ఓ దేవీ! అమృతులైన మీ దంపతులకు మరణమనే మాటే దరిచేరదు. మీ నిత్య యౌవనం ఏనాడూ సడలిపోదు. కోరిన సమస్త భోగసామగ్రులూ వెనువెంటనే లభిస్తాయి. అటువంటప్పుడు మీ దివ్య శృంగార రసానికి ఎలాంటి లోపమూ, విఘ్నమూ ఎలా కలుగుతుంది? నిత్య పరిపూర్ణంగానే ఉంటుంది.

  • విశేషాలు:

    లౌకిక శృంగారంలో వార్ధక్యం, మరణం, సాధన లోపం అనే పరిమితులుంటాయి. కానీ దివ్య దంపతులైన ఇంద్రా-ఇంద్రాణులలో ఆ దోషాలేవీ లేకపోవడం చేత ఇది 'దివ్య శృంగార రసము'గా పరిగణించబడింది.

శ్లోకం 14

విష్టపస్య యువరాజ కేశవే త్రాణభారమఖిలం నిధాయ వాం ।

క్రీడతో రమరరాజ్ఞి నందనే క్రీడితాని మమ సంతు భూతయే ॥

  • అన్వయము:

    అమరరాజ్ఞి! విష్టపస్య అఖిలం త్రాణభారం యువరాజ కేశవే నిధాయ, నందనే క్రీడతోః వాం క్రీడితాని మమ భూతయే సంతు.

  • ప్రతిపదార్థము:

    అమరరాజ్ఞి = దేవతల మహారాణివైన ఓ శచీదేవీ!; విష్టపస్య = సమస్త భువనముల యొక్క; అఖిలం = సమగ్రమైన; త్రాణభారం = రక్షణా భారాన్ని; యువరాజ = యువరాజుగా నియమితుడైన; కేశవే = విష్ణుభగవానుని యందు (ఉపేంద్రుని యందు); నిధాయ = ఉంచి; నందనే = నందనవనములో; క్రీడతోః = క్రీడించుచున్నట్టి; వాం = మీ ఉభయుల యొక్క; క్రీడితాని = దివ్య లీలలు; మమ = నాయొక్క; భూతయే = అభ్యుదయమునకు, ఐశ్వర్యమునకు; సంతు = అగుగాక;

  • తాత్పర్యము:

    ఓ దేవేంద్ర రాణీ! సమస్త లోక రక్షణా భారాన్ని యువరాజైన శ్రీమహావిష్ణువుపై (వామనుడు/ఉపేంద్రునిపై) మోపి, నందనవనంలో నిశ్చింతగా విహరించే మీ దివ్య విహార క్రీడలు నాకు సమస్త ఐశ్వర్యాలను, ఆధ్యాత్మిక సంపదను ప్రసాదించుగాక!

  • విశేషాలు:

    పురాణ ప్రసిద్ధంగా విష్ణువు 'ఉపేంద్రుడు'గా ఇంద్రునికి తమ్ముడై లోకపాలనలో సహకరిస్తాడు. ఆ భావనతో ఇంద్రుని సామ్రాజ్య యువరాజుగా విష్ణువును పేర్కొంటూ భక్తితత్వాన్ని జోడించారు.

శ్లోకం 15

యద్యువామమరరాజ్ఞి నందనే కుర్వథో రహసి దేవి మంత్రణం ।

తత్ర చేన్మమ కృతిర్మనాగియం స్పర్శమేతి భువి కో ను మత్కృతీ ॥

  • అన్వయము:

    దేవి అమరరాజ్ఞి! యువాం నందనే రహసి మంత్రణం కుర్వథః యది, తత్ర ఇయం మమ కృతిః మనాక్ స్పర్శం ఏతి చేత్, భువి మత్కృతీ కః ను?

  • ప్రతిపదార్థము:

    దేవి = ఓ దేవీ!; అమరరాజ్ఞి = ఇంద్రాణీమాతా!; యువాం = మీరిద్దరూ; నందనే = నందనోద్యానంలో; రహసి = ఏకాంతమున; మంత్రణం = పరస్పర మంత్రాలోచనలు; కుర్వథః యది = చేయుచుండగా; తత్ర = ఆ సమయమున; ఇయం = ఈ; మమ కృతిః = నా రచన (ఇంద్రాణీ సప్తశతి); మనాక్ = రవ్వంతైనా; స్పర్శం ఏతి చేత్ = మీ సాన్నిధ్యాన్ని లేదా శ్రవణ స్పర్శను పొందినచో; భువి = ఈ భూమిపై; మత్కృతీ = నాకంటే ధన్యుడు/పుణ్యాత్ముడు; కః ను = ఇంకెవరుందురు?;

  • తాత్పర్యము:

    ఓ దేవీ! అమరరాణీ! నందనవనంలో మీరిరువురూ ఏకాంత మంత్రాలోచనలలో ఉన్న సమయంలో, నా ఈ స్తోత్రకావ్యం మీ చెంతకు చేరి మిమ్మల్ని రవ్వంతైనా తాకితే (వినిపిస్తే), ఈ భూమండలంలో నాకంటే ధన్యుడైన కృతికర్త మరొకడు ఉండడు!

  • విశేషాలు:

    'మత్కృతీ' అన్న పదంలో చమత్కారం ఉంది—ఒకటి నా రచన (కృతి), రెండవది ధన్యుడైనవాడు (కృతకృత్యుడు). కవి తన భక్తిపారవశ్యాన్ని, వినమ్రతను ఇక్కడ అందంగా చాటారు.

శ్లోకం 16

క్రందనం యది మమేహ వందినో నందనే విహరతోః సవిత్రి వాం ।

అంతరాయకృదథాబ్జకాంతి తే సంప్రగృహ్య చరణం క్షమాపయే ॥

  • అన్వయము:

    సవిత్రి! నందనే విహరతోః వాం, వందినః మమ ఇహ క్రందనం యది అంతరాయకృత్, అథ అబ్జకాంతి తే చరణం సంప్రగృహ్య క్షమాపయే.

  • ప్రతిపదార్థము:

    సవిత్రి = సమస్తమును కన్న ఓ తల్లీ!; నందనే = నందనవనమున; విహరతోః = విహరిస్తున్నట్టి; వాం = మీ ఇరువురికీ; వందినః = స్తోత్రపాఠకుడనైన; మమ = నాయొక్క; ఇహ = ఈ స్తోత్రరూపమైన; క్రందనం = రోదనము / బిగ్గరగా చేసే ప్రార్థన; అంతరాయకృత్ యది = విఘ్నము కలిగించినట్లయితే; అథ = వెంటనే; అబ్జకాంతి = పద్మము వంటి కాంతి గల; తే = నీయొక్క; చరణం = పాదపద్మములను; సంప్రగృహ్య = గట్టిగా పట్టుకొని; క్షమాపయే = క్షమాపణ వేడుకొందును;

  • తాత్పర్యము:

    ఓ జగన్మాతా! నందనవనంలో మీ ఏకాంత విహారానికి స్తోత్రపాఠకుడనైన నా ఈ ఆర్తనాదం, ప్రార్థన ఏమైనా ఆటంకం కలిగిస్తే, పద్మము వంటి అరుణ కాంతులీనే నీ దివ్య పాదాలను పట్టుకుని వెంటనే క్షమించమని వేడుకుంటున్నాను.

  • విశేషాలు:

    భక్తుడు తన స్తోత్రాన్ని దైవ ఏకాంత కేళీ విలాసాలకు భంగం కలిగించే ఒక 'ముగ్ధ రోదన'గా భావిస్తూ పాదాక్రాంతుడై క్షమాపణ కోరడం భక్తి ప్రపత్తికి పరాకాష్ఠ.

శ్లోకం 17

యోషితామపి విమోహనాకృతి ర్మోహనం పురుషసంహతే రపి ।

ఇంద్రమంబ రమయాంబభూవిథ త్వం రసార్ద్రహృదయా లసద్రసం ॥

  • అన్వయము:

    అంబ! త్వం రసార్ద్ర హృదయా, యోషితాం అపి విమోహన ఆకృతిః, పురుష సంహతేః అపి మోహనం, లసత్ రసం ఇంద్రం రమయాంబభూవిథ.

  • ప్రతిపదార్థము:

    అంబ = ఓ తల్లీ!; త్వం = నీవు; రసార్ద్ర హృదయా = రసభావముతో తడిసిన హృదయము గలదానవై; యోషితాం అపి = స్త్రీలను సైతము; విమోహన = ముగ్ధులను చేసే; ఆకృతిః = దివ్య సౌందర్య రూపము కలదానవు; పురుష సంహతేః అపి = పురుష సమూహాన్ని సైతం; మోహనం = పరవశింపజేసే తేజస్సు గలవాడును; లసత్ రసం = ప్రకాశించే శృంగార రసమూర్తియైన; ఇంద్రం = ఇంద్రుని; రమయాంబభూవిథ = ఆనందింపజేసి రమింపజేసితివి;

  • తాత్పర్యము:

    ఓ అమ్మా! స్త్రీలను సైతం మైమరపించే దివ్య సౌందర్యం నీది. సమస్త పురుష వర్గాన్నే సమ్మోహితుల్ని చేయగల తేజోవంతుడైన ఇంద్రుడిని సైతం, రసార్ద్ర హృదయంతో లలనామణివై నీవు పరిపూర్ణంగా ఆనందింపజేశావు.

  • విశేషాలు:

    శ్రీరాముని సౌందర్యం చూసి పురుషులు సైతం మోహితులయ్యారని రామాయణం చెబుతుంది; ఇక్కడ ఇంద్రాణి సౌందర్యం స్త్రీలనూ, ఇంద్రుని వైభవం సర్వులనూ ఆకర్షించేవని వర్ణిస్తూ ఆ దివ్య దాంపత్య మాధుర్యాన్ని కొనియాడారు.

శ్లోకం 18

దివ్యచందన రసానులేపనైః పారిజాత సుమతల్పకల్పనైః ।

చారుగీతకృతిభిశ్చ భేజిరే నాకలోక వనదేవతాశ్చ వాం ॥

  • అన్వయము:

    నాకలోక వనదేవతాః చ దివ్య చందన రస అనులేపనైః, పారిజాత సుమ తల్ప కల్పనైః, చారు గీత కృతిభిః చ వాం భేజిరే.

  • ప్రతిపదార్థము:

    నాకలోక = స్వర్గలోకమందలి; వనదేవతాః చ = ఉద్యానవన దేవతలు సైతము; దివ్య చందన రస = శ్రేష్ఠమైన శ్రీగంధపు లేపనముల యొక్క; అనులేపనైః = పూతల చేతను; పారిజాత = పారిజాత వృక్షము యొక్క; సుమ = పుష్పములతో కూడిన; తల్ప = పాన్పుల యొక్క; కల్పనైః = అమరికల చేతను; చారు = మనోహరమైన; గీత కృతిభిః చ = గాన ప్రబంధాల చేతను; వాం = మీ ఇరువురినీ; భేజిరే = సేవించిరి;

  • తాత్పర్యము:

    స్వర్గలోక వనదేవతలు సుగంధభరితమైన దివ్య చందన లేపనాలతో, పారిజాత పుష్పాలతో పరిచిన పూలపాన్పులతో, శ్రావ్యమైన మధుర గీతాలాపనలతో మీ ఇంద్ర-ఇంద్రాణీ దంపతులను భక్తిశ్రద్ధలతో సేవిస్తున్నారు.

  • విశేషాలు:

    ఇంద్రలోక వైభవాన్ని, ప్రకృతి దేవతలు సైతం ఆదిదంపతుల సేవలో పరిచారికలుగా తరించే దివ్య వాతావరణాన్ని వర్ణించిన శ్లోకమిది.

శ్లోకం 19

స్వర్ణదీ సలిల శీకరోక్షితాః పారిజాత సుమగంధధారిణః ।

నందనే త్రిదశలోకరాజ్ఞి వాం కే2పి భేజు రలసాః సమీరణాః ॥

  • అన్వయము:

    త్రిదశలోకరాజ్ఞి! నందనే స్వర్ణదీ సలిల శీకర ఉక్షితాః, పారిజాత సుమ గంధధారిణః, అలసాః కే అపి సమీరణాః వాం భేజుః.

  • ప్రతిపదార్థము:

    త్రిదశలోకరాజ్ఞి = ముప్పదిమూడు కోట్ల దేవతల లోకమునకు రాణివైన ఓ శచీదేవీ!; నందనే = నందనవనమున; స్వర్ణదీ = ఆకాశగంగా నది యొక్క; సలిల = జలముల యొక్క; శీకర = తుంపరలచేత; ఉక్షితాః = తడిసినవై; పారిజాత = కల్పవృక్ష పుష్పముల యొక్క; సుమ గంధధారిణః = సుగంధాన్ని మోసుకొస్తూ; అలసాః = చల్లదనముతో మందగమనము గల; కే అపి = అనిర్వచనీయమైన; సమీరణాః = మలయమారుతాలు (సుగంధ వాయువులు); వాం = మీ ఉభయులనూ; భేజుః = సేవించినవి;

  • తాత్పర్యము:

    దేవలోక మహారాణీ! నందనవనంలో ఆకాశగంగా జలాల శీతల తుంపరలతో తడిసి, విరబూసిన పారిజాత పుష్పాల పరిమళాలను నింపుకున్న మందమారుతాలు అనిర్వచనీయమైన సుఖాన్నిస్తూ మిమ్మల్ని సేవిస్తున్నాయి.

  • విశేషాలు:

    కవిసమయ ప్రసిద్ధమైన 'శీతల, మంద, సుగంధ' త్రివిధ వాయువులు ఆకాశగంగా జలాల ద్వారా శీతలత్వాన్ని, మందగమనం ద్వారా మందత్వాన్ని, పారిజాతాల ద్వారా సుగంధత్వాన్ని పొంది స్వామి-అమ్మవార్లను సేవిస్తున్నట్లు మనోహరంగా వర్ణించారు.


శ్లోకం 20

ఆదధాసి సకలాంగనాధికే పద్మగంధిని సుధాధరాధరే ।

మంజువాణి సుకుమారి సుందరి త్వం సురేంద్ర సకలేంద్రియార్చనం ॥

  • అన్వయము:

    సకలాంగనాధికే! పద్మగంధిని! సుధాధరాధరే! మంజువాణి! సుకుమారి! సుందరి! త్వం సురేంద్ర సకలేంద్రియార్చనం ఆదధాసి.

  • ప్రతిపదార్థము:

    సకలాంగనాధికే = సమస్త స్త్రీలలో శ్రేష్ఠురాలవైన ఓ దేవీ!; పద్మగంధిని = పద్మముల వంటి సువాసన గల శరీరము కలదానవు (ఘ్రాణేంద్రియ ప్రీతి); సుధాధరాధరే = అమృతమునకు స్థానమైన అధరము గలదానవు (రసనేంద్రియ ప్రీతి); మంజువాణి = మనోహరమైన మధుర వాక్కులు కలదానవు (శ్రోత్రేంద్రియ ప్రీతి); సుకుమారి = మిక్కిలి కోమలమైన శరీరము కలదానవు (త్వగింద్రియ ప్రీతి); సుందరి = సాటిలేని రూపలావణ్యము కలదానవు (చక్షురింద్రియ ప్రీతి); త్వం = నీవు; సురేంద్ర = దేవేంద్రుని యొక్క; సకల = సమస్తమైన (ఐదు); ఇంద్రియ = జ్ఞానేంద్రియములకును; అర్చనం = పూజను / పరిపూర్ణ తృప్తిని; ఆదధాసి = సమకూర్చుచున్నావు;

  • తాత్పర్యము:

    సమస్త స్త్రీలలో అగ్రగణ్యురాలవైన ఓ తల్లీ! పద్మగంధివి కావడం చేత ఇంద్రుని ఘ్రాణేంద్రియానికి (ముక్కుకు), అమృతోపమానమైన అధరం చేత రసనేంద్రియానికి (నాలుకకు), మధుర భాషణల చేత శ్రోత్రేంద్రియానికి (చెవులకు), పరమ సుకుమారమైన తనువు చేత త్వగింద్రియానికి (స్పర్శకు), అద్భుత సౌందర్యం చేత నేత్రేంద్రియానికి (కళ్లకు) — ఈ విధంగా ఏకకాలంలో దేవేంద్రుని పంచేంద్రియాలకూ పరమ తృప్తికరమైన దివ్యార్చనను సమర్పిస్తున్నావు.

  • విశేషాలు:

    ఇక్కడ నాయకి సాక్షాత్ 'పద్మినీ జాతి' శ్రేష్ఠ లక్షణాలతో వర్ణించబడింది. పంచ తన్మాత్రల ద్వారా పంచేంద్రియాలనూ తరింపజేసే అలౌకిక జగన్మాతృ సౌందర్యాన్ని గణపతి ముని అద్భుతంగా ఆవిష్కరించారు.

శ్లోకం 21

ఆదిదేవి వదనం తవాభవ త్కాంతిధామ మదనం దివస్పతేః ।

ఆననాదపి రసామృతం కిర న్నిష్క్రమం విలసితం కలం గిరాం ॥

  • అన్వయము:

    ఆదిదేవి! తవ వదనం కాంతిధామ, దివస్పతేః మదనం అభవత్; ఆననాత్ అపి రసామృతం కిరత్ గిరాం నిష్క్రమం విలసితం కలం (భవతి).

  • ప్రతిపదార్థము:

    ఆదిదేవి = సనాతన పరాశక్తివైన ఓ జననీ!; తవ = నీ యొక్క; వదనం = ముఖారవిందము; కాంతిధామ = సమస్త దివ్య తేజస్సులకు నిలయమును; దివస్పతేః = స్వర్గాధిపతియైన ఇంద్రునికి; మదనం = అమితమైన మన్మథోల్లాసమును కలిగించునదియు; అభవత్ = అయి ఉన్నది; ఆననాత్ అపి = ఆ ముఖము కంటెను; రసామృతం = శృంగార భావ రసామృతమును; కిరత్ = వెదజల్లుచున్నదై; గిరాం = నీ వాక్కుల యొక్క; నిష్క్రమం = నిష్క్రమణము (ఉచ్చారణ); కలం = అవ్యక్త మధురమై; విలసితం = మరింత శోభాయమానముగా నున్నది;

  • తాత్పర్యము:

    ఓ ఆదిదేవీ! నీ ముఖమండలం కాంతుల పుట్టినిల్లై దేవేంద్రునికి పరమానందాన్ని, మోహాన్ని కలిగిస్తోంది. అటువంటి దివ్య ముఖం కంటే కూడా, దానినుండి వెలువడుతూ రసామృతాన్ని వర్షించే నీ మధుర వాగ్విలాసం మరింతగా అలరిస్తోంది.

  • విశేషాలు:

    ముఖ సౌందర్యం కంటే వాక్కు సౌందర్యం మిన్న అని చెప్పడం ద్వారా అమ్మవారి 'వాగ్విభూతి' వైశిష్ట్యాన్ని చాటారు.

శ్లోకం 22

చారువాగ్విలసితాచ్చ నిస్తుల ప్రేమవీచిరుచిరం విలోకితం ।

వీక్షితాదపి విలాస విశ్రమ స్థాన మల్పమలసం శుచిస్మితం ॥

  • అన్వయము:

    చారు వాగ్విలసితాత్ చ నిస్తుల ప్రేమవీచి రుచిరం విలోకితం; వీక్షితాత్ అపి విలాస విశ్రమ స్థానం అల్పం అలసం శుచి స్మితం (రుచిరం భవతి).

  • ప్రతిపదార్థము:

    చారు = సుందరమైన; వాగ్విలసితాత్ చ = వాగ్విలాసము కంటెను; నిస్తుల = సాటిలేని; ప్రేమవీచి = ప్రేమ తరంగముల చేత; రుచిరం = రమణీయమైనది; విలోకితం = నీ కటాక్ష వీక్షణము; వీక్షితాత్ అపి = అట్టి దివ్య దృష్టి కంటెను; విలాస = శృంగార విలాసములకు; విశ్రమ స్థానం = అలసట తీర్చే విశ్రాంతి నిలయమును; అల్పం = సూక్ష్మమైనదియు; అలసం = విలాస మందకొడియైనదియునగు; శుచి స్మితం = నిర్మలమైన మందహాసము (మరింత శోభాయమానమైనది);

  • తాత్పర్యము:

    ఓ తల్లీ! నీ మనోహరమైన పలుకుల కంటే, సాటిలేని ప్రేమ తరంగాలతో నిండిన నీ క్రీగంటి చూపులు ఎంతో రమణీయమైనవి. ఆ కటాక్ష వీక్షణాల కంటే కూడా, విలాసాలకు విశ్రాంతి స్థానమై, స్వచ్ఛమై, లాలిత్యంతో కూడిన నీ లేత చిరునవ్వు మరింత ఉత్తమోత్తమంగా ప్రకాశిస్తోంది.

  • విశేషాలు:

    ముఖము → వాక్కు → దృష్టి → మందహాసము — ఒకదానికంటే ఒకటి మిన్నగా వర్ణిస్తూ 'సారాలంకారాన్ని' అత్యంత మనోహరంగా ఈ రెండు శ్లోకాలలో నిర్వహించారు.

శ్లోకం 23

భాసురేంద్ర దృఢ బాహుపంజరే లజ్జయా సహజయా నమన్ముఖీ ।

తద్విలోచన వికర్ష కాలకా పాతు మాం త్రిదివలోక నాయికా ॥

  • అన్వయము:

    భాసుర ఇంద్ర దృఢ బాహు పంజరే సహజయా లజ్జయా నమన్ముఖీ, తత్ విలోచన వికర్షక అలకా త్రిదివలోక నాయికా మాం పాతు.

  • ప్రతిపదార్థము:

    భాసుర = ప్రకాశమానుడైన; ఇంద్ర = దేవేంద్రుని యొక్క; దృఢ = గట్టిదైన; బాహు పంజరే = బాహువులనెడి పంజరము నందు (గాఢాలింగనములో); సహజయా = స్త్రీసహజమైన; లజ్జయా = సిగ్గుచేత; నమన్ముఖీ = వాలిన ముఖము కలదియు; తత్ = ఆ ఇంద్రుని యొక్క; విలోచన = నేత్రములను; వికర్షక = ఆకర్షించుచున్న; అలకా = ముంగురులు కలదియునగు; త్రిదివలోక నాయికా = స్వర్గలోకేశ్వరియైన ఇంద్రాణీదేవి; మాం = నన్ను; పాతు = రక్షించుగాక;

  • తాత్పర్యము:

    తేజోమూర్తియైన ఇంద్రుని దృఢమైన బాహువుల కౌగిలిలో బంధింపబడి, స్త్రీసహజమైన లజ్జతో ముఖం వాల్చి, ఇంద్రుని చూపులను కట్టిపడేసే ముంగురులతో అలరారే త్రిలోకనాయిక శచీదేవి నన్ను సర్వదా రక్షించుగాక!

  • విశేషాలు:

    'బాహుపంజరము' అనే రూపకం మరియు ముఖం వాలినా కనులను లాగే ముంగురుల వర్ణన ద్వారా శృంగార లజ్జా సంభరితమైన దివ్యాలంబనాన్ని కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపారు.

శ్లోకం 24

భారతక్షితి విషాదవారణే తత్సుతం గణపతిం కృతోద్యమం ।

ఆదధాతు పటుమర్జున స్మితా దుర్జన ప్రమథనక్షమా శచీ ॥

  • అన్వయము:

    దుర్జన ప్రమథన క్షమా, అర్జున స్మితా శచీ భారతక్షితి విషాద వారణే కృతోద్యమం తత్ సుతం గణపతిం పటుం ఆదధాతు.

  • ప్రతిపదార్థము:

    దుర్జన = దుష్టులను, శత్రువులను; ప్రమథన = సంహరించుట యందు/అణచుట యందు; క్షమా = సమర్థురాలైనదియు; అర్జున స్మితా = తెల్లనైన (స్వచ్ఛమైన) చిరునవ్వు గలదియునగు; శచీ = ఇంద్రాణీదేవి; భారతక్షితి = భరతభూమి యొక్క; విషాద = దుఃఖమును, పారతంత్ర్య వేదనను; వారణే = పోగొట్టుట యందు; కృత ఉద్యమం = సంకల్పించి ప్రయత్నించుచున్నవాడును; తత్ సుతం = ఆ భరతమాత పుత్రుడనైన; గణపతిం = గణపతి మునినైన నన్ను; పటుం = కార్యాచరణ సమర్థునిగా; ఆదధాతు = చేయుగాక;

  • తాత్పర్యము:

    దుర్మార్గులను అణచివేయడంలో అమోఘమైన శక్తి గలది, నిర్మలమైన చిరునవ్వులు చిందించే శచీదేవి — భరతమాత విషాదాన్ని, దాస్యశృంఖలాలను పటాపంచలు చేయడానికి కంకణం కట్టుకున్న ఆమె ప్రియపుత్రుడైన ఈ గణపతిని సర్వసమర్థుడిగా తీర్చిదిద్దుగాక!

  • విశేషాలు:

    కవి తనను తాను 'తత్ సుతం' (భరతమాత బిడ్డగా) పేర్కొంటూ, దేశ దాస్య విముక్తికై ఆత్మబలాన్ని, కార్యాచరణ పటుత్వాన్ని ప్రసాదించమని శచీదేవిని వేడుకోవడం ఆయన అచంచల దేశభక్తికి తార్కాణం.

శ్లోకం 25

చారుశబ్ద కలితాః కృతీరిమాః సత్కవిక్షి తిభుజో రథోద్ధతాః ।

సా శృణోతు సుర మేదినీపతే ర్నేత్ర చిత్తమదనీ విలాసినీ ॥

  • అన్వయము:

    సుర మేదినీపతేః నేత్ర చిత్త మదనీ, సా విలాసినీ సత్కవి క్షితిభుజః చారు శబ్ద కలితాః ఇమాః రథోద్ధతాః కృతీః శృణోతు.

  • ప్రతిపదార్థము:

    సుర మేదినీపతేః = దేవలోకాధిపతియైన ఇంద్రుని యొక్క; నేత్ర = కన్నులను; చిత్త = మనస్సును; మదనీ = పరవశింపజేయునదియు; సా విలాసినీ = లీలావతియైన ఆ ఇంద్రాణీమాత; సత్కవి = ఉత్తమ కవులలో; క్షితిభుజః = చక్రవర్తి వంటివాడైన గణపతి ముని యొక్క; చారు శబ్ద కలితాః = మనోహరమైన పదజాలముతో రచింపబడినట్టి; ఇమాః = ఈ; రథోద్ధతాః = రథోద్ధతా వృత్తములతో కూడిన; కృతీః = పద్య రచనలను / స్తోత్రములను; శృణోతు = ఆదరముతో ఆలకించుగాక;

  • తాత్పర్యము:

    దేవేంద్రుని కన్నులకూ, మనస్సుకూ అమితానందాన్ని ప్రసాదించే లీలావతి శచీదేవి — సత్కవి సమ్రాట్టు అయిన గణపతి విరచితమైన, మనోహర శబ్దాలంకార శోభితమైన ఈ రథోద్ధతా వృత్త ప్రబంధాన్ని దయతో శ్రవణం చేయుగాక!

  • విశేషాలు:

    స్తబక ముగింపు శ్లోకంలో ఈ వృత్త నామమైన 'రథోద్ధతా' ముద్రను రమణీయంగా పొందుపరిచారు. ఇక్కడితో ఇంద్రాణీ సప్తశతి త్రైష్టుభ శతకంలోని రెండవదైన 'రథోద్ధతా స్తబకం' సంపూర్ణమైనది.

No comments:

Post a Comment

06. 02. రథోద్ధతా స్తబకం

శ్రీ కావ్యకంఠ వాసిష్ఠ గణపతి ముని విరచిత ఇంద్రాణీ సప్తశతి లోని ఆరవ స్తబకం (రథోద్ధతా వృత్తం) : శ్లోకం 1 క్షాలనాయ హితాం విభూతయే విష్టపస్య మదనా...