Friday, August 7, 2026

01. 03. ముకుళా స్తబకం

 ఇంద్రాణీ సప్తశతిలోని గాయత్ర శతకం లోని మూడవ ముకుళా స్తబకం (1.3) శ్లోకములు, వాటి అన్వయం, ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం మరియు విశేషాలు:


1. శ్లోకము 1

శ్లోకము:
పౌలోమ్యా శ్శుచయో హాసానాం ఘృణయః |
భూయాసు ర్విమల ప్రజ్ఞాయై హృది మే ॥

అన్వయము:
పౌలోమ్యాః హాసానాం శుచయః ఘృణయః మే హృది విమలప్రజ్ఞాయై భూయాసుః।

ప్రతిపదార్థము:
పౌలోమ్యాః = పులోమ పుత్రికయైన ఇంద్రాణీదేవి యొక్క, హాసానాం = చిరునవ్వుల యొక్క, శుచయః = పరిశుద్ధములైన/శుభ్రమైన, ఘృణయః = కాంతులు/కిరణములు, మే = నా యొక్క, హృది = హృదయమునందు, విమల = స్వచ్ఛమైన/రహితమైన మలినం లేని, ప్రజ్ఞాయై = ప్రజ్ఞను (జ్ఞానమును) ప్రసాదించుటకై, భూయాసుః = అగుగాక/కలుగుగాక.

తాత్పర్యం:
పరిశుద్ధమైన ఇంద్రాణీదేవి యొక్క చిరునవ్వుల కాంతులు నా హృదయములో స్వచ్ఛమైన, మలినం లేని ప్రజ్ఞను (ఉత్తమ జ్ఞానాన్ని) కలుగజేయుగాక!

విశేషాలు:

  • పౌలోమి: పులోముని కుమార్తె కావున ఇంద్రాణికి 'పౌలోమి' అని పేరు.

  • చిరునవ్వు కాంతి: మంగళకరమైన, సాత్వికమైన జ్ఞానోదయానికి భగవతి యొక్క చిరునవ్వులు ప్రతీకగా వర్ణించబడ్డాయి.

2. శ్లోకము 2

శ్లోకము:
ఇంద్రాణ్యాః కరుణా లోకా శ్శోక హృతః ।
భూయాసు ర్భరత క్ష్మాయై క్షేమ కృతః ॥

అన్వయము:
ఇంద్రాణ్యాః శోకహృతః కరుణాలోకాః భరతక్ష్మాయై క్షేమకృతః భూయాసుః।

ప్రతిపదార్థము:
ఇంద్రాణ్యాః = ఇంద్రాణీదేవి యొక్క, శోకహృతః = సమస్త దుఃఖములను/శోకములను హరించునట్టి, కరుణాలోకాః = దయాపూరితములైన వీక్షణాలు/చూపులు, భరతక్ష్మాయై = భారతభూమికి (భారతదేశానికి), క్షేమకృతః = క్షేమమును/శుభమును చేకూర్చునవిగా, భూయాసుః = అగుగాక.

తాత్పర్యం:
అందరి దుఃఖాలను సంపూర్ణంగా హరించే కరుణాపూరితమైన ఇంద్రాణీదేవి వీక్షణాలు మన భారతభూమికి ఎల్లప్పుడూ క్షేమాన్ని, శ్రేయస్సును చేకూర్చుగాక!

విశేషాలు:

  • దేశ క్షేమాన్ని కాంక్షిస్తూ జగన్మాత కరుణాకటాక్షాలను ఆవాహన చేయడం ఈ శ్లోకంలో విశేషం.

3. శ్లోకము 3

శ్లోకము:
వ్యక్తి ర్వ్యోమ తను శ్శక్తిత్వా ద్వనితా |
జ్ఞాతృత్వా త్పురుషః కేషాంచి ద్విదుషాం ॥

అన్వయము:
వ్యోమతనుః వ్యక్తిః శక్తిత్వాత్ వనితా జ్ఞాతృత్వాత్ పురుషః కేషాంచిత్ విదుషాం (మతమ్)।

ప్రతిపదార్థము:
వ్యోమతనుః = ఆకాశమే శరీరముగా కలిగిన, వ్యక్తిః = ఆ పరమతత్త్వ రూపవ్యక్తి, శక్తిత్వాత్ = సృష్టి-స్థితి-లయ శక్తిరూపము అగుటవలన, వనితా = స్త్రీ అనీ, జ్ఞాతృత్వాత్ = జ్ఞానస్వరూపుడు/సాక్షి అగుటవలన, పురుషః = పురుషుడు అనీ, కేషాంచిత్ = కొందరైన, విదుషాం = పండితుల/జ్ఞానుల యొక్క అభిప్రాయము.

తాత్పర్యం:
ఆకాశాన్ని తన శరీరంగా కలిగిన పరమతత్త్వ రూపమైన వ్యక్తి, జగత్తును నడిపించే శక్తి కావడం వల్ల 'స్త్రీ (వనిత)' అని, జ్ఞానస్వరూపమైన సాక్షి కావడం వల్ల 'పురుషుడు' అని కొందరు విద్వాంసులు భావిస్తున్నారు.

విశేషాలు:

  • ఒకే పరమతత్త్వంలో స్త్రీ-పురుష విభేదాలు కేవలం ఉపాధి/కార్య భేదాన్ని బట్టి కలుగుతాయని తత్త్వదర్శనం నిరూపించబడింది.

4. శ్లోకము 4

శ్లోకము:
వ్యక్తి ర్వ్యోమతనుం యే ప్రాహుః పురుషం |
తేషాం తత్త్వ విదాం కల్పస్స్యా త్త్రివిధః ॥

అన్వయము:
యే వ్యోమతనుం వ్యక్తిం పురుషం ప్రాహుః తేషాం తత్త్వవిదాం కల్పః త్రివిధః స్యాత్।

ప్రతిపదార్థము:
యే = ఎవరైతే, వ్యోమతనుం = ఆకాశ శరీరుడైన, వ్యక్తిం = వ్యక్తిని, పురుషం = పురుషుడని, ప్రాహుః = చెప్పుచున్నారో, తేషాం = ఆ, తత్త్వవిదాం = తత్త్వవేత్తల యొక్క, కల్పః = కల్పన/పరిభావన, త్రివిధః = మూడు రకములుగా, స్యాత్ = ఉన్నది.

తాత్పర్యం:
ఎవరైతే ఆకాశాన్ని శరీరంగా కలిగిన ఆ పరమతత్త్వాన్ని 'పురుషుడు' అని అంటున్నారో, ఆ తత్త్వవేత్తలు చేసే కల్పన లేదా ఉపాసనా మార్గం మూడు రకాలుగా ఉంటుంది.

విశేషాలు:

  • పురుష రూపంగా భావించే తత్త్వవేత్తలలో కూడా మళ్ళీ మూడు రకాలైన ఆరాధనా మార్గాలు ఉన్నాయని ఇక్కడ సూచించబడింది.

5. శ్లోకము 5

శ్లోకము:
రుద్రం కేపి జగు శ్శక్రం కేపి విదుః |
భాషంతే భువన ప్రాణం కేపి విదః //

అన్వయము:
కేపి రుద్రం జగుః కేపి శక్రం విదుః కేపి విదః భువనప్రాణం భాషంతే।

ప్రతిపదార్థము:
కేపి = కొందరు విద్వాంసులు, రుద్రం = (ఆ పురుషుని) రుద్రుడని, జగుః = కీర్తించిరి, కేపి = మరికొందరు, శక్రం = ఇంద్రుడని, విదుః = తెలుసుకొనిరి, కేపి = ఇంకా కొందరు, విదః = జ్ఞానులు, భువనప్రాణం = లోకాలకు ప్రాణస్వరూపుడు (ముఖ్య ప్రాణము) అని, భాషంతే = పలుకుచున్నారు.

తాత్పర్యం:
ఆ పురుష తత్త్వాన్ని ఉపాసించే తత్త్వవేత్తలలో కొందరు ఆయనను రుద్రుడని, మరికొందరు ఇంద్రుడని, ఇంకొందరు ఈ సమస్త లోకాలకు ఆధారమైన ప్రాణస్వరూపుడని అభివర్ణిస్తున్నారు.

విశేషాలు:

  • వేదాలలో భగవంతుని రుద్ర, ఇంద్ర, ప్రాణ రూపాలలో స్తుతించే విధానాలను ఇది ప్రతిబింబిస్తుంది.

6. శ్లోకము 6

శ్లోకము:
వ్యక్తిం వ్యోమతనుం ప్రాహుర్యే వనితాం ।
తేషాంచ త్రివిధః కల్పశ్శాస్త్ర విదాం ॥

అన్వయము:
యే వ్యోమతనుం వ్యక్తిం వనితాం ప్రాహుః తేషాం శాస్త్రవిదాం చ కల్పః త్రివిధః।

ప్రతిపదార్థము:
యే = ఎవరైతే, వ్యోమతనుం = ఆకాశాన్ని శరీరంగా కలిగిన, వ్యక్తిం = శక్త్యాత్మక వ్యక్తిని, వనితాం = స్త్రీ (దేవి) అని, ప్రాహుః = అంటున్నారో, తేషాం = ఆ, శాస్త్రవిదాం చ = శాస్త్రజ్ఞుల/శక్తి ఉపాసకుల యొక్క, కల్పః = భావన కూడా, త్రివిధః = మూడు రకములు.

తాత్పర్యం:
ఆకాశ శరీరియైన ఆ పరమతత్త్వాన్ని 'స్త్రీ (దేవి)' అని భావించి ఉపాసించే శాస్త్రవేత్తలలో కూడా మూడు రకాలైన భావనలు/కల్పనలు ఉన్నాయి.

విశేషాలు:

  • పురుష భావన లాగే దేవీ (శక్తి) ఉపాసనలో కూడా మూడు ప్రధాన దేవతా రూపాల ప్రాధాన్యతను తదుపరి శ్లోకంలో వివరిస్తారు.

7. శ్లోకము 7

శ్లోకము:
దుర్గా సూ రివరైః కైశ్చిత్సా గదితా |
శచ్యన్యై ర్విబుధై రెజ్ఞై రన్య్యె రదితిః ॥

అన్వయము:
సా కైశ్చిత్ సూరివరైః దుర్గా, అన్యైః విబుధైః శచీ, త్రైః అన్యైః అదితిః గదితా।

ప్రతిపదార్థము:
సా = ఆ శక్తి (వనిత), కైశ్చిత్ = కొందరు, సూరివరైః = శ్రేష్ఠులైన పండితులచే, దుర్గా = దుర్గాదేవి అని, అన్యైః = మరికొందరు, విబుధైః = విద్వాంసులచే, శచీ = శచీదేవి (ఇంద్రాణి) అని, త్రైః = మూడవ వర్గానికి చెందిన, అన్యైః = ఇతర జ్ఞానులచే, అదితిః = అదితి దేవి అని, గదితా = చెప్పబడినది.

తాత్పర్యం:
ఆ దేవీ తత్త్వాన్ని కొందరు పండితోత్తములు 'దుర్గాదేవి' అని, మరికొందరు విద్వాంసులు 'శచీదేవి (ఇంద్రాణి)' అని, ఇంకొందరు జ్ఞానులు దేవమాతయైన 'అదితి' అని కీర్తిస్తున్నారు.

విశేషాలు:

  • వేద-శాస్త్రాలలో పరమశక్తి దుర్గ, శచీ, అదితి అనే దివ్యరూపాల్లో ప్రతిపాదింపబడింది.

8. శ్లోకము 8

శ్లోకము:
ఏకేషాం విదుషాం వ్యక్తి ర్వ్యోమతనుః ।
న స్త్రీ నో పురుషో బ్రహ్మై తత్సగుణం ॥

అన్వయము:
ఏకేషాం విదుషాం వ్యోమతనుః వ్యక్తిః న స్త్రీ నో పురుషః, తత్ సగుణం బ్రహ్మ ఏవ।

ప్రతిపదార్థము:
ఏకేషాం = మరికొందరు, విదుషాం = జ్ఞానుల అభిప్రాయంలో, వ్యోమతనుః = ఆకాశ స్వరూపమైన, వ్యక్తిః = తత్త్వము, న స్త్రీ = స్త్రీ కాదు, నో పురుషః = పురుషుడూ కాదు, తత్ = అది, సగుణం = సగుణమైన, బ్రహ్మ ఏవ = బ్రహ్మస్వరూపమే.

తాత్పర్యం:
మరికొందరు జ్ఞానుల మతం ప్రకారం ఆకాశ శరీరియైన ఆ తత్త్వం కేవలం స్త్రీ గానీ, పురుషుడు గానీ కాదు; అది కేవలం సగుణ బ్రహ్మ స్వరూపమే!

విశేషాలు:

  • రూప నామాలకు అతీతమై, సృష్టి కార్యార్థం సగుణ బ్రహ్మగా భాసించే పరమతత్త్వ సిద్ధాంతాన్ని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తోంది.


9. శ్లోకము 9

శ్లోకము:
త్వం విశ్వస్య మహా ప్రాణః  కః పరమే |
త్వం రుద్రః ప్రణవ స్త్వం శక్రో౽ భ్ర శిఖీ ॥

అన్వయము:
పరమే! త్వం విశ్వస్య మహా ప్రాణః, త్వం కః, త్వం రుద్రః, త్వం ప్రణవః, త్వం శక్రః, అభ్రశిఖీ (భవసి)।

ప్రతిపదార్థము:
పరమే = ఓ పరమేశ్వరీ/ఉత్తమమైన తల్లీ!, త్వం = నీవు, విశ్వస్య = ఈ సమస్త జగత్తునకు, మహా ప్రాణః = మహత్తరమైన ప్రాణస్వరూపానివి (భువన ప్రాణానివి), త్వం = నీవే, కః = బ్రహ్మదేవుడవు, త్వం = నీవే, రుద్రః = రుద్రుడవు, త్వం = నీవే, ప్రణవః = ఓంకారానివి (ప్రణవ నాదానివి), త్వం = నీవే, శక్రః = ఇంద్రుడవు, అభ్రశిఖీ = ఆకాశము నందలి విద్యుతాగ్నివి (మెరుపువు).

తాత్పర్యం:
ఓ పరమేశ్వరీ! నీవే ఈ విశ్వానికి ప్రాణాధారమైన మహా ప్రాణానివి. నీవే బ్రహ్మవు, నీవే రుద్రుడవు, నీవే ఓంకార స్వరూపానివి. అంతేకాక నీవే ఇంద్రుడవు మరియు ఆకాశంలో ప్రకాశించే విద్యుతాగ్నివి (మెరుపువు) కూడా నీవే!

విశేషాలు:

  • సర్వ దేవతా స్వరూపాలు, సృష్టి-స్థితి-లయ కారకులు మరియు అంతరిక్ష శక్తి అయిన విద్యుత్తు (అభ్రశిఖీ) కూడా ఆ జగన్మాత స్వరూపమేనని ఈ శ్లోకం నిరూపిస్తోంది.

10. శ్లోకము 10

శ్లోకము:

శ్లోకము: త్వం కస్య స్యదితిః త్వం రుద్రస్య శివా | త్వం శక్రస్య శచీ శక్తి స్సర్వగతే ॥

అన్వయము: సర్వగతే! త్వం కస్య (కశ్యపస్య) అదితిః, త్వం రుద్రస్య శివా, త్వం శక్రస్య శచీ, త్వం శక్తిః (భవసి)।

ప్రతిపదార్థము: సర్వగతే = సర్వవ్యాపివి అయిన ఓ తల్లీ!, త్వం = నీవు, కస్య = కశ్యప ప్రజాపతికి, అదితిః = అదితి దేవివి, త్వం = నీవు, రుద్రస్య = రుద్రునకు, శివా = శివాదేవివి (పార్వతివి), త్వం = నీవు, శక్రస్య = ఇంద్రునకు, శచీ = శచీదేవివి (ఇంద్రాణివి), త్వం = నీవే, శక్తిః = మూల శక్తివై ఉన్నావు.

తాత్పర్యం: సర్వవ్యాపివి అయిన ఓ అంబా! నీవే కశ్యప బ్రహ్మకు అదితిగా, రుద్రునకు శివ (పార్వతి)గా, ఇంద్రునకు శచీదేవిగా ప్రసిద్ధి చెందావు. ప్రతి ఉపాసనలోనూ కనిపించే ఆయా పురుష లక్షణాలను, దేవతా శక్తులను భరించే మూలశక్తివి నీవే!

విశేషాలు:

  • శ్లోక పాఠం తేడా: మూలంలో "కస్య" అని ఉన్నా వ్యాఖ్యాన రీత్యా "కశ్యపస్య" అని గ్రహిస్తారు (కస్య = కశ్యప ప్రజాపతి యొక్క).

  • వేర్వేరు దేవతా రూపాల వెనుక ఉన్నది ఒక్కటే పరాశక్తి అని, ఆమే సర్వాంతర్యామి అని ఈ శ్లోకంలో స్పష్టమవుతుంది.


11. శ్లోకము 11

శ్లోకము:
ప్రాణశ్చ ప్రణవో జ్యోతిశ్చాంబరగం |
వస్త్వేకం త్రిగుణం నో వస్తు త్రితయం ॥

అన్వయము:
ప్రాణః ప్రణవః అంబరగం జ్యోతిః చ త్రిగుణం ఏకం వస్తు, వస్తుత్రితయం న।

ప్రతిపదార్థము:
ప్రాణః = ప్రాణము, ప్రణవః = ఓంకారము, అంబరగం జ్యోతిః చ = ఆకాశంలో ప్రకాశించే తేజస్సు (విద్యుత్తు) అనునవి, త్రిగుణం = మూడు రకాల గుణాలు/లక్షణాలు కలిగిన, ఏకం వస్తు = ఒకే ఒక్క పరమతత్త్వము, వస్తుత్రితయం = మూడు వేర్వేరు వస్తువులు, న = కావు.

తాత్పర్యం:
ప్రాణము అని, ప్రణవము (ఓంకారము) అని, ఆకాశగతమైన తేజస్సు (విద్యుత్ జ్యోతి) అని పిలువబడేవి ఒకే పరమతత్త్వం యొక్క మూడు గుణాలు లేదా లక్షణాలు మాత్రమే. అంతేకానీ ఇవి మూడు వేర్వేరు తత్త్వాలు లేదా వస్తువులు కావు.

విశేషాలు:

  • ఏకమేవాద్వితీయమైన పరమతత్త్వమే ప్రాణ, ప్రణవ, జ్యోతి రూపాలలో వ్యక్తమవుతోందని వేదాంత సత్యం వివరించబడింది.

12. శ్లోకము 12

శ్లోకము:
శక్తేరంబ పరే శక్తస్యాపి భిదా |
జ్వాలా పావకవ ద్భాషా భేదకృతా ॥

అన్వయము:
పరే అంబ! శక్తేః శక్తస్య అపి భిదా జ్వాలాపావకవత్ భాషాభేదకృతా।

ప్రతిపదార్థము:
పరే అంబ = ఓ పరమేశ్వరి/తల్లీ!, శక్తేః = శక్తికి (స్త్రీ రూపానికి), శక్తస్య అపి = శక్తిమంతునికి (పురుష రూపానికి), భిదా = భేదము/తేడా, జ్వాలా పావకవత్ = అగ్ని జ్వాలకు మరియు అగ్నికి ఉన్నటువంటిది, భాషా భేదకృతా = కేవలం మాటల వల్ల (వ్యాకరణ వ్యుత్పత్తి వల్ల) కలిగినదే.

తాత్పర్యం:
ఓ పరాంబికా! శక్తికి (ఆదిశక్తికి) మరియు శక్తిమంతునికి (పరమశివుడు లేదా పురుషునికి) మధ్య ఉన్న భేదం అగ్నిజ్వాలకు, అగ్నికి ఉన్నటువంటి అభేద సంబంధం లాంటిది. ఈ భేదం కేవలం మనం ఉపయోగించే భాష లేదా మాటల వల్ల ఏర్పడిందే తప్ప వస్తుతః (వాస్తవానికి) ఏ రకమైన భేదము లేదు.

విశేషాలు:

  • శక్తి - శక్తిమంతుల అభేదత్వాన్ని "అగ్ని - జ్వాల" దృష్టాంతంతో అద్భుతంగా నిరూపించారు.

13. శ్లోకము 13

శ్లోకము:
సర్వం దృశ్య మిదం భుంజానే పరమే |
పుం నామ స్తుతయో యుజ్యంతే ఖలు తే ॥

అన్వయము:
ఇదం సర్వం దృశ్యం భుంజానే పరమే! తే పుంనామస్తుతయః యుజ్యంతే ఖలు।

ప్రతిపదార్థము:
ఇదం = ఈ, సర్వం = సమస్తమైన, దృశ్యం = కనిపించే జగత్తును, భుంజానే = సంహార కాలమున ఆత్మసాత్ చేసుకునే/ఉపసంహరించుకునే, పరమే = ఓ పరమేశ్వరీ!, తే = నీకు, పుంనామస్తుతయః = పురుష నామములతో చేయబడు స్తోత్రములు/స్తుతులు, యుజ్యంతే ఖలు = తగినవే కదా!

తాత్పర్యం:
కనిపించే ఈ సమస్త దృశ్య జగత్తును ఉపసంహరించుకునే (భుజించే) ఓ పరమేశ్వరీ! సర్వాన్నీ తనలో లయం చేసుకునే పురుష లక్షణం ఉన్నందున, పురుష నామములతో నిన్ను స్తుతించడం నీకు ముమ్మాటికీ తగినదే కదా!

విశేషాలు:

  • ప్రళయ కాలంలో సమస్త విశ్వాన్ని ఉపసంహరించుకునే సంహార శక్తే ఇక్కడ 'భుంజానే' అని సంబోధించబడింది. సృష్టిని గ్రాసంగా చేసుకునే పరమతత్త్వానికి పురుష నామాలు సార్థకమవుతాయి.

14. శ్లోకము 14

శ్లోకము:
కుర్వాణే ౽ మ్బ సత స్సంతోషం సతతం |
స్త్రీనామ స్తుతయ శ్శోభాం తే దధతే ॥

అన్వయము:
అంబ! సతతం సతః సంతోషం కుర్వాణే తే స్త్రీనామస్తుతయః శోభాం దధతే।

ప్రతిపదార్థము:
అంబ = ఓ అమ్మా!, సతతం = ఎల్లప్పుడూ, సతః = సత్ రూపమైన పరబ్రహ్మకు/సజ్జనులకు, సంతోషం = ఆనందమును, కుర్వాణే = కలిగించునట్టి, తే = నీకు, స్త్రీనామస్తుతయః = స్త్రీ నామములతో చేయబడు స్తోత్రములు, శోభాం = మిక్కిలి శోభను/అందమును, దధతే = ధరించుచున్నవి/చేకూర్చుచున్నవి.

తాత్పర్యం:
ఓ తల్లీ! ఎల్లప్పుడూ సత్పదార్థమైన పరబ్రహ్మకు (మరియు సజ్జనులకు) నిరంతరం ఆనందాన్ని ప్రసాదించే నీకు, స్త్రీ నామములతో చేయబడు స్తోత్రాలు మరింత శోభను, సార్థకతను చేకూరుస్తున్నాయి!

విశేషాలు:

  • పరబ్రహ్మకు ఆహ్లాదాన్ని పంచేది 'ఆనందశక్తి'. ఆనందాన్ని, ప్రసన్నతను ఇచ్చే గుణం జగన్మాత మాతృత్వానికి ప్రతీక కావున స్త్రీ నామములతో స్తుతించడం అత్యంత శోభస్కరంగా చెప్పబడింది.
ఇంద్రాణీ సప్తశతిలోని గాయత్ర శతకం, మూడవ ముకుళా స్తబకం (1.3) లోని 15 నుండి 21 శ్లోకములు, వాటి అన్వయం, ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం మరియు విశేషాలు:

15. శ్లోకము 15

శ్లోకము:
సద్బ్రహ్మ బ్రువతే విద్వాంసో విగుణమ్ |
త్వమ్ మాత స్సగుణమ్ బ్రహ్మా౽సి ప్రథితే ॥

అన్వయము:
మాతః! విద్వాంసః విగుణం సద్బ్రహ్మ బ్రువతే, ప్రథితే! త్వం సగుణం బ్రహ్మ అసి।

ప్రతిపదార్థము:
మాతః = ఓ తల్లీ!, విద్వాంసః = పండితులు/జ్ఞానులు, విగుణమ్ = నిర్గుణమైనదానిని (గుణరహితమైనదానిని), సద్బ్రహ్మ = సత్-బ్రహ్మమని, బ్రువతే = చెప్పుచున్నారు, ప్రథితే = ప్రసిద్ధురాలవైన ఓ దేవీ!, త్వం = నీవు, సగుణమ్ బ్రహ్మ = సగుణ బ్రహ్మవై, అసి = ఉన్నావు.

తాత్పర్యం:
ఓ తల్లీ! విద్వాంసులు గుణరహితమైన (నిర్గుణ) తత్త్వాన్ని సద్బ్రహ్మంగా చెబుతున్నారు. ఐతే, జగత్ ప్రసిద్ధురాలవైన నీవు సగుణ బ్రహ్మ రూపంలో భాసిస్తున్నావు.

విశేషాలు:

  • బ్రహ్మతత్త్వంలో నిర్గుణ, సగుణ రూపాలు రెండూ నిహితమై ఉన్నాయి. నిర్గుణ బ్రహ్మమే సృష్టి నిర్వహణకై సగుణ బ్రహ్మగా (శక్తిగా) వ్యక్తమవుతుంది.

16. శ్లోకము 16

శ్లోకము:
శబ్దాద్యై ర్వియుతం సద్బ్రహ్మా౽మలినమ్ |
శబ్దాద్యై స్సహితా త్వమ్ దేవ్యార్యహితా ॥

అన్వయము:
శబ్దాద్యైః వియుతం అమలినం సద్బ్రహ్మ (భవతి), దేవి! శబ్దాద్యైః సహితా త్వం ఆర్యహితా (భవసి)।

ప్రతిపదార్థము:
శబ్దాద్యైః = శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస, గంధాలనే విషయములతో, వియుతమ్ = కూడకుండా ఉండేది (విరహితమైనది), అమలినమ్ = నిర్మలమైన, సద్బ్రహ్మ = సద్బ్రహ్మము, దేవి = ఓ దేవీ!, శబ్దాద్యైః = శబ్దాది పంచ విషయములతో, సహితా = కూడినదానవై, త్వం = నీవు, ఆర్యహితా = శ్రేష్ఠులైన ఆర్యులకు/సజ్జనులకు హితము చేకూర్చుదానివై, (భవసి = ఉన్నావు).

తాత్పర్యం:
ఓ దేవీ! శబ్దాది విషయ గుణాలు లేనిది నిర్మలమైన సద్బ్రహ్మము. శబ్దాది పంచతన్మాత్రలతో కూడియున్న నీవు సజ్జనులకు, ఆర్యులకు ఎల్లప్పుడూ మేలు చేసే హితకారిణివిగా ప్రకాశిస్తున్నావు.

విశేషాలు:

  • శబ్దాది  శక్తి స్వరూపమే. ఉపాసకులకు మార్గదర్శనం చేస్తూ శుభాలను ఇచ్చేందుకు పరాశక్తి  రూపంలో ప్రకటితమవుతుంది.

17. శ్లోకము 17

శ్లోకము:
సాక్షి బ్రహ్మ పరం త్వం మాతః కురుషే |
సర్వేషాం జగతాం కార్యం సర్వవిధం ॥

అన్వయము:
మాతః! పరం బ్రహ్మ సాక్షి, త్వం సర్వేషాం జగతాం సర్వవిధం కార్యం కురుషే।

ప్రతిపదార్థము:
మాతః = ఓ అమ్మా!, పరం బ్రహ్మ = పరబ్రహ్మము, సాక్షి = కేవలం సాక్షిభూతంగా ఉంటుంది, త్వం = నీవు, సర్వేషాం = సమస్తమైన, జగతాం = లోకాల యొక్క, సర్వవిధం = సృష్టి-స్థితి-సంహారాది సమస్త రకాలైన, కార్యం = కార్యములను/పనులను, కురుషే = నెరవేర్చుచున్నావు.

తాత్పర్యం:
ఓ తల్లీ! పరబ్రహ్మము కేవలం సాక్షిగా నిష్క్రియంగా ఉంటుంది. నీవు మాత్రం సకల జగత్తులకు సంబంధించిన అన్ని రకాల కార్యకలాపాలను, వ్యాపారాలను నెరవేరుస్తున్నావు.

విశేషాలు:

  • వేదాంతంలో బ్రహ్మము "సాక్షి" అని, మూలప్రకృతి/శక్తి "కర్త్రి" అని వర్ణించబడింది.

18. శ్లోకము 18

శ్లోకము:
ద్యౌర్మాతా జగతో ద్యౌరేవాస్య పితా |
దృశ్యం విశ్వ మిదం వ్యాప్తం భాతి దివా ॥

అన్వయము:
అస్య జగతః ద్యౌః మాతా ద్యౌః ఏవ పితా, ఇదం దృశ్యం విశ్వం దివా వ్యాప్తం భాతి।

ప్రతిపదార్థము:
అస్య = ఈ, జగతః = ప్రపంచానికి, ద్యౌః = ఆకాశమే, మాతా = తల్లి, ద్యౌః ఏవ = ఆకాశమే, పితా = తండ్రి కూడా, ఇదం = ఈ, దృశ్యమ్ = కనిపిస్తున్న, విశ్వమ్ = సమస్త జగత్తు, దివా = ఆకాశముచేత/తేజస్సుచేత, వ్యాప్తమ్ = వ్యాపింపబడి, భాతి = ప్రకాశిస్తున్నది.

తాత్పర్యం:
ఈ జగత్తుకు ఆకాశమే తల్లి, ఆకాశమే తండ్రి. మనకు దృశ్యమానమయ్యే ఈ విశ్వమంతా ఆకాశ రూప తేజస్సుతో వ్యాపించి భాసిస్తోంది.

విశేషాలు:

  • వేదాలలో "ద్యౌః పితా పృథివీ మాతా" అని ప్రసిద్ధమైనా, సర్వవ్యాపకమైన పరాకాశాన్ని తల్లిగా, తండ్రిగా సమస్త జగత్కారణంగా ఇక్కడ వర్ణించారు.

19. శ్లోకము 19

శ్లోకము:
ఆకాశా ద్రజసో ద్యౌరన్యా విరజాః |
ఆకాశేస్తి పున స్తత్పారే చ పరా ॥

అన్వయము:
రజసః ఆకాశాత్ అన్యా విరజాః ద్యౌః (అస్తి), పునః ఆకాశే తత్పారే పరా చ అస్తి।

ప్రతిపదార్థము:
రజసః = ధూళి/మలినములు కలిగిన, ఆకాశాత్ = స్థూలాకాశము కన్నా, అన్యా = వేరైనది, విరజాః = మలిన రహితమైన/ధూళి లేని, ద్యౌః = సూక్ష్మాకాశము, (అస్తి = ఉన్నది), పునః = మరియు, ఆకాశే = ఆ ఆకాశంలో/దానికి పైన, తత్పారే = దానికి కూడా అతీతమై, పరా చ = పరాకాశము (పరాశక్తి), అస్తి = ఉన్నది.

తాత్పర్యం:
ధూళి/మలినాలతో కూడిన స్థూలాకాశం కన్నా వేరుగా, పరిశుద్ధమైన సూక్ష్మాకాశం ఉంది. ఆ సూక్ష్మాకాశానికంటే అతీతంగా అంత్యమందు పరమోత్కృష్టమైన 'పరాకాశము' (నిర్గుణ పరాశక్తి) వెలుగొందుతోంది.

విశేషాలు:

  • ఆకాశ తత్త్వంలోని స్థూల, సూక్ష్మ, పరా కాశాల స్థాయిలను వివరించి, పరాకాశమే అంతిమ పరదేవతా స్వరూపమని స్పష్టం చేశారు.

20. శ్లోకము 20

శ్లోకము:
తాం లోకస్య మహా రంగే వ్యోమతనుం |
పారే శుద్ధతమాం విద్మస్త్వాం పరమే ॥

అన్వయము:
పరమే! లోకస్య మహారంగే తాం వ్యోమతనుం పారే శుద్ధతమాం త్వాం విద్మః।

ప్రతిపదార్థము:
పరమే = ఓ పరమేశ్వరీ!, లోకస్య = సమస్త లోకములనే, మహారంగే = గొప్ప నాట్యరంగమునందు/రంగస్థలమునందు, తాం = ప్రసిద్ధమైన, వ్యోమతనుం = ఆకాశ శరీరము కలిగినదానిగాను, పారే = అంత్యమందు/అతీతమందు, శుద్ధతమామ్ = అత్యంత పరిశుద్ధమైన తత్త్వముగా ఉన్న, త్వాం = నిన్ను, విద్మః = తెలుసుకొనుచున్నాము.

తాత్పర్యం:
ఓ పరమేశ్వరీ! లోకాలనే ఈ విరాట్ నాట్యరంగంలో ఆకాశమే శరీరంగా కలిగినదానివిగా, దానికి అతీతమైన పరమపదంలో అత్యంత పరిశుద్ధమైన పరాశక్తివిగా ఉన్న నిన్ను మేము ఉపాసన ద్వారా గ్రహిస్తున్నాము.

విశేషాలు:

  • విశ్వమనే రంగస్థలంలో లీలలు నెరపే దేవిని "వ్యోమతనువు"గా, తదతీత స్థితిలో "శుద్ధతమ"గా సాధకులు దర్శిస్తారని భావం.

21. శ్లోకము 21

శ్లోకము:
త్వాం పూర్ణామదితిం శక్తిం దేవీం శచీం |
నిత్యం శబ్ద వతీం గౌరీం ప్రబ్రువతే ॥

అన్వయము:
త్వాం పూర్ణాం అదితిం శక్తిం దేవీం శచీం నిత్యం శబ్ద వతీం గౌరీం ప్రబ్రువతే।

ప్రతిపదార్థము:
త్వాం = నిన్ను, పూర్ణామ్ = పరిపూర్ణురాలవైన, అదితిమ్ = అదితి దేవి అని, శక్తిమ్ = మూలశక్తి అని, దేవీమ్ = ప్రకాశమానమైన దేవి అని, శచీమ్ = శచీదేవి అని, నిత్యమ్ = ఎల్లప్పుడూ, శబ్ద వతీమ్ = శబ్దస్వరూపిణి/వాగీశ్వరి అని, గౌరీమ్ = గౌరీదేవి అని, ప్రబ్రువతే = కీర్తించుచున్నారు/చెప్పుచున్నారు.

తాత్పర్యం:
అజ్ఞానాన్ని తొలగించి పరిపూర్ణతను ప్రసాదించే నిన్ను విద్వాంసులు 'అదితి' అని, 'ఆదిశక్తి' అని, 'శచీదేవి' అని, సదా శబ్ద/వాక్ స్వరూపిణియైన 'గౌరీదేవి' అని పలు విధములుగా కీర్తిస్తున్నారు.

విశేషాలు:

  • అనేక దేవతా నామాలు మరియు శక్తి రూపాలు ఒక్క పరాశక్తికి చెందినవేనని ఈ శ్లోకంతో ముకుళా స్తబకం పరిసమాప్తమవుతుంది.

22. శ్లోకము 22

శ్లోకము:
పుంనామా భవతు స్త్రీనామా౽ స్త్వథవా |
వ్యక్తి ర్వ్యోమ తను ర్లోకం పాత్యఖిలమ్ ॥

అన్వయము:
పుంనామా భవతు అథవా స్త్రీనామా అస్తు, వ్యోమతనుః వ్యక్తిః అఖిలం లోకం పాతి।

ప్రతిపదార్థము:
పుంనామా = పురుష నామము కలిగినది, భవతు = అయినప్పటికీ, అథవా = లేదా, స్త్రీనామా = స్త్రీ నామము కలిగినది, అస్తు = అయినప్పటికీ, వ్యోమతనుః = ఆకాశమే శరీరముగా కలిగిన, వ్యక్తిః = ఆ పరమతత్త్వ రూపవ్యక్తి, అఖిలమ్ = సమస్తమైన, లోకమ్ = జగత్తును/లోకాన్ని, పాతి = రక్షించుచున్నది.

తాత్పర్యం:
ఆ పరమతత్త్వానికి పురుష నామము ఉన్నప్పటికీ లేదా స్త్రీ నామము ఉన్నప్పటికీ, ఆకాశమే శరీరంగా కలిగిన ఆ దివ్య వ్యక్తియే సమస్త లోకాలను నిరంతరం రక్షిస్తోంది.

విశేషాలు:

  • నామ రూపాల కంటే రక్షణ ఇచ్చే పరమతత్త్వము యొక్క సర్వవ్యాపకత్వమే ఇక్కడ ప్రధానంగా నిరూపించబడింది.

23. శ్లోకము 23

శ్లోకము:
నాకే సా కిల భా త్యైంద్రీ రాజ్యరమా |
బిభ్రాణా లలితమ్ స్త్రీరూపం పరమా ॥

అన్వయము:
సా పరమా లలితం స్త్రీరూపం బిభ్రాణా నాకే ఐంద్రీ రాజ్యరమా (భూత్వా) భాతి కిల।

ప్రతిపదార్థము:
సా = ఆ, పరమా = ఉత్తమమైన పరాశక్తి, లలితమ్ = మనోహరమైన/సుందరమైన, స్త్రీరూపమ్ = స్త్రీ రూపాన్ని, బిభ్రాణా = ధరించినదై, నాకే = స్వర్గలోకమునందు, ఐంద్రీ = ఇంద్రునికి సంబంధించిన, రాజ్యరమా = రాజ్యలక్ష్మిగా/ఐశ్వర్యదేవిగా, భాతి కిల = ప్రకాశించుచున్నది కదా!

తాత్పర్యం:
ఉత్తమమైన ఆ పరాశక్తి మిక్కిలి మనోహరమైన స్త్రీ రూపాన్ని ధరించి, స్వర్గలోకంలో ఇంద్రుని ఐశ్వర్య స్వరూపిణియైన 'రాజ్యలక్ష్మి'గా (ఇంద్రాణిగా) ప్రకాశిస్తోంది.

విశేషాలు:

  • దేవి యొక్క లలిత సుందర రూపాన్ని, స్వర్గ రాజ్య వైభవాన్ని చేకూర్చే ఇంద్రాణీ స్వరూపాన్ని ఈ శ్లోకంలో కీర్తించారు.

24. శ్లోకము 24

శ్లోకము:
శక్తామ్ దేవి విధే హ్యార్తానా మవనే |
ఇంద్రస్యేవ భుజామ్ వాసిష్ఠస్య మతిమ్ ॥

అన్వయము:
దేవి! ఆర్తానాం అవనే ఇంద్రస్య భుజాం ఇవ వాసిష్ఠస్య మతిం శక్తాం విధేహి।

ప్రతిపదార్థము:
దేవి = ఓ పూజ్యురాలవైన అమ్మలగన్న అమ్మా !, ఆర్తానామ్ = ఆర్తులైన వారిని/దుఃఖితులను, అవనే = రక్షించుటయందు, ఇంద్రస్య = ఇంద్రుని యొక్క, భుజామ్ ఇవ = భుజబలాన్ని/బాహువును ఏవిధంగా శక్తివంతం చేశావో, (తద్వత్ = అదేవిధంగా), వాసిష్ఠస్య = వాసిష్ఠుడైన ఈ గణపతిముని యొక్క, మతిమ్ = బుద్ధిని/జ్ఞానాన్ని, శక్తామ్ = సామర్థ్యము కలదానిగా, విధేహి = చేయుము.

తాత్పర్యం:
ఓ దేవీ! కష్టాల్లో ఉన్నవారిని రక్షించడానికి ఇంద్రుని భుజానికి ఎలాంటి శక్తిని ప్రసాదించావో, భారతీయుల ఆర్తిని తొలగించడానికి వాసిష్ఠుడనైన నా (కావ్యకంఠ గణపతిముని) బుద్ధికి కూడా అటువంటి సమర్థవంతమైన శక్తిని అనుగ్రహించు!

విశేషాలు:

  • వాసిష్ఠుడు: ఈ గ్రంథకర్తయైన శ్రీ కావ్యకంఠ గణపతిముని తనను తాను 'వాసిష్ఠుడు' అని పేర్కొన్నారు. ప్రజా సంక్షేమానికి తన సాహిత్యం, బుద్ధి తోడ్పడాలని ఇక్కడ దేవిని వేడుకుంటున్నారు.

25. శ్లోకము 25

శ్లోకము:
పూజా శక్రతరుణ్యేతై స్సిద్ధ్యతు తే |
గాతౄణాం వరదే గాయత్రై ర్ముకుళైః ॥

అన్వయము:
గాతౄణాం వరదే! శక్రతరుణి! గాయత్రైః ముకుళైః ఏతైః తే పూజా సిద్ధ్యతు।

ప్రతిపదార్థము:
గాతౄణామ్ = నిన్ను కీర్తించు/గానం చేయు భక్తులకు, వరదే = వరములను ఇచ్చేదానా!, శక్రతరుణి = ఇంద్రుని భార్యవైన ఓ ఇంద్రాణీ!, గాయత్రైః = గాయత్రీ ఛందస్సుతో కూడిన, ముకుళైః = మొగ్గల వంటి ఈ వృత్తములతో/శ్లోకములతో, ఏతైః = ఈ విధమైన, తే = నీ యొక్క, పూజా = పూజ/అర్చనా విధి, సిద్ధ్యతు = పరిపూర్ణముగా సిద్ధించుగాక/సమకూరుగాక.

తాత్పర్యం:
స్తోత్రం చేసే వారికి కొంగుబంగారమై వరాలనిచ్చే ఓ ఇంద్ర తరుణీ (ఇంద్రాణీ)! గాయత్రీ ఛందస్సు అనే కుసుమ ముకుళాల (మొగ్గల) వంటి ఈ శ్లోకాలతో నీకు సమర్పించే ఈ పూజ పరిపూర్ణంగా సిద్ధించుగాక!

విశేషాలు:

  • స్తబక సమాప్తి: "గాయత్రీ ఛందస్సులోని ముకుళా వృత్తం"తో రచించబడినందున ఈ విభాగానికి 'ముకుళా స్తబకం' అని పేరు వచ్చింది. ఈ శ్లోకంతో గాయత్ర శతకంలోని మూడవదైన ముకుళా స్తబకం సంపూర్ణమైనది.

No comments:

Post a Comment

06. 02. రథోద్ధతా స్తబకం

శ్రీ కావ్యకంఠ వాసిష్ఠ గణపతి ముని విరచిత ఇంద్రాణీ సప్తశతి లోని ఆరవ స్తబకం (రథోద్ధతా వృత్తం) : శ్లోకం 1 క్షాలనాయ హితాం విభూతయే విష్టపస్య మదనా...