1. శ్లోకము 1
శ్లోకము:
పౌలోమ్యా శ్శుచయో హాసానాం ఘృణయః |
భూయాసు ర్విమల ప్రజ్ఞాయై హృది మే ॥
అన్వయము:
పౌలోమ్యాః హాసానాం శుచయః ఘృణయః మే హృది విమలప్రజ్ఞాయై భూయాసుః।
ప్రతిపదార్థము:
పౌలోమ్యాః = పులోమ పుత్రికయైన ఇంద్రాణీదేవి యొక్క, హాసానాం = చిరునవ్వుల యొక్క, శుచయః = పరిశుద్ధములైన/శుభ్రమైన, ఘృణయః = కాంతులు/కిరణములు, మే = నా యొక్క, హృది = హృదయమునందు, విమల = స్వచ్ఛమైన/రహితమైన మలినం లేని, ప్రజ్ఞాయై = ప్రజ్ఞను (జ్ఞానమును) ప్రసాదించుటకై, భూయాసుః = అగుగాక/కలుగుగాక.
తాత్పర్యం:
పరిశుద్ధమైన ఇంద్రాణీదేవి యొక్క చిరునవ్వుల కాంతులు నా హృదయములో స్వచ్ఛమైన, మలినం లేని ప్రజ్ఞను (ఉత్తమ జ్ఞానాన్ని) కలుగజేయుగాక!
విశేషాలు:
పౌలోమి: పులోముని కుమార్తె కావున ఇంద్రాణికి 'పౌలోమి' అని పేరు.
చిరునవ్వు కాంతి: మంగళకరమైన, సాత్వికమైన జ్ఞానోదయానికి భగవతి యొక్క చిరునవ్వులు ప్రతీకగా వర్ణించబడ్డాయి.
2. శ్లోకము 2
శ్లోకము:
ఇంద్రాణ్యాః కరుణా లోకా శ్శోక హృతః ।
భూయాసు ర్భరత క్ష్మాయై క్షేమ కృతః ॥
అన్వయము:
ఇంద్రాణ్యాః శోకహృతః కరుణాలోకాః భరతక్ష్మాయై క్షేమకృతః భూయాసుః।
ప్రతిపదార్థము:
ఇంద్రాణ్యాః = ఇంద్రాణీదేవి యొక్క, శోకహృతః = సమస్త దుఃఖములను/శోకములను హరించునట్టి, కరుణాలోకాః = దయాపూరితములైన వీక్షణాలు/చూపులు, భరతక్ష్మాయై = భారతభూమికి (భారతదేశానికి), క్షేమకృతః = క్షేమమును/శుభమును చేకూర్చునవిగా, భూయాసుః = అగుగాక.
తాత్పర్యం:
అందరి దుఃఖాలను సంపూర్ణంగా హరించే కరుణాపూరితమైన ఇంద్రాణీదేవి వీక్షణాలు మన భారతభూమికి ఎల్లప్పుడూ క్షేమాన్ని, శ్రేయస్సును చేకూర్చుగాక!
విశేషాలు:
3. శ్లోకము 3
శ్లోకము:
వ్యక్తి ర్వ్యోమ తను శ్శక్తిత్వా ద్వనితా |
జ్ఞాతృత్వా త్పురుషః కేషాంచి ద్విదుషాం ॥
అన్వయము:
వ్యోమతనుః వ్యక్తిః శక్తిత్వాత్ వనితా జ్ఞాతృత్వాత్ పురుషః కేషాంచిత్ విదుషాం (మతమ్)।
ప్రతిపదార్థము:
వ్యోమతనుః = ఆకాశమే శరీరముగా కలిగిన, వ్యక్తిః = ఆ పరమతత్త్వ రూపవ్యక్తి, శక్తిత్వాత్ = సృష్టి-స్థితి-లయ శక్తిరూపము అగుటవలన, వనితా = స్త్రీ అనీ, జ్ఞాతృత్వాత్ = జ్ఞానస్వరూపుడు/సాక్షి అగుటవలన, పురుషః = పురుషుడు అనీ, కేషాంచిత్ = కొందరైన, విదుషాం = పండితుల/జ్ఞానుల యొక్క అభిప్రాయము.
తాత్పర్యం:
ఆకాశాన్ని తన శరీరంగా కలిగిన పరమతత్త్వ రూపమైన వ్యక్తి, జగత్తును నడిపించే శక్తి కావడం వల్ల 'స్త్రీ (వనిత)' అని, జ్ఞానస్వరూపమైన సాక్షి కావడం వల్ల 'పురుషుడు' అని కొందరు విద్వాంసులు భావిస్తున్నారు.
విశేషాలు:
4. శ్లోకము 4
శ్లోకము:
వ్యక్తి ర్వ్యోమతనుం యే ప్రాహుః పురుషం |
తేషాం తత్త్వ విదాం కల్పస్స్యా త్త్రివిధః ॥
అన్వయము:
యే వ్యోమతనుం వ్యక్తిం పురుషం ప్రాహుః తేషాం తత్త్వవిదాం కల్పః త్రివిధః స్యాత్।
ప్రతిపదార్థము:
యే = ఎవరైతే, వ్యోమతనుం = ఆకాశ శరీరుడైన, వ్యక్తిం = వ్యక్తిని, పురుషం = పురుషుడని, ప్రాహుః = చెప్పుచున్నారో, తేషాం = ఆ, తత్త్వవిదాం = తత్త్వవేత్తల యొక్క, కల్పః = కల్పన/పరిభావన, త్రివిధః = మూడు రకములుగా, స్యాత్ = ఉన్నది.
తాత్పర్యం:
ఎవరైతే ఆకాశాన్ని శరీరంగా కలిగిన ఆ పరమతత్త్వాన్ని 'పురుషుడు' అని అంటున్నారో, ఆ తత్త్వవేత్తలు చేసే కల్పన లేదా ఉపాసనా మార్గం మూడు రకాలుగా ఉంటుంది.
విశేషాలు:
5. శ్లోకము 5
శ్లోకము:
రుద్రం కేపి జగు శ్శక్రం కేపి విదుః |
భాషంతే భువన ప్రాణం కేపి విదః //
అన్వయము:
కేపి రుద్రం జగుః కేపి శక్రం విదుః కేపి విదః భువనప్రాణం భాషంతే।
ప్రతిపదార్థము:
కేపి = కొందరు విద్వాంసులు, రుద్రం = (ఆ పురుషుని) రుద్రుడని, జగుః = కీర్తించిరి, కేపి = మరికొందరు, శక్రం = ఇంద్రుడని, విదుః = తెలుసుకొనిరి, కేపి = ఇంకా కొందరు, విదః = జ్ఞానులు, భువనప్రాణం = లోకాలకు ప్రాణస్వరూపుడు (ముఖ్య ప్రాణము) అని, భాషంతే = పలుకుచున్నారు.
తాత్పర్యం:
ఆ పురుష తత్త్వాన్ని ఉపాసించే తత్త్వవేత్తలలో కొందరు ఆయనను రుద్రుడని, మరికొందరు ఇంద్రుడని, ఇంకొందరు ఈ సమస్త లోకాలకు ఆధారమైన ప్రాణస్వరూపుడని అభివర్ణిస్తున్నారు.
విశేషాలు:
6. శ్లోకము 6
శ్లోకము:
వ్యక్తిం వ్యోమతనుం ప్రాహుర్యే వనితాం ।
తేషాంచ త్రివిధః కల్పశ్శాస్త్ర విదాం ॥
అన్వయము:
యే వ్యోమతనుం వ్యక్తిం వనితాం ప్రాహుః తేషాం శాస్త్రవిదాం చ కల్పః త్రివిధః।
ప్రతిపదార్థము:
యే = ఎవరైతే, వ్యోమతనుం = ఆకాశాన్ని శరీరంగా కలిగిన, వ్యక్తిం = శక్త్యాత్మక వ్యక్తిని, వనితాం = స్త్రీ (దేవి) అని, ప్రాహుః = అంటున్నారో, తేషాం = ఆ, శాస్త్రవిదాం చ = శాస్త్రజ్ఞుల/శక్తి ఉపాసకుల యొక్క, కల్పః = భావన కూడా, త్రివిధః = మూడు రకములు.
తాత్పర్యం:
ఆకాశ శరీరియైన ఆ పరమతత్త్వాన్ని 'స్త్రీ (దేవి)' అని భావించి ఉపాసించే శాస్త్రవేత్తలలో కూడా మూడు రకాలైన భావనలు/కల్పనలు ఉన్నాయి.
విశేషాలు:
7. శ్లోకము 7
శ్లోకము:
దుర్గా సూ రివరైః కైశ్చిత్సా గదితా |
శచ్యన్యై ర్విబుధై రెజ్ఞై రన్య్యె రదితిః ॥
అన్వయము:
సా కైశ్చిత్ సూరివరైః దుర్గా, అన్యైః విబుధైః శచీ, త్రైః అన్యైః అదితిః గదితా।
ప్రతిపదార్థము:
సా = ఆ శక్తి (వనిత), కైశ్చిత్ = కొందరు, సూరివరైః = శ్రేష్ఠులైన పండితులచే, దుర్గా = దుర్గాదేవి అని, అన్యైః = మరికొందరు, విబుధైః = విద్వాంసులచే, శచీ = శచీదేవి (ఇంద్రాణి) అని, త్రైః = మూడవ వర్గానికి చెందిన, అన్యైః = ఇతర జ్ఞానులచే, అదితిః = అదితి దేవి అని, గదితా = చెప్పబడినది.
తాత్పర్యం:
ఆ దేవీ తత్త్వాన్ని కొందరు పండితోత్తములు 'దుర్గాదేవి' అని, మరికొందరు విద్వాంసులు 'శచీదేవి (ఇంద్రాణి)' అని, ఇంకొందరు జ్ఞానులు దేవమాతయైన 'అదితి' అని కీర్తిస్తున్నారు.
విశేషాలు:
8. శ్లోకము 8
శ్లోకము:
ఏకేషాం విదుషాం వ్యక్తి ర్వ్యోమతనుః ।
న స్త్రీ నో పురుషో బ్రహ్మై తత్సగుణం ॥
అన్వయము:
ఏకేషాం విదుషాం వ్యోమతనుః వ్యక్తిః న స్త్రీ నో పురుషః, తత్ సగుణం బ్రహ్మ ఏవ।
ప్రతిపదార్థము:
ఏకేషాం = మరికొందరు, విదుషాం = జ్ఞానుల అభిప్రాయంలో, వ్యోమతనుః = ఆకాశ స్వరూపమైన, వ్యక్తిః = తత్త్వము, న స్త్రీ = స్త్రీ కాదు, నో పురుషః = పురుషుడూ కాదు, తత్ = అది, సగుణం = సగుణమైన, బ్రహ్మ ఏవ = బ్రహ్మస్వరూపమే.
తాత్పర్యం:
మరికొందరు జ్ఞానుల మతం ప్రకారం ఆకాశ శరీరియైన ఆ తత్త్వం కేవలం స్త్రీ గానీ, పురుషుడు గానీ కాదు; అది కేవలం సగుణ బ్రహ్మ స్వరూపమే!
విశేషాలు:
9. శ్లోకము 9
శ్లోకము:
త్వం విశ్వస్య మహా ప్రాణః కః పరమే |
త్వం రుద్రః ప్రణవ స్త్వం శక్రో౽ భ్ర శిఖీ ॥
అన్వయము:
పరమే! త్వం విశ్వస్య మహా ప్రాణః, త్వం కః, త్వం రుద్రః, త్వం ప్రణవః, త్వం శక్రః, అభ్రశిఖీ (భవసి)।
ప్రతిపదార్థము:
పరమే = ఓ పరమేశ్వరీ/ఉత్తమమైన తల్లీ!, త్వం = నీవు, విశ్వస్య = ఈ సమస్త జగత్తునకు, మహా ప్రాణః = మహత్తరమైన ప్రాణస్వరూపానివి (భువన ప్రాణానివి), త్వం = నీవే, కః = బ్రహ్మదేవుడవు, త్వం = నీవే, రుద్రః = రుద్రుడవు, త్వం = నీవే, ప్రణవః = ఓంకారానివి (ప్రణవ నాదానివి), త్వం = నీవే, శక్రః = ఇంద్రుడవు, అభ్రశిఖీ = ఆకాశము నందలి విద్యుతాగ్నివి (మెరుపువు).
తాత్పర్యం:
ఓ పరమేశ్వరీ! నీవే ఈ విశ్వానికి ప్రాణాధారమైన మహా ప్రాణానివి. నీవే బ్రహ్మవు, నీవే రుద్రుడవు, నీవే ఓంకార స్వరూపానివి. అంతేకాక నీవే ఇంద్రుడవు మరియు ఆకాశంలో ప్రకాశించే విద్యుతాగ్నివి (మెరుపువు) కూడా నీవే!
విశేషాలు:
10. శ్లోకము 10
శ్లోకము:
శ్లోకము:
త్వం కస్య స్యదితిః త్వం రుద్రస్య శివా |
త్వం శక్రస్య శచీ శక్తి స్సర్వగతే ॥
అన్వయము:
సర్వగతే! త్వం కస్య (కశ్యపస్య) అదితిః, త్వం రుద్రస్య శివా, త్వం శక్రస్య శచీ, త్వం శక్తిః (భవసి)।
ప్రతిపదార్థము:
సర్వగతే = సర్వవ్యాపివి అయిన ఓ తల్లీ!, త్వం = నీవు, కస్య = కశ్యప ప్రజాపతికి, అదితిః = అదితి దేవివి, త్వం = నీవు, రుద్రస్య = రుద్రునకు, శివా = శివాదేవివి (పార్వతివి), త్వం = నీవు, శక్రస్య = ఇంద్రునకు, శచీ = శచీదేవివి (ఇంద్రాణివి), త్వం = నీవే, శక్తిః = మూల శక్తివై ఉన్నావు.
తాత్పర్యం:
సర్వవ్యాపివి అయిన ఓ అంబా! నీవే కశ్యప బ్రహ్మకు అదితిగా, రుద్రునకు శివ (పార్వతి)గా, ఇంద్రునకు శచీదేవిగా ప్రసిద్ధి చెందావు. ప్రతి ఉపాసనలోనూ కనిపించే ఆయా పురుష లక్షణాలను, దేవతా శక్తులను భరించే మూలశక్తివి నీవే!
విశేషాలు:
శ్లోక పాఠం తేడా: మూలంలో "కస్య" అని ఉన్నా వ్యాఖ్యాన రీత్యా "కశ్యపస్య" అని గ్రహిస్తారు (కస్య = కశ్యప ప్రజాపతి యొక్క).
వేర్వేరు దేవతా రూపాల వెనుక ఉన్నది ఒక్కటే పరాశక్తి అని, ఆమే సర్వాంతర్యామి అని ఈ శ్లోకంలో స్పష్టమవుతుంది.
11. శ్లోకము 11
శ్లోకము:
ప్రాణశ్చ ప్రణవో జ్యోతిశ్చాంబరగం |
వస్త్వేకం త్రిగుణం నో వస్తు త్రితయం ॥
అన్వయము:
ప్రాణః ప్రణవః అంబరగం జ్యోతిః చ త్రిగుణం ఏకం వస్తు, వస్తుత్రితయం న।
ప్రతిపదార్థము:
ప్రాణః = ప్రాణము, ప్రణవః = ఓంకారము, అంబరగం జ్యోతిః చ = ఆకాశంలో ప్రకాశించే తేజస్సు (విద్యుత్తు) అనునవి, త్రిగుణం = మూడు రకాల గుణాలు/లక్షణాలు కలిగిన, ఏకం వస్తు = ఒకే ఒక్క పరమతత్త్వము, వస్తుత్రితయం = మూడు వేర్వేరు వస్తువులు, న = కావు.
తాత్పర్యం:
ప్రాణము అని, ప్రణవము (ఓంకారము) అని, ఆకాశగతమైన తేజస్సు (విద్యుత్ జ్యోతి) అని పిలువబడేవి ఒకే పరమతత్త్వం యొక్క మూడు గుణాలు లేదా లక్షణాలు మాత్రమే. అంతేకానీ ఇవి మూడు వేర్వేరు తత్త్వాలు లేదా వస్తువులు కావు.
విశేషాలు:
12. శ్లోకము 12
శ్లోకము:
శక్తేరంబ పరే శక్తస్యాపి భిదా |
జ్వాలా పావకవ ద్భాషా భేదకృతా ॥
అన్వయము:
పరే అంబ! శక్తేః శక్తస్య అపి భిదా జ్వాలాపావకవత్ భాషాభేదకృతా।
ప్రతిపదార్థము:
పరే అంబ = ఓ పరమేశ్వరి/తల్లీ!, శక్తేః = శక్తికి (స్త్రీ రూపానికి), శక్తస్య అపి = శక్తిమంతునికి (పురుష రూపానికి), భిదా = భేదము/తేడా, జ్వాలా పావకవత్ = అగ్ని జ్వాలకు మరియు అగ్నికి ఉన్నటువంటిది, భాషా భేదకృతా = కేవలం మాటల వల్ల (వ్యాకరణ వ్యుత్పత్తి వల్ల) కలిగినదే.
తాత్పర్యం:
ఓ పరాంబికా! శక్తికి (ఆదిశక్తికి) మరియు శక్తిమంతునికి (పరమశివుడు లేదా పురుషునికి) మధ్య ఉన్న భేదం అగ్నిజ్వాలకు, అగ్నికి ఉన్నటువంటి అభేద సంబంధం లాంటిది. ఈ భేదం కేవలం మనం ఉపయోగించే భాష లేదా మాటల వల్ల ఏర్పడిందే తప్ప వస్తుతః (వాస్తవానికి) ఏ రకమైన భేదము లేదు.
విశేషాలు:
13. శ్లోకము 13
శ్లోకము:
సర్వం దృశ్య మిదం భుంజానే పరమే |
పుం నామ స్తుతయో యుజ్యంతే ఖలు తే ॥
అన్వయము:
ఇదం సర్వం దృశ్యం భుంజానే పరమే! తే పుంనామస్తుతయః యుజ్యంతే ఖలు।
ప్రతిపదార్థము:
ఇదం = ఈ, సర్వం = సమస్తమైన, దృశ్యం = కనిపించే జగత్తును, భుంజానే = సంహార కాలమున ఆత్మసాత్ చేసుకునే/ఉపసంహరించుకునే, పరమే = ఓ పరమేశ్వరీ!, తే = నీకు, పుంనామస్తుతయః = పురుష నామములతో చేయబడు స్తోత్రములు/స్తుతులు, యుజ్యంతే ఖలు = తగినవే కదా!
తాత్పర్యం:
కనిపించే ఈ సమస్త దృశ్య జగత్తును ఉపసంహరించుకునే (భుజించే) ఓ పరమేశ్వరీ! సర్వాన్నీ తనలో లయం చేసుకునే పురుష లక్షణం ఉన్నందున, పురుష నామములతో నిన్ను స్తుతించడం నీకు ముమ్మాటికీ తగినదే కదా!
విశేషాలు:
14. శ్లోకము 14
శ్లోకము:
కుర్వాణే ౽ మ్బ సత స్సంతోషం సతతం |
స్త్రీనామ స్తుతయ శ్శోభాం తే దధతే ॥
అన్వయము:
అంబ! సతతం సతః సంతోషం కుర్వాణే తే స్త్రీనామస్తుతయః శోభాం దధతే।
ప్రతిపదార్థము:
అంబ = ఓ అమ్మా!, సతతం = ఎల్లప్పుడూ, సతః = సత్ రూపమైన పరబ్రహ్మకు/సజ్జనులకు, సంతోషం = ఆనందమును, కుర్వాణే = కలిగించునట్టి, తే = నీకు, స్త్రీనామస్తుతయః = స్త్రీ నామములతో చేయబడు స్తోత్రములు, శోభాం = మిక్కిలి శోభను/అందమును, దధతే = ధరించుచున్నవి/చేకూర్చుచున్నవి.
తాత్పర్యం:
ఓ తల్లీ! ఎల్లప్పుడూ సత్పదార్థమైన పరబ్రహ్మకు (మరియు సజ్జనులకు) నిరంతరం ఆనందాన్ని ప్రసాదించే నీకు, స్త్రీ నామములతో చేయబడు స్తోత్రాలు మరింత శోభను, సార్థకతను చేకూరుస్తున్నాయి!
విశేషాలు:
ఇంద్రాణీ సప్తశతిలోని గాయత్ర శతకం, మూడవ ముకుళా స్తబకం (1.3) లోని 15 నుండి 21 శ్లోకములు, వాటి అన్వయం, ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం మరియు విశేషాలు:
15. శ్లోకము 15
శ్లోకము:
సద్బ్రహ్మ బ్రువతే విద్వాంసో విగుణమ్ |
త్వమ్ మాత స్సగుణమ్ బ్రహ్మా౽సి ప్రథితే ॥
అన్వయము:
మాతః! విద్వాంసః విగుణం సద్బ్రహ్మ బ్రువతే, ప్రథితే! త్వం సగుణం బ్రహ్మ అసి।
ప్రతిపదార్థము:
మాతః = ఓ తల్లీ!, విద్వాంసః = పండితులు/జ్ఞానులు, విగుణమ్ = నిర్గుణమైనదానిని (గుణరహితమైనదానిని), సద్బ్రహ్మ = సత్-బ్రహ్మమని, బ్రువతే = చెప్పుచున్నారు, ప్రథితే = ప్రసిద్ధురాలవైన ఓ దేవీ!, త్వం = నీవు, సగుణమ్ బ్రహ్మ = సగుణ బ్రహ్మవై, అసి = ఉన్నావు.
తాత్పర్యం:
ఓ తల్లీ! విద్వాంసులు గుణరహితమైన (నిర్గుణ) తత్త్వాన్ని సద్బ్రహ్మంగా చెబుతున్నారు. ఐతే, జగత్ ప్రసిద్ధురాలవైన నీవు సగుణ బ్రహ్మ రూపంలో భాసిస్తున్నావు.
విశేషాలు:
16. శ్లోకము 16
శ్లోకము:
శబ్దాద్యై ర్వియుతం సద్బ్రహ్మా౽మలినమ్ |
శబ్దాద్యై స్సహితా త్వమ్ దేవ్యార్యహితా ॥
అన్వయము:
శబ్దాద్యైః వియుతం అమలినం సద్బ్రహ్మ (భవతి), దేవి! శబ్దాద్యైః సహితా త్వం ఆర్యహితా (భవసి)।
ప్రతిపదార్థము:
శబ్దాద్యైః = శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస, గంధాలనే విషయములతో, వియుతమ్ = కూడకుండా ఉండేది (విరహితమైనది), అమలినమ్ = నిర్మలమైన, సద్బ్రహ్మ = సద్బ్రహ్మము, దేవి = ఓ దేవీ!, శబ్దాద్యైః = శబ్దాది పంచ విషయములతో, సహితా = కూడినదానవై, త్వం = నీవు, ఆర్యహితా = శ్రేష్ఠులైన ఆర్యులకు/సజ్జనులకు హితము చేకూర్చుదానివై, (భవసి = ఉన్నావు).
తాత్పర్యం:
ఓ దేవీ! శబ్దాది విషయ గుణాలు లేనిది నిర్మలమైన సద్బ్రహ్మము. శబ్దాది పంచతన్మాత్రలతో కూడియున్న నీవు సజ్జనులకు, ఆర్యులకు ఎల్లప్పుడూ మేలు చేసే హితకారిణివిగా ప్రకాశిస్తున్నావు.
విశేషాలు:
17. శ్లోకము 17
శ్లోకము:
సాక్షి బ్రహ్మ పరం త్వం మాతః కురుషే |
సర్వేషాం జగతాం కార్యం సర్వవిధం ॥
అన్వయము:
మాతః! పరం బ్రహ్మ సాక్షి, త్వం సర్వేషాం జగతాం సర్వవిధం కార్యం కురుషే।
ప్రతిపదార్థము:
మాతః = ఓ అమ్మా!, పరం బ్రహ్మ = పరబ్రహ్మము, సాక్షి = కేవలం సాక్షిభూతంగా ఉంటుంది, త్వం = నీవు, సర్వేషాం = సమస్తమైన, జగతాం = లోకాల యొక్క, సర్వవిధం = సృష్టి-స్థితి-సంహారాది సమస్త రకాలైన, కార్యం = కార్యములను/పనులను, కురుషే = నెరవేర్చుచున్నావు.
తాత్పర్యం:
ఓ తల్లీ! పరబ్రహ్మము కేవలం సాక్షిగా నిష్క్రియంగా ఉంటుంది. నీవు మాత్రం సకల జగత్తులకు సంబంధించిన అన్ని రకాల కార్యకలాపాలను, వ్యాపారాలను నెరవేరుస్తున్నావు.
విశేషాలు:
18. శ్లోకము 18
శ్లోకము:
ద్యౌర్మాతా జగతో ద్యౌరేవాస్య పితా |
దృశ్యం విశ్వ మిదం వ్యాప్తం భాతి దివా ॥
అన్వయము:
అస్య జగతః ద్యౌః మాతా ద్యౌః ఏవ పితా, ఇదం దృశ్యం విశ్వం దివా వ్యాప్తం భాతి।
ప్రతిపదార్థము:
అస్య = ఈ, జగతః = ప్రపంచానికి, ద్యౌః = ఆకాశమే, మాతా = తల్లి, ద్యౌః ఏవ = ఆకాశమే, పితా = తండ్రి కూడా, ఇదం = ఈ, దృశ్యమ్ = కనిపిస్తున్న, విశ్వమ్ = సమస్త జగత్తు, దివా = ఆకాశముచేత/తేజస్సుచేత, వ్యాప్తమ్ = వ్యాపింపబడి, భాతి = ప్రకాశిస్తున్నది.
తాత్పర్యం:
ఈ జగత్తుకు ఆకాశమే తల్లి, ఆకాశమే తండ్రి. మనకు దృశ్యమానమయ్యే ఈ విశ్వమంతా ఆకాశ రూప తేజస్సుతో వ్యాపించి భాసిస్తోంది.
విశేషాలు:
19. శ్లోకము 19
శ్లోకము:
ఆకాశా ద్రజసో ద్యౌరన్యా విరజాః |
ఆకాశేస్తి పున స్తత్పారే చ పరా ॥
అన్వయము:
రజసః ఆకాశాత్ అన్యా విరజాః ద్యౌః (అస్తి), పునః ఆకాశే తత్పారే పరా చ అస్తి।
ప్రతిపదార్థము:
రజసః = ధూళి/మలినములు కలిగిన, ఆకాశాత్ = స్థూలాకాశము కన్నా, అన్యా = వేరైనది, విరజాః = మలిన రహితమైన/ధూళి లేని, ద్యౌః = సూక్ష్మాకాశము, (అస్తి = ఉన్నది), పునః = మరియు, ఆకాశే = ఆ ఆకాశంలో/దానికి పైన, తత్పారే = దానికి కూడా అతీతమై, పరా చ = పరాకాశము (పరాశక్తి), అస్తి = ఉన్నది.
తాత్పర్యం:
ధూళి/మలినాలతో కూడిన స్థూలాకాశం కన్నా వేరుగా, పరిశుద్ధమైన సూక్ష్మాకాశం ఉంది. ఆ సూక్ష్మాకాశానికంటే అతీతంగా అంత్యమందు పరమోత్కృష్టమైన 'పరాకాశము' (నిర్గుణ పరాశక్తి) వెలుగొందుతోంది.
విశేషాలు:
ఆకాశ తత్త్వంలోని స్థూల, సూక్ష్మ, పరా కాశాల స్థాయిలను వివరించి, పరాకాశమే అంతిమ పరదేవతా స్వరూపమని స్పష్టం చేశారు.
20. శ్లోకము 20
శ్లోకము:
తాం లోకస్య మహా రంగే వ్యోమతనుం |
పారే శుద్ధతమాం విద్మస్త్వాం పరమే ॥
అన్వయము:
పరమే! లోకస్య మహారంగే తాం వ్యోమతనుం పారే శుద్ధతమాం త్వాం విద్మః।
ప్రతిపదార్థము:
పరమే = ఓ పరమేశ్వరీ!, లోకస్య = సమస్త లోకములనే, మహారంగే = గొప్ప నాట్యరంగమునందు/రంగస్థలమునందు, తాం = ప్రసిద్ధమైన, వ్యోమతనుం = ఆకాశ శరీరము కలిగినదానిగాను, పారే = అంత్యమందు/అతీతమందు, శుద్ధతమామ్ = అత్యంత పరిశుద్ధమైన తత్త్వముగా ఉన్న, త్వాం = నిన్ను, విద్మః = తెలుసుకొనుచున్నాము.
తాత్పర్యం:
ఓ పరమేశ్వరీ! లోకాలనే ఈ విరాట్ నాట్యరంగంలో ఆకాశమే శరీరంగా కలిగినదానివిగా, దానికి అతీతమైన పరమపదంలో అత్యంత పరిశుద్ధమైన పరాశక్తివిగా ఉన్న నిన్ను మేము ఉపాసన ద్వారా గ్రహిస్తున్నాము.
విశేషాలు:
21. శ్లోకము 21
శ్లోకము:
త్వాం పూర్ణామదితిం శక్తిం దేవీం శచీం |
నిత్యం శబ్ద వతీం గౌరీం ప్రబ్రువతే ॥
అన్వయము:
త్వాం పూర్ణాం అదితిం శక్తిం దేవీం శచీం నిత్యం శబ్ద వతీం గౌరీం ప్రబ్రువతే।
ప్రతిపదార్థము:
త్వాం = నిన్ను, పూర్ణామ్ = పరిపూర్ణురాలవైన, అదితిమ్ = అదితి దేవి అని, శక్తిమ్ = మూలశక్తి అని, దేవీమ్ = ప్రకాశమానమైన దేవి అని, శచీమ్ = శచీదేవి అని, నిత్యమ్ = ఎల్లప్పుడూ, శబ్ద వతీమ్ = శబ్దస్వరూపిణి/వాగీశ్వరి అని, గౌరీమ్ = గౌరీదేవి అని, ప్రబ్రువతే = కీర్తించుచున్నారు/చెప్పుచున్నారు.
తాత్పర్యం:
అజ్ఞానాన్ని తొలగించి పరిపూర్ణతను ప్రసాదించే నిన్ను విద్వాంసులు 'అదితి' అని, 'ఆదిశక్తి' అని, 'శచీదేవి' అని, సదా శబ్ద/వాక్ స్వరూపిణియైన 'గౌరీదేవి' అని పలు విధములుగా కీర్తిస్తున్నారు.
విశేషాలు:
22. శ్లోకము 22
శ్లోకము:
పుంనామా భవతు స్త్రీనామా౽ స్త్వథవా |
వ్యక్తి ర్వ్యోమ తను ర్లోకం పాత్యఖిలమ్ ॥
అన్వయము:
పుంనామా భవతు అథవా స్త్రీనామా అస్తు, వ్యోమతనుః వ్యక్తిః అఖిలం లోకం పాతి।
ప్రతిపదార్థము:
పుంనామా = పురుష నామము కలిగినది, భవతు = అయినప్పటికీ, అథవా = లేదా, స్త్రీనామా = స్త్రీ నామము కలిగినది, అస్తు = అయినప్పటికీ, వ్యోమతనుః = ఆకాశమే శరీరముగా కలిగిన, వ్యక్తిః = ఆ పరమతత్త్వ రూపవ్యక్తి, అఖిలమ్ = సమస్తమైన, లోకమ్ = జగత్తును/లోకాన్ని, పాతి = రక్షించుచున్నది.
తాత్పర్యం:
ఆ పరమతత్త్వానికి పురుష నామము ఉన్నప్పటికీ లేదా స్త్రీ నామము ఉన్నప్పటికీ, ఆకాశమే శరీరంగా కలిగిన ఆ దివ్య వ్యక్తియే సమస్త లోకాలను నిరంతరం రక్షిస్తోంది.
విశేషాలు:
23. శ్లోకము 23
శ్లోకము:
నాకే సా కిల భా త్యైంద్రీ రాజ్యరమా |
బిభ్రాణా లలితమ్ స్త్రీరూపం పరమా ॥
అన్వయము:
సా పరమా లలితం స్త్రీరూపం బిభ్రాణా నాకే ఐంద్రీ రాజ్యరమా (భూత్వా) భాతి కిల।
ప్రతిపదార్థము:
సా = ఆ, పరమా = ఉత్తమమైన పరాశక్తి, లలితమ్ = మనోహరమైన/సుందరమైన, స్త్రీరూపమ్ = స్త్రీ రూపాన్ని, బిభ్రాణా = ధరించినదై, నాకే = స్వర్గలోకమునందు, ఐంద్రీ = ఇంద్రునికి సంబంధించిన, రాజ్యరమా = రాజ్యలక్ష్మిగా/ఐశ్వర్యదేవిగా, భాతి కిల = ప్రకాశించుచున్నది కదా!
తాత్పర్యం:
ఉత్తమమైన ఆ పరాశక్తి మిక్కిలి మనోహరమైన స్త్రీ రూపాన్ని ధరించి, స్వర్గలోకంలో ఇంద్రుని ఐశ్వర్య స్వరూపిణియైన 'రాజ్యలక్ష్మి'గా (ఇంద్రాణిగా) ప్రకాశిస్తోంది.
విశేషాలు:
24. శ్లోకము 24
శ్లోకము:
శక్తామ్ దేవి విధే హ్యార్తానా మవనే |
ఇంద్రస్యేవ భుజామ్ వాసిష్ఠస్య మతిమ్ ॥
అన్వయము:
దేవి! ఆర్తానాం అవనే ఇంద్రస్య భుజాం ఇవ వాసిష్ఠస్య మతిం శక్తాం విధేహి।
ప్రతిపదార్థము:
దేవి = ఓ పూజ్యురాలవైన అమ్మలగన్న అమ్మా !, ఆర్తానామ్ = ఆర్తులైన వారిని/దుఃఖితులను, అవనే = రక్షించుటయందు, ఇంద్రస్య = ఇంద్రుని యొక్క, భుజామ్ ఇవ = భుజబలాన్ని/బాహువును ఏవిధంగా శక్తివంతం చేశావో, (తద్వత్ = అదేవిధంగా), వాసిష్ఠస్య = వాసిష్ఠుడైన ఈ గణపతిముని యొక్క, మతిమ్ = బుద్ధిని/జ్ఞానాన్ని, శక్తామ్ = సామర్థ్యము కలదానిగా, విధేహి = చేయుము.
తాత్పర్యం:
ఓ దేవీ! కష్టాల్లో ఉన్నవారిని రక్షించడానికి ఇంద్రుని భుజానికి ఎలాంటి శక్తిని ప్రసాదించావో, భారతీయుల ఆర్తిని తొలగించడానికి వాసిష్ఠుడనైన నా (కావ్యకంఠ గణపతిముని) బుద్ధికి కూడా అటువంటి సమర్థవంతమైన శక్తిని అనుగ్రహించు!
విశేషాలు:
25. శ్లోకము 25
శ్లోకము:
పూజా శక్రతరుణ్యేతై స్సిద్ధ్యతు తే |
గాతౄణాం వరదే గాయత్రై ర్ముకుళైః ॥
అన్వయము:
గాతౄణాం వరదే! శక్రతరుణి! గాయత్రైః ముకుళైః ఏతైః తే పూజా సిద్ధ్యతు।
ప్రతిపదార్థము:
గాతౄణామ్ = నిన్ను కీర్తించు/గానం చేయు భక్తులకు, వరదే = వరములను ఇచ్చేదానా!, శక్రతరుణి = ఇంద్రుని భార్యవైన ఓ ఇంద్రాణీ!, గాయత్రైః = గాయత్రీ ఛందస్సుతో కూడిన, ముకుళైః = మొగ్గల వంటి ఈ వృత్తములతో/శ్లోకములతో, ఏతైః = ఈ విధమైన, తే = నీ యొక్క, పూజా = పూజ/అర్చనా విధి, సిద్ధ్యతు = పరిపూర్ణముగా సిద్ధించుగాక/సమకూరుగాక.
తాత్పర్యం:
స్తోత్రం చేసే వారికి కొంగుబంగారమై వరాలనిచ్చే ఓ ఇంద్ర తరుణీ (ఇంద్రాణీ)! గాయత్రీ ఛందస్సు అనే కుసుమ ముకుళాల (మొగ్గల) వంటి ఈ శ్లోకాలతో నీకు సమర్పించే ఈ పూజ పరిపూర్ణంగా సిద్ధించుగాక!
విశేషాలు:
No comments:
Post a Comment