శుక్ల జ్యోతిః ప్రకరై ర్వ్యాప్త స్సూక్ష్మోప్యంతాన్ హరితాం హాసః ।జిష్ణోః పత్న్యా స్తిమిరారాతి ర్నిశ్శేషం మే హరతాన్మోహం ॥
- అన్వయము: శుక్ల-జ్యోతిః-ప్రకరైః హరితాం అంతాన్ వ్యాప్తః, సూక్ష్మః అపి తిమిర-అరాతిః జిష్ణోః పత్న్యాః హాసః మే మోహం నిశ్శేషం హరతాత్.
- ప్రతిపదార్థము: శుక్ల = స్వచ్ఛమైన/తెల్లని; జ్యోతిః-ప్రకరైః = కాంతి పుంజములచేత; హరితాం = దిక్కుల యొక్క; అంతాన్ = చివరల వరకు; వ్యాప్తః = వ్యాపించినట్టియు; సూక్ష్మః అపి = సూక్ష్మమైనదే అయినప్పటికీ; తిమిర-అరాతిః = చీకట్లకు శత్రువైనట్టి; జిష్ణోః పత్న్యాః = ఇంద్రుని పత్నియైన ఇంద్రాణీదేవి యొక్క; హాసః = చిరునవ్వు; మే = నాయొక్క; మోహం = అజ్ఞానమును (మోహమును); నిశ్శేషం = శేషము లేకుండా (పూర్తిగా); హరతాత్ = తొలగించుగాక.
- తాత్పర్యము: స్వచ్ఛమైన కాంతిపుంజములతో నలుదిక్కుల చివరల వరకూ వ్యాపించియున్నదీ, అతి సూక్ష్మమైనదైనా అజ్ఞానాంధకారాన్ని పారద్రోలేదీ అయిన ఇంద్రాణీదేవి దివ్య మందహాసం నాలోని అజ్ఞానాన్ని సమూలంగా నశింపజేయుగాక!
- విశేషాలు: జగన్మాత చిరునవ్వు శుద్ధసాత్త్విక జ్ఞాన ప్రకాశానికి సంకేతం. బాహ్యమైన చీకటిని సూర్యకాంతి పోగొడితే, సాధకుని లోపలి అజ్ఞానాంధకారాన్ని అమ్మవారి దివ్యహాసం క్షణంలో పటాపంచలు చేస్తుంది.
లోకేంద్రస్య ప్రియనారీ సా శృణ్వత్కర్ణా సదయాలోకా ।నిత్యాక్రోశై ర్విరుదద్వాణీం పాయాదేతాం భరతక్షోణీం ॥
- అన్వయము: శృణ్వత్-కర్ణా సదయ-ఆలోకా లోకేంద్రస్య ప్రియ-నారీ సా నిత్య-ఆక్రోశైః విరుదత్-వాణీం ఏతాం భరత-క్షోణీం పాయాత్.
- ప్రతిపదార్థము: శృణ్వత్-కర్ణా = (భక్తుల ప్రార్థనలను) వినేడి చెవులు కలది; సదయ-ఆలోకా = దయాపూరితమైన దృష్టి కలది; లోకేంద్రస్య = సమస్త లోకాధిపతియైన పరమేశ్వరుని (ఇంద్రుని); ప్రియ-నారీ = ప్రియమైన భార్యయైన; సా = ఆ ఇంద్రాణీదేవి; నిత్య-ఆక్రోశైః = నిరంతర ఆక్రందనలచేత; విరుదత్-వాణీం = ఏడ్చుచున్న ఆర్తనాదములు కల; ఏతాం = ఈ; భరత-క్షోణీం = భారత భూమిని; పాయాత్ = రక్షించుగాక.
- తాత్పర్యము: భక్తుల మొరలను సావధానంగా ఆలకించే దివ్య శ్రవణములు, కరుణ నిండిన చూపులు కలిగిన లోకేశ్వరుని పట్టమహిషియైన ఇంద్రాణీదేవి, నిత్య దుఃఖాలతో, రోదనలతో అలమటిస్తున్న ఈ భరతమాతను కాపాడుగాక!
- విశేషాలు: కావ్యకంఠ గణపతి ముని ఈ శ్లోకంలో దేశభక్తిని, మాతృభావనను అనుసంధానించారు. దేశ దాస్య విముక్తికి, కష్టాల నివారణకు దివ్యమాతృశక్తి అనుగ్రహమే శరణ్యమని ప్రార్థించారు.
దేవేషు స్వః పరిదీప్యంతీ భూతేష్విందౌ పరిఖేలంతీ |శక్తిర్జిష్ణో ర్ద్విపదాం సంఘే హంతై తస్యాం భువి నిద్రాతి ॥
- అన్వయము: స్వః దేవేషు పరిదీప్యంతీ, ఇందౌ భూతేషు పరిఖేలంతీ, జిష్ణోః శక్తిః ఏతస్యాం భువి ద్విపదాం సంఘే నిద్రాతి, హంత!
- ప్రతిపదార్థము: స్వః = స్వర్గలోకమందు; దేవేషు = దేవతల యందు; పరిదీప్యంతీ = ప్రకాశిస్తున్నట్టియు; ఇందౌ = చంద్రమండలమునందు/ఆహ్లాదకర లోకములందు; భూతేషు = ప్రాణుల యందు; పరిఖేలంతీ = క్రీడిస్తున్నట్టియు; జిష్ణోః = ఇంద్రుని యొక్క; శక్తిః = పరాశక్తి (ఇంద్రాణి); ఏతస్యాం = ఈ; భువి = భూమిపై నున్న; ద్విపదాం సంఘే = మనుష్యుల (రెండు పాదములు కలవారి) సమూహము నందు; నిద్రాతి = నిద్రించుచున్నది; హంత = అయ్యో! (ఆశ్చర్యము/విచారము).
- తాత్పర్యము: స్వర్గంలో దేవతలందు ప్రకాశిస్తూ, సమస్త ప్రాణికోటి యందు లీలగా విహరించే జగజ్జేత్రియైన పరాశక్తి, ఈ భూమిపై ఉన్న మానవులలో మాత్రం నిద్రాణమై (సుప్తచేతనగా) ఉండటం ఎంత విచిత్రం, విచారకరం!
- విశేషాలు: కుండలినీ యోగ రహస్యం ఇక్కడ చెప్పబడింది. పరాశక్తి విశ్వవ్యాపకమైనా, సాధారణ మానవుని మూలాధార చక్రంలో 'కుండలిని' రూపంలో నిద్రిస్తున్నట్లు ఉంటుంది. ఈ సుప్తశక్తిని మేల్కొల్పడమే సాధన.
నిద్రాణాయా అపి తే జ్యోతిర్గంధాదేతే ధరణీలోకే ।మర్త్యాః కించిత్ప్రభవంతీశే త్వం బుద్ధా చేత్కిము వక్తవ్యం ॥
- అన్వయము: ఈశే! తే నిద్రాణాయాః అపి జ్యోతిః-గంధాత్ ధరణీ-లోకే ఏతే మర్త్యాః కించిత్ ప్రభవంతి, త్వం బుద్ధా చేత్ కిము వక్తవ్యం!
- ప్రతిపదార్థము: ఈశే = ఓ ఈశ్వరీ!; తే = నీవు; నిద్రాణాయాః అపి = నిద్రించుచున్నదానవైనప్పటికీ; జ్యోతిః-గంధాత్ = నీ తేజస్సు యొక్క లేశమాత్ర సువాసన/సంబంధం వలననే; ధరణీ-లోకే = భూలోకమందు; ఏతే = ఈ; మర్త్యాః = మనుష్యులు; కించిత్ = కొద్దిపాటి సామర్థ్యంతో; ప్రభవంతి = ప్రభావవంతులు అగుచున్నారు; త్వం = నీవు; బుద్ధా చేత్ = మేల్కొన్నదానివైతే; కిము వక్తవ్యం = ఇక చెప్పేదేమున్నది (వారి మహిమ వర్ణనాతీతం).
- తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరీ! నీవు నిద్రిస్తున్న స్థితిలో కూడా నీ తేజోలేశం స్పర్శించడం వల్లనే ఈ లోకంలో మనుష్యులు ఇంతటి శక్తులను ప్రదర్శిస్తున్నారు. అటువంటిది నీవే సాధకునిలో సంపూర్ణంగా మేల్కొంటే, ఆ సాధకుని అనంత దివ్యశక్తిని గురించి ఇక చెప్పేదేముంటుంది!
- విశేషాలు: మూలాధారంలో శక్తి నిద్రాణమై ఉన్నప్పుడే ప్రాపంచిక బుద్ధి, విజ్ఞానం నడుస్తున్నాయి. అదే కుండలిని మేల్కొని సహస్రారాన్ని చేరితే సాధకుడు బ్రహ్మజ్ఞానిగా, సర్వసమర్థుడిగా మారుతాడని భావం.
మేఘచ్ఛన్నోప్యరుణ స్తేజో దద్యాదేవ ప్రమదే జిష్ణోః ।అత్రస్థానాం భవతీ గ్రంధిచ్ఛన్నా ప్యేవం కురుతే ప్రజ్ఞాం ॥
- అన్వయము: జిష్ణోః ప్రమదే! అరుణః మేఘ-ఛన్నః అపి తేజః దద్యాత్ ఏవ, ఏవం భవతీ గ్రంధి-ఛన్నా అపి అత్ర-స్థానాం ప్రజ్ఞాం కురుతే.
- ప్రతిపదార్థము: జిష్ణోః ప్రమదే = ఇంద్రుని ప్రియురాలవైన ఓ దేవీ!; అరుణః = సూర్యుడు; మేఘ-ఛన్నః అపి = దట్టమైన మేఘాలచే కప్పబడినప్పటికీ; తేజః = వెలుగును; దద్యాత్ ఏవ = ఇచ్చుచునే ఉండును; ఏవం = ఆ ప్రకారమే; భవతీ = నీవు; గ్రంధి-ఛన్నా అపి = హృదయ/నాడీ గ్రంథులచే కప్పబడి ఉన్నప్పటికీ; అత్ర-స్థానాం = ఈ భూమిపై నున్న జీవులకు; ప్రజ్ఞాం = బుద్ధి వికాసమును; కురుతే = కలుగజేయుచున్నావు.
- తాత్పర్యము: ఓ ఇంద్రాణీ! దట్టమైన మేఘాలు కమ్మేసినా సూర్యుడు తన ప్రకాశాన్ని లోకానికి అందించడం మానడు. అలాగే, జీవుల దేహాలలో నాడీ గ్రంథుల ఆవరణలో నీవు మరుగునపడి ఉన్నప్పటికీ, దయతో వారికి బుద్ధిప్రజ్ఞలను అనుగ్రహిస్తూనే ఉన్నావు.
- విశేషాలు: బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్ర గ్రంథులు చైతన్యాన్ని ఆవరించి ఉన్నప్పటికీ జీవులలో మినుకుమినుకుమనే బుద్ధి ప్రకాశం అమ్మవారి కృపావిశేషమేనని దృష్టాంత పూర్వకంగా వివరించబడింది.
ధ్యాయామో యత్కథయామో యత్ పశ్యామో యచ్ఛృణుమో యచ్చ |జీవామో వా తదిదం సర్వం నిద్రాణాయా అపి తే భాసా ॥
- అన్వయము: యత్ ధ్యాయామః, యత్ కథయామః, యత్ పశ్యామః, యత్ చ శృణుమః, వా జీవామః, తత్ ఇదం సర్వం నిద్రాణాయాః అపి తే భాసా (భవతి).
- ప్రతిపదార్థము: యత్ = దేనినైతే; ధ్యాయామః = మేము ధ్యానించుచున్నామో; యత్ = దేనినైతే; కథయామః = మాట్లాడుచున్నామో; యత్ = దేనినైతే; పశ్యామః = చూచుచున్నామో; యత్ చ = దేనినైతే; శృణుమః = వినుచున్నామో; వా = మరియు; జీవామః = ప్రాణములతో జీవించియున్నామో; తత్ ఇదం సర్వం = అదంతా కూడా; నిద్రాణాయాః అపి = నిద్రించుచున్నదానవైనప్పటికీ; తే = నీ యొక్క; భాసా = కాంతి చేతనే (సాధ్యమగుచున్నది).
- తాత్పర్యము: తల్లీ! మేము ధ్యానం చేయడం, మాట్లాడటం, చూడటం, వినడం, ప్రాణాలను నిలుపుకొని జీవించడం—ఇవన్నీ నీవు నిద్రాణ స్థితిలో ఉన్నప్పటికీ నీ దివ్య ప్రకాశ కిరణాల ఆధారంగానే జరుగుతున్నాయి.
- విశేషాలు: జ్ఞానేంద్రియ, కర్మేంద్రియ, మనో వ్యాపారాలన్నింటికీ మూల ప్రేరక శక్తి ఆ జగజ్జననియే. ఆమె ప్రకాశం లేకపోతే దేహేంద్రియాలు జడప్రాయాలు.
నాడీబంధా దభిమానాచ్చ చ్ఛన్నా మాతర్భవతీ దేహే |ఏకాపాయా దితరో నశ్యేత్ తస్మాద్ద్వైధా తపసః పంథాః ॥
- అన్వయము: మాతః! భవతీ నాడీ-బంధాత్ అభిమానాత్ చ దేహే ఛన్నా, ఏక-అపాయాత్ ఇతరః నశ్యేత్, తస్మాత్ తపసః పంథాః ద్వైధా (భవతి).
- ప్రతిపదార్థము: మాతః = ఓ అమ్మా!; భవతీ = నీవు; నాడీ-బంధాత్ = నాడుల బంధనముల చేతను; అభిమానాత్ చ = దేహాభిమానం/అహంకారం చేతను; దేహే = శరీరమందు; ఛన్నా = మరుగున పడియున్నావు; ఏక-అపాయాత్ = (వీటిలో) ఒకదాని నాశనం వలన; ఇతరః = రెండవది కూడా; నశ్యేత్ = నశించును; తస్మాత్ = అందువలననే; తపసః = తపస్సుకు/సాధనకు; పంథాః = మార్గము; ద్వైధా = రెండు విధములుగా ఉన్నది.
- తాత్పర్యము: అమ్మా! దేహంలో నాడీ బంధనాల వల్లా, 'నేను ఈ దేహాన్ని' అనే దేహాభిమానం వల్లా నీ దివ్యరూపం ఆవరింపబడి ఉంది. ఈ రెండింటిలో ఏ ఒక్కటి తొలగినా రెండవది వాటంతట అదే నశిస్తుంది. అందుకే తపస్సుకు ప్రాణాయామాది మార్గము, విచార-ధ్యాన మార్గము అని రెండు సాధనా మార్గాలు ఏర్పడ్డాయి.
- విశేషాలు: ప్రాణ-మనస్సుల అవినాభావ సంబంధాన్ని యోగశాస్త్ర రీత్యా విశదీకరించారు. నాడీ శుద్ధి (ప్రాణ నియంత్రణ) ద్వారా అహంకారం నశిస్తుంది; లేదా ఆత్మవిచారణ (అహంకార నాశనం) ద్వారా నాడీ గ్రంథులు వీడిపోతాయి.
చిత్తం యస్య స్వజనిస్థానే ప్రజ్ఞా బాహ్యా న భవేద్యస్య |ఆధత్సే త్వం భువనాధీశే బుద్ధా క్రీడాం హృదయే తస్య ॥
- అన్వయము: భువన-అధీశే! యస్య చిత్తం స్వ-జని-స్థానే (భవతి), యస్య ప్రజ్ఞా బాహ్యా న భవేత్, త్వం బుద్ధా తస్య హృదయే క్రీడాం ఆధత్సే.
- ప్రతిపదార్థము: భువన-అధీశే = సమస్త భువనములకు అధీశ్వరీ!; యస్య = ఎవరి యొక్క; చిత్తం = మనస్సు; స్వ-జని-స్థానే = తన పుట్టినిల్లైన ఆత్మమూలము (హృదయము) నందే స్థిరపడునో; యస్య = ఎవరి యొక్క; ప్రజ్ఞా = బుద్ధి/దృష్టి; బాహ్యా = బహిర్ముఖము; న భవేత్ = కాకుండునో; త్వం = నీవు; బుద్ధా = మేల్కొన్నదానవై; తస్య = అటువంటి సాధకుని యొక్క; హృదయే = హృదయకమలమందు; క్రీడాం = ఆత్మానంద విహారమును; ఆధత్సే = చేయుచున్నావు.
- తాత్పర్యము: అఖిలాండేశ్వరీ! ఎవరి మనస్సు బాహ్య విషయాల వైపు పరుగెత్తక తన జన్మస్థానమైన హృదయ మూలంలోనే లయమవుతుందో, అట్టి ఉత్తమ సాధకుని హృదయంలో నీవు స్వయంగా మేల్కొని దివ్య క్రీడారూపమైన ఆనందాన్ని ప్రసాదిస్తావు.
- విశేషాలు: భగవాన్ రమణ మహర్షి బోధించిన 'ఆత్మవిచార మార్గం' (మనస్సును దాని జన్మస్థానమైన హృదయంలో లయం చేయడం) ఇక్కడ స్పష్టంగా ప్రస్తావించబడింది. అంతర్ముఖ సాధన ద్వారా మాత్రమే పరాశక్తి మేల్కొంటుందనే గంభీర యోగరహస్యం ఇందులో నిక్షిప్తమై ఉంది.
శ్లోకం 9:
వాణీ యస్య స్వజనిస్థానే దూరే కృత్వా మనసా సంగం |మాత స్తత్ర ప్రతిబుద్ధా త్వం శ్లోకైర్లోకం కురుషే బుద్ధమ్ ||
- అన్వయము: మాతః! యస్య వాణీ మనసా సంగం దూరే కృత్వా స్వ-జని-స్థానే (తిష్ఠతి), తత్ర ప్రతిబుద్ధా త్వం శ్లోకైః లోకం బుద్ధం కురుషే.
- ప్రతిపదార్థము: మాతః = ఓ జగన్మాతా!; యస్య = ఎవరి యొక్క; వాణీ = వాక్కు; మనసా = మనస్సుతో; సంగం = కలయికను/సంబంధమును; దూరే కృత్వా = దూరముగా ఉంచి (ప్రాపంచిక సంకల్ప రహితమై); స్వ-జని-స్థానే = తన పుట్టినిల్లైన మూలాధార/హృదయ స్థానమందే స్థిరపడునో; తత్ర = అట్టి సాధకుని యందు; ప్రతిబుద్ధా = మేల్కొన్నదానవై; త్వం = నీవు; శ్లోకైః = (అతని ముఖతః వెలువడే దివ్యమైన) శ్లోకముల చేత; లోకం = లోకమును; బుద్ధం = జ్ఞానవంతముగా; కురుషే = చేయుచున్నావు.
- తాత్పర్యము: అమ్మా! ఎవరి వాక్కు చంచలమైన మనోసంకల్పాలతో కలవక, తన మూలస్థానమైన హృదయ/మూలాధార స్థానంలోనే స్థిరంగా ఉంటుందో, అటువంటి సాధకునిలో నీవు మేల్కొని అతని ద్వారా దివ్య శ్లోకాలను వెలువరింపజేసి లోకానికి జ్ఞానాన్ని ప్రసాదిస్తావు.
- విశేషాలు: ఇది 'పశ్యంతీ/పరావాక్కు' రహస్యం. వాక్కు మనస్సుతో కలిస్తే ప్రాపంచిక శబ్దమవుతుంది; మూలంలో నిలిస్తే దివ్య జ్ఞానవాక్కు (ఆర్ష కవిత్వం/మంత్రం) గా మారి లోకాన్ని ప్రబోధిస్తుంది.
శ్లోకం 10:
హిత్వా దృశ్యాన్యతిసూక్ష్మాయాం చక్షుర్యస్య స్వమహోవృత్తౌ |విశ్వాలీనా జగతాం మాత ర్జాగ్రత్యస్మిన్నచలా భాసి ॥
- అన్వయము: జగతాం మాతః! యస్య చక్షుః దృశ్యాని హిత్వా అతి-సూక్ష్మాయాం స్వ-మహః-వృత్తౌ (తిష్ఠతి), తస్మిన్ విశ్వ-అలీనా జాగ్రతీ అచలా భాసి.
- ప్రతిపదార్థము: జగతాం మాతః = సమస్త లోకములకు తల్లివైన ఓ దేవీ!; యస్య = ఎవరి యొక్క; చక్షుః = దృష్టి/నేత్రము; దృశ్యాని = బాహ్య దృశ్యములను; హిత్వా = విడిచిపెట్టి; అతి-సూక్ష్మాయాం = మిక్కిలి సూక్ష్మమైనట్టి; స్వ-మహః-వృత్తౌ = తన స్వకీయ తేజస్సు/ఆత్మజ్యోతి యొక్క వ్యాపారమందే (నిలుచునో); తస్మిన్ = అట్టి సాధకుని యందు; విశ్వ-అలీనా = సమస్త విశ్వమందు అంతర్లీనమై యున్న నీవు; జాగ్రతీ = మేల్కొన్నదానవై; అచలా = నిశ్చల స్వరూపముతో; భాసి = ప్రకాశించుచున్నావు.
- తాత్పర్యము: జగన్మాతా! బాహ్య ప్రపంచ దృశ్యాలను విడిచి, తన లోపలి అతిసూక్ష్మమైన ఆత్మజ్యోతి మీదే దృష్టిని నిలిపిన ఉత్తమ సాధకునిలో సర్వవ్యాపకవైన నీవు మేల్కొని, నిశ్చలమైన తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తావు.
- విశేషాలు: శంభవీ ముద్ర లేదా అంతర్దృష్టి రహస్యం ఇక్కడ వర్ణించబడింది. బాహ్య దృష్టి అంతర్ముఖమైనప్పుడు అచలమైన పరబ్రహ్మ చైతన్యం అనుభూతమవుతుంది.
శ్లోకం 11:
శృణ్వత్కర్ణో దయితే జిష్ణో రంతశ్శబ్దం ధ్రియతే యస్య |బుద్ధా భూత్వా వియతా సాధో రేకీభావం కురుషే తస్య ॥
- అన్వయము: జిష్ణోః దయితే! శృణ్వత్-కర్ణః యస్య అంతః-శబ్దం ధ్రియతే, తస్య సాధోః త్వం బుద్ధా భూత్వా వియతా ఏకీభావం కురుషే.
- ప్రతిపదార్థము: జిష్ణోః దయితే = ఇంద్రుని ప్రియురాలవైన ఓ ఇంద్రాణీ!; శృణ్వత్-కర్ణః = వినేడి కర్ణేంద్రియము ద్వారా; యస్య = ఎవరి యందైతే; అంతః-శబ్దం = లోపలి నాదము (అనాహత శబ్దము); ధ్రియతే = గ్రహింపబడి ధ్యానింపబడుచున్నదో; తస్య సాధోః = ఆ సాధకునికి; త్వం = నీవు; బుద్ధా భూత్వా = మేల్కొన్నదానవై; వియతా = చిదాకాశముతో; ఏకీభావం = ఐక్యమును (అద్వైత భావమును); కురుషే = కలుగజేయుచున్నావు.
- తాత్పర్యము: ఓ ఇంద్రాణీ దేవీ! ఎవడైతే కర్ణేంద్రియమును అంతర్ముఖం చేసి అంతశ్శబ్దమైన ప్రణవ/అనాహత నాదాన్ని శ్రవణం చేస్తాడో, ఆ సాధకుని యందు నీవు మేల్కొని అతనికి దహరాకాశంతో (చిదాకాశంతో) సంపూర్ణ ఐక్యతను ప్రసాదిస్తావు.
- విశేషాలు: ఇది 'నాదానుసంధాన' యోగం. అంతర్నాదాన్ని పట్టుకోవడం ద్వారా చిత్తం లయమై శూన్యాకాశం వంటి పరబ్రహ్మ తత్వంలో ఐక్యమవుతుంది.
శ్లోకం 12:
యాతాయాతం సతతం పశ్యే ద్యః ప్రాణస్య ప్రయతో మర్త్యః |విశ్వస్యేష్టాం తనుషే క్రీడాం తస్మిన్ బుద్ధా తరుణీంద్రస్య ॥
- అన్వయము: ఇంద్రస్య తరుణి! యః ప్రయతః మర్త్యః సతతం ప్రాణస్య యాత-ఆయాతం పశ్యేత్, తస్మిన్ త్వం బుద్ధా విశ్వస్య ఇష్టాం క్రీడాం తనుషే.
- ప్రతిపదార్థము: ఇంద్రస్య తరుణి = దేవేంద్రుని యువతివైన ఓ ఇంద్రాణీ!; యః = ఏ; ప్రయతః = పవిత్రుడైన; మర్త్యః = మనుష్యుడు/సాధకుడు; సతతం = నిరంతరము; ప్రాణస్య = ప్రాణవాయువు యొక్క; యాత-ఆయాతం = రాకపోకలను (ఉచ్ఛ్వాస నిశ్వాసములను); పశ్యేత్ = సాక్షిగా గమనించునో; తస్మిన్ = అట్టి వాని యందు; త్వం = నీవు; బుద్ధా = మేల్కొన్నదానవై; విశ్వస్య = సమస్త లోకములకు; ఇష్టాం = ప్రియమైన; క్రీడాం = దివ్య లీలను; తనుషే = విస్తరింపజేయుచున్నావు.
- తాత్పర్యము: ఓ ఇంద్రాణీ దేవీ! పవిత్రమైన ఏ సాధకుడైతే నిరంతరం ప్రాణవాయువు యొక్క ఉచ్ఛ్వాస నిశ్వాసాల రాకపోకలను గమనిస్తూ ఉంటాడో, అతనిలో నీవు మేల్కొని సర్వలోకహితకరమైన దివ్య క్రీడను నడిపిస్తావు.
- విశేషాలు: ఇది 'ప్రాణాయామం/ప్రాణేక్షణ' సాధన (సోహం భావన లేదా ఆనాపానసతి). శ్వాసపై ధ్యాస నిలపడం ద్వారా కుండలినీ శక్తి జాగృతమై విశ్వకళ్యాణ కారకమవుతుంది.
శ్లోకం 13:
స్వాంతం యస్య ప్రభవేత్కార్యేష్వంబైతస్మిన్నయి నిద్రాసి ।ఆత్మా యస్య ప్రభవేత్కార్యేష్వంబైతస్మిన్నయి జాగర్షి ॥
- అన్వయము: అంబ! యస్య కార్యేషు స్వాంతం ప్రభవేత్, తస్మిన్ అయి నిద్రాసి; యస్య కార్యేషు ఆత్మా ప్రభవేత్, తస్మిన్ అయి జాగర్షి.
- ప్రతిపదార్థము: అంబ = ఓ అమ్మా!; యస్య = ఎవరి యొక్క; కార్యేషు = కర్మల యందు; స్వాంతం = మనస్సు మాత్రమే; ప్రభవేత్ = సమర్థవంతముగా కర్తగా ఉండునో; తస్మిన్ = అట్టివాని యందు; అయి = అయ్యో!; నిద్రాసి = నీవు నిద్రించుచున్నావు; యస్య = ఎవరి యొక్క; కార్యేషు = కర్మల యందు; ఆత్మా = ఆత్మచైతన్యము; ప్రభవేత్ = సమర్థవంతమై నడుచునో; తస్మిన్ = అట్టివాని యందు; జాగర్షి = నీవు మేల్కొనియే ఉన్నావు.
- తాత్పర్యము: ఓ అమ్మా! ఎవరి పనులలో కేవలం మనస్సు (అహంకారం) మాత్రమే కర్తగా వ్యవహరిస్తుందో వారిలో నీవు నిద్రిస్తూ ఉంటావు. ఎవరి కర్మలలో ఆత్మచైతన్యం ప్రధానమై నడుస్తుందో వారి యందు నీవు మేల్కొని సర్వమూ నడిపిస్తావు.
- విశేషాలు: 'మనస్సు కర్త' అనుకోవడం అజ్ఞానము; 'ఆత్మయే/ఈశ్వరుడే కర్త' అని ఎరిగి జీవించడం జ్ఞానము. అహంకార రహితమైన శరణాగతిని ఈ శ్లోకం బోధిస్తోంది.
శ్లోకం 14:
యస్యాహంతా భవతి స్వాంతే తస్య స్వాంతం ప్రభవేత్కర్తుం |యస్యాహంతా భవతి స్వాత్మన్యాత్మా తస్య ప్రభవేత్కర్తుం ॥
- అన్వయము: యస్య అహంతా స్వాంతే భవతి, తస్య స్వాంతం కర్తుం ప్రభవేత్; యస్య అహంతా స్వాత్మని భవతి, తస్య ఆత్మా కర్తుం ప్రభవేత్.
- ప్రతిపదార్థము: యస్య = ఎవరి యొక్క; అహంతా = 'నేను' అను అహంభావము; స్వాంతే = మనస్సు నందు; భవతి = నిలిచియుండునో; తస్య = వాని యొక్క; స్వాంతం = మనస్సు మాత్రమే; కర్తుం = పనులు చేయుటకు; ప్రభవేత్ = సమర్థమగును; యస్య = ఎవరి యొక్క; అహంతా = అహంభావము ('నేను' అనే స్ఫురణ); స్వాత్మని = తన నిజ ఆత్మయందే; భవతి = లయమై ఉండునో; తస్య = వాని యందు; ఆత్మా = ఆత్మయే; కర్తుం = సకల కర్మలను చేయుటకు; ప్రభవేత్ = సమర్థవంతమగును.
- తాత్పర్యము: ఎవరి అహంకారమైతే మనస్సుతో తాదాత్మ్యం చెంది ఉంటుందో, వాని మనస్సే పరిమితమైన కర్తృత్వాన్ని పొందుతుంది. ఎవరి అహమైతే ఆత్మలో లయమై నిలుస్తుందో, వానిలో ఆత్మశక్తియే (పరాశక్తియే) స్వయంగా కార్యసాధకమవుతుంది.
- విశేషాలు: 'అహంకారము' మనస్సును ఆశ్రయిస్తే బంధం, జీవభావం ఏర్పడుతుంది; అదే అహం ఆత్మలో లీనమైతే ముక్తి, దైవత్వ వికాసం కలుగుతాయి.
శ్లోకం 15:
స్వాంతం యస్య ప్రభవేత్కర్తుం తత్కర్మాల్పం భవతి వ్యష్టేః ।ఆత్మా యస్య ప్రభవేత్కర్తుం తచ్ఛ్లాఘ్యం తే బలజిత్కాంతే ॥
- అన్వయము: బలజిత్-కాంతే! యస్య స్వాంతం కర్తుం ప్రభవేత్, వ్యష్టేః తత్ కర్మ అల్పం భవతి; యస్య ఆత్మా కర్తుం ప్రభవేత్, తే (అనుగ్రహాత్) తత్ శ్లాఘ్యం భవతి.
- ప్రతిపదార్థము: బలజిత్-కాంతే = ఇంద్రుని పత్నీ!; యస్య = ఎవరి యొక్క; స్వాంతం = మనస్సు; కర్తుం = కర్మలు చేయుటకు; ప్రభవేత్ = సమర్థమగునో; వ్యష్టేః = ఆ వ్యక్తిగత జీవుని యొక్క; తత్ కర్మ = ఆ పని/కర్మ; అల్పం భవతి = మిక్కిలి పరిమితమైనది, అల్పమైనది అగును; యస్య = ఎవరి యొక్క; ఆత్మా = ఆత్మశక్తి; కర్తుం = చేయుటకు; ప్రభవేత్ = సమర్థమగునో; తత్ = ఆ కర్మ; శ్లాఘ్యం = సర్వశ్లాఘనీయమైనది (మహోన్నతమైనది); భవతి = అగుచున్నది.
- తాత్పర్యము: ఓ ఇంద్రాణీ! మనస్సుతో పనిచేసే వ్యక్తి కర్మ అల్పమైన ఫలాన్నే ఇస్తుంది. కానీ, ఆత్మశక్తితో (నీ దివ్యానుగ్రహంతో) పనిచేసేవాని కర్మ లోక కల్యాణకరమై, సర్వజన శ్లాఘనీయమైన గొప్ప ఫలితాన్ని ఇస్తుంది.
- విశేషాలు: మానవ ప్రయత్నానికి (వ్యష్టి మనస్సుకు) పరిమితులుంటాయి. భగవత్ సంకల్పంతో లేదా ఆత్మస్థితితో చేసే కర్మలు అనంతమైన ప్రభావశీలతను కలిగి ఉంటాయి.
శ్లోకం 16:
ఏతత్స్వాంతం హృదయాజ్జాతం శీర్షే వాసం పృథగ్విధాయ |హార్దామహంతాం స్వయమాక్రమ్య భ్రాంతానస్మాన్కురుతే మాతః ॥
- అన్వయము: మాతః! హృదయాత్ జాతం ఏతత్ స్వాంతం శీర్షే పృథక్ వాసం విధాయ, హార్దాం అహంతాం స్వయం ఆక్రమ్య, అస్మాన్ భ్రాంతాన్ కురుతే.
- ప్రతిపదార్థము: మాతః = ఓ అమ్మా!; హృదయాత్ = హృదయము నుండి; జాతం = పుట్టినట్టి; ఏతత్ = ఈ; స్వాంతం = మనస్సు; శీర్షే = శిరస్సు నందు (మెదడులో); పృథక్ = వేరుగా; వాసం = నివాసమును; విధాయ = ఏర్పరచుకొని; హార్దాం = హృదయ సంబంధమైన; అహంతాం = నిజమైన 'నేను' అనే ఆత్మభావనను; స్వయం = తానే; ఆక్రమ్య = ఆక్రమించుకొని; అస్మాన్ = మమ్ములను; భ్రాంతాన్ = భ్రమ చెందినవారిగా; కురుతే = చేయుచున్నది.
- తాత్పర్యము: అమ్మా! అసలు మూలమైన హృదయం నుండి పుట్టిన ఈ మనస్సు, శిరస్సులో విడిగా తిష్టవేసి, హృదయస్థమైన సహజ ఆత్మభావనను అణచివేసి తానే కర్తనని భ్రమింపజేస్తూ మమ్మల్ని అజ్ఞానంలో ముంచుతోంది.
- విశేషాలు: రమణ మహర్షి ఆత్మవిచార దర్శనం ఇక్కడ ప్రస్ఫుటమవుతుంది. మనస్సు హృదయం నుండి ఉద్భవించి శిరస్సుకు చేరి అహంకారంగా పరిణమిస్తుంది. దాన్ని తిరిగి హృదయంలో లయం చేయడమే ముక్తి.
శ్లోకం 17:
అస్మాకం భోః కురుతే బాధామస్మజ్జ్యోతిర్జనని ప్రాప్య |స్వాంతేనైతత్కృతమన్యాయ్యం కాంతే జిష్ణోః శృణు రాజ్ఞీ త్వం ॥
- అన్వయము: జనని! జిష్ణోః కాంతే! రాజ్ఞీ త్వం శృణు; స్వాంతేన అస్మత్-జ్యోతిః ప్రాప్య భోః అస్మాకం బాధాః కురుతే, ఏతత్ అన్యాయ్యం కృతం.
- ప్రతిపదార్థము: జనని = ఓ తల్లీ!; జిష్ణోః కాంతే = ఇంద్రుని దేవీ!; రాజ్ఞీ = పట్టపురాణివైన; త్వం = నీవు; శృణు = వినుము; స్వాంతేన = మనస్సు చేత; అస్మత్-జ్యోతిః = మాలోని ఆత్మ ప్రకాశమునే; ప్రాప్య = పొంది; భోః = అయ్యో; అస్మాకం = మాకే; బాధాః = నానా బాధలు; కురుతే = కలిగింపబడుచున్నవి; ఏతత్ = ఇది; అన్యాయ్యం = ఘోరమైన అన్యాయముగా; కృతం = చేయబడినది.
- తాత్పర్యము: ఓ జగన్మాతా! దేవేంద్రాణీ! మా గోడు ఆలకించు. మా ఆత్మజ్యోతి యొక్క కాంతినే దొంగిలించిన ఈ మనస్సు, తిరిగి మాకే అనేక దుఃఖాలను, బాధలను కలిగిస్తోంది. ఇంతకంటే అన్యాయం మరొకటి ఉంటుందా తల్లీ!
- విశేషాలు: మనస్సుకు స్వయం ప్రకాశం లేదు; అది ఆత్మ తేజస్సును తీసుకొనే పనిచేస్తుంది. ఆత్మ చైతన్యాన్ని వాడుకుంటూ తిరిగి ఆత్మస్వరూపులమైన మనకే భ్రమలు కల్పించడం మనస్సు చేసే మాయ.
శ్లోకం 18:
స్వాంతే తేజో హృదయాదాయా చ్చంద్రే తేజో దినభర్తుర్వా |అశ్రాంతం యో మనుతే ధీర స్తస్య స్వాంతం హృది లీనం స్యాత్ ॥
- అన్వయము: చంద్రే దినభర్తుః తేజః ఇవ, స్వాంతే తేజః హృదయాత్ ఆయాత్ ఇతి యః ధీరః అశ్రాంతం మనుతే, తస్య స్వాంతం హృది లీనం స్యాత్.
- ప్రతిపదార్థము: చంద్రే = చంద్రుని యందు; దినభర్తుః = సూర్యుని యొక్క; తేజః ఇవ = వెలుగు వలెనే; స్వాంతే = మనస్సు నందలి; తేజః = ప్రకాశము; హృదయాత్ = మూల హృదయము నుండియే; ఆయాత్ = వచ్చినది; ఇతి = అని; యః = ఏ; ధీరః = ధైర్యవంతుడైన వివేకి; అశ్రాంతం = నిరంతరము; మనుతే = మననము/విచారణ చేయునో; తస్య = అట్టి వాని యొక్క; స్వాంతం = మనస్సు; హృది = హృదయము నందే; లీనం స్యాత్ = లయమైపోవును.
- తాత్పర్యము: చంద్రుని వెలుగు సూర్యుని నుండే లభించినట్లు, మనస్సు యొక్క ప్రకాశం హృదయస్థ ఆత్మ నుంచే కలుగుతోందని ఎవడైతే నిరంతరం విచారణ చేస్తాడో, అట్టి ధీరుని మనస్సు బాహ్య విషయాల నుండి మరలి హృదయంలోనే లీనమైపోతుంది.
- విశేషాలు: 'సూర్య-చంద్ర' దృష్టాంతం ద్వారా ఆత్మ-మనస్సుల సంబంధం వివరించబడింది. ఆత్మ సూర్యుడైతే, మనస్సు చంద్రుడు. ఈ తత్త్వాన్ని నిరంతరం మననం చేయడమే జ్ఞానయోగం.
శ్లోకం 19:
మూలాన్వేషి స్ఫురదావృత్తం నీచైరాయాత్కబళీకృత్య |జానంత్యేకా హృదయస్థానే యుంజానానాం జ్వలసీశానే ॥
- అన్వయము: ఈశానే! మూల-అన్వేషి స్ఫురత్ ఆవృత్తం నీచైః ఆయాత్ కబళీకృత్య, యుంజానానాం హృదయ-స్థానే జానంతీ ఏకా త్వం జ్వలసి.
- ప్రతిపదార్థము: ఈశానే = పరమేశ్వరీ!; మూల-అన్వేషి = మూలస్థానమును వెదుకుచున్నట్టియు; స్ఫురత్ = ప్రకాశించుచున్నట్టియు; ఆవృత్తం = మరలించబడిన మనస్సును; నీచైః = అధోముఖముగా/లోపలికి; ఆయాత్ = వచ్చునట్లు చేసి; కబళీకృత్య = (గ్రంథులను, వికారములను) కబళించివేసి/మింగివేసి; యుంజానానాం = నిరంతర ధ్యానయోగుల యొక్క; హృదయ-స్థానే = హృదయ స్థానమందు; జానంతీ = శుద్ధ జ్ఞాన స్వరూపిణివై; ఏకా = అద్వితీయమైన; త్వం = నీవు ఒక్కతెవే; జ్వలసి = ప్రజ్వరిల్లుచున్నావు.
- తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరీ! సాధనలో మనస్సు తన మూలమైన హృదయాన్ని అన్వేషిస్తూ అంతర్ముఖమై, సమస్త నాడీ బంధాలను, గ్రంథులను కబళించి లోనికి చేరుకోగా, అట్టి యోగుల హృదయ స్థానంలో శుద్ధ జ్ఞానరూపిణివై అద్వితీయమైన దివ్యజ్యోతిగా నీవొక్కదానివే వెలుగుతుంటావు!
- విశేషాలు: అంతర్ముఖ సమర్పణ ద్వారా చిత్తవృత్తులు ఆత్మలో లయమైనప్పుడు పరమశాంతి, అఖండ ఆత్మానుభూతి లభిస్తాయని ఈ శ్లోకం ద్వారా వివరించబడింది.
ఛందో విశేషం (మాత్రాసమక వృత్తం):
మాత్రాసమకం: సంస్కృత ఛందస్సులో ఇది మాత్రా ఛందస్సుకు చెందిన వృత్తం. ప్రతి పాదంలో సమానమైన మాత్రా సంఖ్య (సాధారణంగా 16 మాత్రలు) ఉంటుంది.
ఈ స్తబకంలోని శ్లోకాలన్నీ వేద ప్రసిద్ధమైన బృహతీ ఛందస్సు ఛాయల్లో, లయబద్ధమైన మాత్రాసమక వృత్తాలలో నడుస్తాయి. చివరి శ్లోకంలో (25వ శ్లోకం) గణపతి ముని దీనిని ప్రస్తావిస్తూ "క్లుప్తైః సమ్యగ్బృహతీఛందస్యేతై ర్మాత్రాసమకై ర్వృత్తైః" అని పేర్కొన్నారు.
No comments:
Post a Comment