Saturday, August 15, 2026

3.3.చిత్రపదా స్తబకము

 3.3.శ్రీ కావ్యకంఠ గణపతిముని విరచిత ‘ఇంద్రాణీ సప్తశతి’


తృతీయ శతకము – 3.3. చిత్రపదా స్తబకము

ఈ స్తబకంలోని శ్లోకాలన్నీ సంస్కృత ఛందస్సులోని ‘చిత్రపదా’ వృత్తంలో (ప్రతి పాదానికి 8 అక్షరాలు: భ-భ-గ-గ) రచింపబడ్డాయి.

శ్లోకము 1

అప్యలసో హరిదంత ధ్వాంత తతేరపి హర్తా |

అస్తు మహేంద్ర పురంధ్రీ హాసలవ శ్శుభకర్తా ॥

  • అన్వయము: అలసః అపి హరిత్-అంత ధ్వాంత తతేః హర్తా మహేంద్ర-పురంధ్రీ-హాసలవః శుభకర్తా అస్తు.

  • ప్రతిపదార్థము: అలసః అపి = మందకొడిగా (అలవోకగా) ఉన్నప్పటికీ; హరిత్ = దిక్కుల యొక్క; అంత = అంతఃభాగములలోని; ధ్వాంత = చీకట్ల యొక్క; తతేః అపి = సమూహమును సైతం; హర్తా = పోగొట్టేటటువంటి; మహేంద్ర = దేవేంద్రుని యొక్క; పురంధ్రీ = పట్టమహిషి అయిన ఇంద్రాణీదేవి యొక్క; హాస = చిరునవ్వులోని; లవః = చిన్న అంశ (లేశము); శుభకర్తా = నాకు సమస్త శుభాలను కలిగించునది; అస్తు = అగుగాక.

  • తాత్పర్యము: దిక్కుల మూలమూలలా దట్టంగా వ్యాపించి ఉన్న చిమ్మచీకట్లను సైతం అలవోకగా పోగొట్టే ఆ ఇంద్రాణీదేవి మందహాస లేశము నాకు సమస్త శుభాలను ప్రసాదించుగాక!

  • విశేషాలు: అమ్మవారి చిరునవ్వు ఒక చిన్న కాంతిరేఖ వంటిది. ఆ చిన్న చిరునవ్వే విశ్వంలోని సమస్త అజ్ఞానాంధకారాలను, బాహ్య చీకట్లను పటాపంచలు చేస్తుందని కవి భావన.

శ్లోకము 2

పాహి పరై ర్ఘృతసారాం నేత్రగళ జ్జలధారాం |

భారతభూమి మనాథాం దేవి విధాయ సనాథాం ॥

  • అన్వయము: దేవి! పరైః హృతసారాం నేత్ర-గళత్-జలధారాం అనాథాం భారతభూమిం సనాథాం విధాయ పాహి.

  • ప్రతిపదార్థము: దేవి = ఓ జగన్మాతా!; పరైః = శత్రువుల చేత; హృత = అపహరింపబడిన; సారాం = సారము కలదియు; నేత్ర = కన్నుల నుండి; గళత్ = కారుచున్న; జలధారాం = కన్నీటి ప్రవాహము కలదియు; అనాథాం = దిక్కులేనిదైన; భారతభూమిం = భారతమాతను; సనాథాం = రక్షకుడు కలదానిగా; విధాయ = చేసి; పాహి = కాపాడుము.

  • తాత్పర్యము: ఓ ఇంద్రాణీ దేవీ! పరాయి శత్రువుల చేత దోపిడీకి గురై, కంటికి మింటికీ ఏకధారగా కన్నీరు కారుస్తూ అనాథగా మిగిలిన ఈ భరతమాతకు దిక్కై, ఆమెను సనాథగా చేసి రక్షించు తల్లీ!

  • విశేషాలు: గణపతిముని గారి ప్రగాఢ దేశభక్తికి, స్వాతంత్ర్య కాంక్షకు ఈ శ్లోకం అద్దం పడుతుంది. అమ్మవారి అనుగ్రహంతోనే దేశ దాస్య విముక్తి సాధ్యమని ఆయన ప్రార్థించారు.

శ్లోకము 3 & 4

చాలయతా సురరాజం పాలయతా భువనాని |

శీలయతా నతరక్షాం కాలయతా వృజినాని ॥

లాలయతా మునిసంఘం కీలయతా దివి భద్రం |

పావయ మాం సకృదీశే భాసుర దృక్ప్రసరేణ ॥

  • అన్వయము: ఈశే! సురరాజం చాలయతా, భువనాని పాలయతా, నతరక్షాం శీలయతా, వృజినాని కాలయతా, మునిసంఘం లాలయతా, దివి భద్రం కీలయతా భాసుర-దృక్-ప్రసరేణ మాం సకృత్ పావయ.

  • ప్రతిపదార్థము: ఈశే = ఓ ఈశ్వరీ!; సురరాజం = దేవేంద్రుడిని; చాలయతా = (కర్తవ్యోన్ముఖుడిగా) నడిపించేదియు; భువనాని = సమస్త లోకాలను; పాలయతా = రక్షించి పరిపాలించేదియు; నత = శరణన్న భక్తుల; రక్షాం = రక్షణను; శీలయతా = స్వభావముగా కలదియు; వృజినాని = పాపాలను; కాలయతా = సమూలంగా నశింపజేసేదియు; మునిసంఘం = ఋషి సమూహాలను; లాలయతా = వాత్సల్యంతో లాలించేదియు; దివి = స్వర్గలోకమునందు; భద్రం = శాశ్వత మంగళమును; కీలయతా = సుస్థిరముగా నిలిపేదియు అయిన; భాసుర = తేజోవంతమైన; దృక్ = నీ చూపుల యొక్క; ప్రసరేణ = ప్రసారముతో (వీక్షణముతో); మాం = నన్ను; సకృత్ = ఒక్కసారి; పావయ = పవిత్రునిగా చేయుము.

  • తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరీ! దేవేంద్రుడిని సైతం ఉత్తేజపరిచేది, సర్వ లోకాలను పరిపాలించేది, శరణాగతులను కాపాడేది, పాపాలను పారద్రోలేది, మునిజనులను లాలించేది, స్వర్గంలో శుభాలను సుస్థిరం చేసేది నీ దివ్య వీక్షణమే. అంతటి తేజస్సు గల నీ కరుణాకటాక్ష ప్రసారంతో ఒక్కసారి నన్ను చూసి పవిత్రుడిని చేయి.

  • విశేషాలు: 3, 4 శ్లోకాలు యుగళంగా (కలిసి) ఉండి, అమ్మవారి నేత్రాల శక్తిని, కార్యసాధకతను సంపూర్ణంగా వివరిస్తాయి.

శ్లోకము 5 & 6

సర్వ రుచామపి శాలాం త్వాం శచి మంగళ లీలాం |

కాలకచా ముతకాళీం పద్మముఖీ ముత పద్మాం ॥

యస్స్మరతి ప్రతికల్యం భక్తి భరేణ పరేణ |

తస్య సురేశ్వరి సాధో రస్మి పదాబ్జ భుజిష్యః ॥

  • అన్వయము: సురేశ్వరి శచి! సర్వరుచాం శాలాం, మంగళలీలాం, కాలకచాం ఉత కాళీం, పద్మముఖీం ఉత పద్మాం త్వాం యః ప్రతికల్యం పరేణ భక్తిభరేణ స్మరతి, తస్య సాధోః పదాబ్జ-భుజిష్యః అస్మి.

  • ప్రతిపదార్థము: సురేశ్వరి = దేవతల రాణీ!; శచి = ఓ శచీదేవీ!; సర్వ = సకలమైన; రుచాం అపి = కాంతులకు/తేజస్సులకు; శాలాం = నిలయమైనదానవును; మంగళ = శుభకరమైన; లీలాం = లీలలు కలదానవును; కాల = నల్లని; కచాం = కేశపాశము గల; ఉత = మరియు; కాళీం = కాళికాదేవివిగాను; పద్మముఖీం = కమలము వంటి ముఖము గల; ఉత = మరియు; పద్మాం = లక్ష్మీదేవివిగాను ఉన్న; త్వాం = నిన్ను; యః = ఎవడైతే; ప్రతికల్యం = ప్రతిరోజూ ఉదయమునందు; పరేణ = ఉత్కృష్టమైన; భక్తి భరేణ = భక్తిపారవశ్యముతో; స్మరతి = ధ్యానించునో; తస్య = అటువంటి; సాధోః = ఉత్తమ సాధకుని యొక్క; పదాబ్జ = పాదపద్మములకు; భుజిష్యః = సేవకుడను/దాసుడను; అస్మి = అగుచున్నాను.

  • తాత్పర్యము: ఓ సురేశ్వరీ! సమస్త కాంతులకు మూలమైనదానవు, శుభప్రదమైన లీలలు కలదానవు, నల్లని కురులు గల కాళీమాతవు, పద్మముఖియైన మహాలక్ష్మివి అయిన నిన్ను ప్రతి ఉదయాన్నే పరమ భక్తితో స్మరించే భక్తుని పాదపద్మాలకు నేను నిత్య సేవకుడనై ఉంటాను.

  • విశేషాలు: అమ్మవారి భక్తులకు దాసోహం అనడం (భాగవత సేవా భావం) ఇక్కడ వ్యక్తమవుతుంది. ఇంద్రాణియే కాళి, లక్ష్మి అన్న అభేద దర్శనం ఇందులో కనిపిస్తుంది.

శ్లోకము 7

యస్తవ నామ పవిత్రం కీర్తయతే సుకృతీ నా |

వాసవ సుందరి దాస స్తచ్చరణస్య సదా౽ హం ॥

  • అన్వయము: వాసవ-సుందరి! యః సుకృతీ నా తవ పవిత్రం నామ కీర్తయతే, అహం సదా తత్-చరణస్య దాసః.

  • ప్రతిపదార్థము: వాసవ-సుందరి = ఇంద్రుని ప్రియసఖివైన ఓ సుందరీ!; యః = ఏ; సుకృతీ = పుణ్యాత్ముడైన; నా = మానవుడు; తవ = నీ యొక్క; పవిత్రం = పరమ పావనమైన; నామ = దివ్య నామమును; కీర్తయతే = సంకీర్తనము చేయునో; అహం = నేను; సదా = ఎల్లప్పుడూ; తత్ = అతని యొక్క; చరణస్య = పాదములకు; దాసః = దాసుడను.

  • తాత్పర్యము: దేవేంద్రుని సుందరివైన ఓ శచీదేవీ! ఏ పుణ్యపురుషుడైతే నీ పవిత్ర నామాలను నిత్యం గానం చేస్తాడో, అతని పాదాలకు నేను సదా దాసుడనై సేవ చేస్తాను.

  • విశేషాలు: భగవన్నామ సంకీర్తన చేసే భక్తుడు సాక్షాత్తు పూజనీయుడని, వారి పాదదాస్యం ముక్తిదాయకమని కవి వినమ్రంగా తెలుపుతున్నారు.

శ్లోకము 8

యస్తవ మంత్ర ముదార ప్రాభవ మాగమసారం |

పావని కూర్చముపాస్తే తస్య నమశ్చరణాయ ॥

  • అన్వయము: పావని! యః ఉదార-ప్రాభవం ఆగమ-సారం తవ కూర్చం మంత్రం ఉపాస్తే, తస్య చరణాయ నమః.

  • ప్రతిపదార్థము: పావని = సర్వమును పవిత్రము చేయు ఓ అమ్మా!; యః = ఎవడైతే; ఉదార = అత్యున్నతమైన/గొప్పదైన; ప్రాభవం = మహిమాన్విత ప్రభావము కలదియు; ఆగమ = వేదశాస్త్రాల యొక్క; సారం = సారభూతమైనదియు; తవ = నీ యొక్క; కూర్చం = కూర్చ బీజాక్షర యుతమైన (‘హూం’ బీజం); మంత్రం = మూలమంత్రమును; ఉపాస్తే = ఉపాసన చేయునో; తస్య = అతని యొక్క; చరణాయ = పాదమునకు; నమః = నా నమస్కారము.

  • తాత్పర్యము: సమస్తాన్ని పవిత్రం చేసే ఓ జననీ! వేదాల సారమైనది, అనంత మహిమాన్వితమైనది అయిన నీ ‘కూర్చ’ (శక్తివంతమైన మంత్ర రూపం) మంత్రాన్ని ఎవడైతే నిష్టతో ఉపాసిస్తాడో, ఆ సాధకుని పాదాలకు నా ప్రణామాలు అర్పిస్తున్నాను.

  • విశేషాలు: తంత్ర శాస్త్రంలో ‘కూర్చ బీజం’ (హూం) అత్యంత శక్తివంతమైనది. ఇంద్రాణీ మంత్రోపాసన ఆగమసారమని ఇక్కడ సూచింపబడింది.

శ్లోకము 9

పావక సాగర కోణం యస్తవ పావన యంత్రం |

పూజయతి ప్రతి ఘస్రం దేవి భజామి తదంఘ్రిం ॥

  • అన్వయము: దేవి! పావక-సాగర-కోణం తవ పావనం యంత్రం యః ప్రతిఘస్రం పూజయతి, తత్-అంఘ్రిం భజామి.

  • ప్రతిపదార్థము: దేవి = ఓ దేవీ!; పావక = అగ్ని (3 సంఖ్యకు సంకేతం); సాగర = సముద్రములు (4 సంఖ్యకు సంకేతం - త్రికోణ, చతుష్కోణాది); కోణం = కోణములు కలిగినట్టి; తవ = నీ యొక్క; పావనం = పరమ పవిత్రమైన; యంత్రం = శ్రీయంత్ర/ఇంద్రాణీ యంత్రమును; యః = ఎవడైతే; ప్రతిఘస్రం = ప్రతిదినము; పూజయతి = అర్చించునో; తత్ = అతని యొక్క; అంఘ్రిం = పాదమును; భజామి = సేవింతును.

  • తాత్పర్యము: ఓ దేవీ! అగ్ని, సముద్ర సంఖ్యల సంకేతాలతో విశిష్ట కోణాలు కలిగి పరమ పవిత్రమైన నీ దివ్య యంత్రాన్ని ప్రతిరోజూ ఎవడైతే పూజిస్తాడో, అట్టి యంత్రోపాసకుని పాదాలను నేను భక్తితో సేవిస్తాను.

  • విశేషాలు: శాక్తేయ ఉపాసనలో యంత్రార్చనకు ఉన్న ప్రాధాన్యత ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది. సంఖ్యా శాస్త్రపరంగా కోణాల అమరికతో కూడిన ఇంద్రాణీ యంత్రాన్ని ఇక్కడ ప్రస్తావించారు.

శ్లోకము 10

శాంత ధియేతరచింతా సంతతి మంబ విధూయ |

చింతయతాం తవపాదా వస్మిసతా మనుయాయీ ॥

  • అన్వయము: అంబ! ఇతర-చింతా-సంతతిం విధూయ శాంతధియా తవ పాదౌ చింతయతాం సతాం అనుయాయీ అస్మి.

  • ప్రతిపదార్థము: అంబ = ఓ అమ్మా!; ఇతర = ఇతరములైన లౌకిక; చింతా = చింతల (ఆలోచనల) యొక్క; సంతతిం = పరంపరను; విధూయ = వదిలిపెట్టి/తొలగించి; శాంతధియా = ప్రశాంతమైన బుద్ధితో; తవ = నీ యొక్క; పాదౌ = పాదపద్మములను; చింతయతాం = సదా ధ్యానించేటటువంటి; సతాం = సత్పురుషులకు; అనుయాయీ = అనుచరుడను/వెన్నంటి ఉండేవాడను; అస్మి = అగుచున్నాను.

  • తాత్పర్యము: అమ్మా! ప్రాపంచికమైన ఇతర వ్యర్థ చింతలన్నింటినీ పరిత్యజించి, ప్రశాంత చిత్తంతో నిశ్చలంగా నీ పాదాలనే ధ్యానించే సత్పురుషుల మార్గాన్ని నేను ఎల్లప్పుడూ అనుసరిస్తాను.

  • విశేషాలు: నిర్మలమైన మనస్సుతో, అనన్య భక్తితో అమ్మవారిని శరణు వేడడమే నిజమైన ఉపాసన అని ఈ శ్లోకం ఉద్బోధిస్తుంది.

శ్లోకము 11

శోధయతాం నిజతత్త్వం సాధయతాం మహిమానం |

భావయతాం చరణంతే దేవి పదానుచరో౽ హం ॥

  • అన్వయము: దేవి! నిజతత్త్వం శోధయతాం, మహిమానం సాధయతాం, తే చరణం భావయతాం (సతాం) అహం పదానుచరః.

  • ప్రతిపదార్థము: దేవి = ఓ జగజ్జననీ!; నిజ = నీ యొక్క యథార్థ; తత్త్వం = తత్త్వమును; శోధయతాం = అన్వేషించి తెలుసుకొనేవారికిని; మహిమానం = ఆత్మశక్తిని/దివ్య మహిమను; సాధయతాం = సాధన ద్వారా పొందే సాధకులకును; తే = నీ యొక్క; చరణం = దివ్య చరణములను; భావయతాం = హృదయమున భావించేవారికిని; అహం = నేను; పదానుచరః = పాదసేవకుడను (అనుచరుడను).

  • తాత్పర్యము: ఓ దేవీ! నీ నిజతత్త్వాన్ని నిరంతరం శోధించే జ్ఞానులకు, నీ దివ్య మహిమను సాధించే యోగులకు, నీ పాదాలనే సర్వస్వంగా భావించే భక్తులకు నేను పాదసేవకుడనై వారి అడుగుజాడలలో నడుస్తాను.

  • విశేషాలు: జ్ఞాన, సాధన, భక్తి మార్గాలలో నిమగ్నమైన సాధకులందరికీ కవి నమస్కరిస్తూ వారి సాంగత్యాన్ని కోరుకుంటున్నారు.

శ్లోకము 12

యో౽ నుభవ న్నిజదేహే త్వామజరే ప్రవహంతీం |

సంతత చింతన యోగా త్తస్య నమామి పదాబ్జం ॥

  • అన్వయము: అజరే! సంతత-చింతన-యోగాత్ నిజదేహే ప్రవహంతీం త్వాం యః అనుభవన్ (భవతి), తస్య పదాబ్జం నమామి.

  • ప్రతిపదార్థము: అజరే = ముసలితనము/క్షయము లేని నిత్యయౌవనివైన ఓ దేవీ!; సంతత = ఎడతెగని; చింతన = ధ్యానమనే; యోగాత్ = యోగము వలన; నిజ = తనయొక్క; దేహే = శరీరమునందు (నాడీమండలములో/కుండలినీ శక్తిగా); ప్రవహంతీం = చైతన్యరూపంలో ప్రవహిస్తున్న; త్వాం = నిన్ను; యః = ఎవడైతే; అనుభవన్ = ప్రత్యక్షముగా అనుభూతి చెందుచున్నాడో; తస్య = అటువంటి యోగి యొక్క; పదాబ్జం = పాదపద్మములకు; నమామి = నమస్కరిస్తున్నాను.

  • తాత్పర్యము: నిత్యనూతన స్వరూపిణివైన ఓ అమ్మా! నిరంతర ధ్యానయోగం ద్వారా తన స్వశరీరంలోనే కుండలినీ శక్తి రూపంలో ప్రవహించే నీ దివ్య చైతన్యాన్ని సాక్షాత్కరించుకునే యోగిపుంగవుని పాదపద్మాలకు నేను భక్తిపూర్వకంగా ప్రణమిల్లుతున్నాను.

  • విశేషాలు: గణపతిముని గారు కుండలినీ యోగ రహస్యాన్ని ఇక్కడ స్పృశించారు. అంతర్గతంగా ప్రవహించే దైవశక్తిని అనుభవించే యోగికి పాదాభివందనం చేయడంతో ఈ స్తబకం పరిసమాప్తమవుతుంది.



శ్లోకము 13

బోధయతే భవతీం యః ప్రాణగతా గతదర్శీ |

కుండలినీ కులకుండా త్తం త్రిదివేశ్వరి వందే ॥

  • అన్వయము: త్రిదివేశ్వరి! ప్రాణ-గత-ఆగత-దర్శీ యః కుండలినీం భవతీం కులకుండాత్ బోధయతే, తం వందే.

  • ప్రతిపదార్థము: త్రిదివేశ్వరి = స్వర్గలోకేశ్వరీ (దేవతా సార్వభౌమురాలవైన ఓ అమ్మా!); ప్రాణ = ఉచ్ఛ్వాస నిశ్వాసాల యొక్క; గత = పోకలను (బహిర్గమనాన్ని); ఆగత = రాకలను (అంతర్గమనాన్ని); దర్శీ = నిశితంగా గమనించేవాడై; యః = ఏ యోగిపుంగవుడైతే; కుండలినీం = కుండలినీ శక్తి రూపంలో ఉన్న; భవతీం = నిన్ను; కులకుండాత్ = మూలాధారమనే కుల కుండము (స్థానము) నుండి; బోధయతే = మేల్కొలుపుచున్నాడో; తం = అటువంటి సాధకునికి; వందే = నమస్కరిస్తున్నాను.

  • తాత్పర్యము: ఓ స్వర్గాధిపతీశ్వరీ! ఉచ్ఛ్వాస నిశ్వాసాల గమనాగమనములను ప్రాణాయామ సాధనతో గమనిస్తూ, మూలాధార చక్రమున నిద్రిస్తున్న కుండలినీ స్వరూపిణివైన నిన్ను మేల్కొలిపే ఆ యోగికి నా నమస్కారాలు.

  • విశేషాలు: ప్రాణాయామం ద్వారా ప్రాణవాయువును నియంత్రించి, మూలాధారంలో సుప్తమై ఉన్న కుండలినీ శక్తిని సహస్రారం వైపు మేల్కొలిపే ప్రాణాయామ యోగ రహస్యాన్ని గణపతిముని ఇక్కడ వ్యక్తం చేశారు.

శ్లోకము 14

లోచనమండల సౌధాం లోకన మూల విచారీ |

విందతి యః పరమే త్వాం వందన మస్య కరోమి ॥

  • అన్వయము: పరమే! లోకన-మూల-విచారీ యః లోచన-మండల-సౌధాం త్వాం విందతి, అస్య వందనం కరోమి.

  • ప్రతిపదార్థము: పరమే = పరమేశ్వరీ!; లోకన = చూచుట యొక్క (దృష్టి యొక్క); మూల = మూల స్థానమును; విచారీ = ఆత్మవిచారణ చేయువాడై; యః = ఎవడైతే; లోచన = నేత్రములనెడి; మండల = మండలమను; సౌధాం = భవనమునందు నివసించునట్టి; త్వాం = నిన్ను; విందతి = గ్రహించి దర్శించునో; అస్య = ఆ జ్ఞానికి; వందనం = నమస్కారమును; కరోమి = చేయుచున్నాను.

  • తాత్పర్యము: ఓ పరాశక్తీ! చూచే దృష్టికి మూలకారణమైన అంతశ్శక్తిని విచారణ చేస్తూ, నేత్రమండల సౌధములో తేజోరూపిణివై కొలువైన నిన్ను దర్శించే సాధకునికి నేను ప్రణమిల్లుతున్నాను.

  • విశేషాలు: బాహ్యంగా కనిపించే దృశ్యాన్ని కాక, చూసే దృష్టి యొక్క మూలాన్ని (ద్రష్టను) శోధించడం రమణ మహర్షి ఆత్మవిచార పద్ధతితో సమానమైన ఉపాసనా మార్గం.

శ్లోకము 15

మానిని జంభజితస్త్వాం మానసమూల వితర్కీ |

వేద హృదంబురుహే యః పాదమముష్య నమామి ॥

  • అన్వయము: జంభజితః మానిని! మానస-మూల-వితర్కీ యః హృద్-అంబురుహే త్వాం వేద, అముష్య పాదం నమామి.

  • ప్రతిపదార్థము: జంభజితః = ఇంద్రుని యొక్క; మానిని = పట్టపురాణివైన ఓ శచీదేవీ!; మానస = మనస్సు యొక్క; మూల = పుట్టుక/మూలస్థానమును; వితర్కీ = విచారణ చేయువాడై; యః = ఎవడైతే; హృత్ = హృదయమనెడి; అంబురుహే = పద్మమునందు; త్వాం = నిన్ను; వేద = సాక్షాత్కరించుకొని తెలుసుకొనునో; అముష్య = అట్టివాని యొక్క; పాదం = పాదమును; నమామి = నమస్కరించుచున్నాను.

  • తాత్పర్యము: ఇంద్రుని పట్టమహిషీ! ఆలోచనల పుట్టుక స్థానమైన మనోమూలాన్ని విచారిస్తూ, హృదయకమలంలో ప్రకాశిస్తున్న నిన్ను తెలుసుకునే ఆత్మజ్ఞాని పాదాలకు నేను శిరసా నమస్కరిస్తాను.

  • విశేషాలు: మనస్సు ఉద్భవించే కేంద్రమైన ‘హృదయ స్థానాన్ని’ అన్వేషించే ఉపాసకుడి మహిమను ఈ శ్లోకం కీర్తిస్తుంది.

శ్లోకము 16

అంతరనాద విమర్శీ పశ్యతి యస్సుకృతీ తే |

వైభవ మంబ విశుద్ధే తేన వయం పరవంతః ॥

  • అన్వయము: విశుద్ధే అంబ! అంతర-నాద-విమర్శీ యః సుకృతీ తే వైభవం పశ్యతి, తేన వయం పరవంతః.

  • ప్రతిపదార్థము: విశుద్ధే = పరిశుద్ధ స్వరూపిణివైన; అంబ = ఓ తల్లీ!; అంతర = అంతరంగములోని (అనాహతములోని); నాద = ప్రణవనాదమును (అంతర్నాదాన్ని); విమర్శీ = అనుసంధానము చేసి విచారించువాడై; యః = ఏ; సుకృతీ = పుణ్యపురుషుడైతే; తే = నీ యొక్క; వైభవం = దివ్య వైభవమును; పశ్యతి = సాక్షాత్కరించుకొనునో; తేన = అతనితో (అతనికి); వయం = మేము; పరవంతః = ఆధీనులము (దాసులము).

  • తాత్పర్యము: ఓ పరమ పావనివైన అమ్మా! శరీరంలో అంతర్లీనంగా వినిపించే ‘అనాహత నాదాన్ని’ విచారిస్తూ నీ పరమ వైభవాన్ని సాక్షాత్కరించుకునే పుణ్యాత్మునికి మేము సర్వదా వశులమై, దాసులమై ఉంటాము.

  • విశేషాలు: నాదోపాసన లేదా నాదానుసంధాన యోగము ద్వారా దేవీ చైతన్యాన్ని దర్శించే యోగి స్థాయిని ఇది వర్ణిస్తుంది.

శ్లోకము 17

ఇంద్రపద స్థిత చిత్త శ్శీర్ష సుధారస మత్తః |

యో భజతే జనని త్వాం తచ్చరణం ప్రణమామి ॥

  • అన్వయము: జనని! ఇంద్ర-పద-స్థిత-చిత్తః శీర్ష-సుధారస-మత్తః యః త్వాం భజతే, తత్-చరణం ప్రణమామి.

  • ప్రతిపదార్థము: జనని = ఓ లోకమాతా!; ఇంద్ర = పరమేశ్వరుని/ఇంద్రుని యొక్క; పద = పరమపదమునందు (లేక సహస్రార స్థానమున); స్థిత = నిలిపిన; చిత్తః = మనస్సు కలవాడై; శీర్ష = శిరస్సునందలి (సహస్రారము నుండి స్రవించే); సుధా = అమృత; రస = రసముచేత; మత్తః = ఆనంద పరవశుడై; యః = ఎవడైతే; త్వాం = నిన్ను; భజతే = సేవిస్తూ ధ్యానించునో; తత్ = అతని యొక్క; చరణం = పాదములను; ప్రణమామి = భక్తితో నమస్కరించుచున్నాను.

  • తాత్పర్యము: ఓ జగజ్జననీ! సహస్రార చక్రంలో చిత్తాన్ని నిలిపి, శిరస్సు నుండి స్రవించే బ్రహ్మానంద అమృతరసపానంతో పారవశ్యం చెందుతూ నిన్ను ఆరాధించే యోగి పాదాలకు నేను ప్రణమిల్లుతున్నాను.

  • విశేషాలు: సహస్రార చక్రంలో అమృతబిందు స్రావాన్ని ఆస్వాదించే సమాధి స్థితిని ‘శీర్ష సుధారస మత్తత’ అని పేర్కొన్నారు.

శ్లోకము 18

రాసన వారిణి లగ్నః సమ్మద వీచిషు మగ్నః |

ధ్యాయతి యః పరమే త్వాం తస్యపదం మమ వంద్యం ॥

  • అన్వయము: పరమే! రాసన-వారిణి లగ్నః సమ్మద-వీచిషు మగ్నః యః త్వాం ధ్యాయతి, తస్య పదం మమ వంద్యం.

  • ప్రతిపదార్థము: పరమే = పరమేశ్వరీ!; రాసన = నాలుకపై ఊరే; వారిణి = సోమరసమనెడి లాలాజల స్రావమునందు; లగ్నః = లగ్నమైనవాడై (ఖేచరీ ముద్రా సాధకుడై); సమ్మద = పరమానందపు; వీచిషు = తరంగములలో; మగ్నః = మునిగి తేలుతూ; యః = ఎవడైతే; త్వాం = నిన్ను; ధ్యాయతి = ధ్యానించునో; తస్య = అతని యొక్క; పదం = పాదము; మమ = నాకు; వంద్యం = నమస్కరింపదగినది.

  • తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరీ! ఖేచరీ ముద్ర వంటి యోగ సాధన ద్వారా జిహ్వాగ్రాన స్రవించే ఆనందామృతంలో మనస్సును లగ్నం చేసి, పరమానంద తరంగాలలో తేలియాడుతూ నిన్ను ధ్యానించే సాధకుని పాదాలు నాకు పూజనీయాలు.

  • విశేషాలు: హఠయోగ తంత్రాలలో చెప్పబడే జిహ్వాగ్ర అమృత స్రావాన్ని (ఖేచరీ ముద్ర అనుభవాన్ని) ఇక్కడ అంతరార్థంగా వ్యక్తీకరించారు.

శ్లోకము 19

త్వాం సదహంకృతి రూపాం యోగినుతే హతపాపాం |

ధారయతే హృదయే య స్తస్య సదా౽స్మి విధేయః ॥

  • అన్వయము: యోగినుతే! సత్-అహంకృతి-రూపాం హతపాపాం త్వాం యః హృదయే ధారయతే, తస్య సదా విధేయః అస్మి.

  • ప్రతిపదార్థము: యోగినుతే = యోగులచే స్తుతింపబడుదానా!; సత్ = సచ్చిదానందమయమైన శుద్ధ; అహంకృతి = అహంకారమే (ఆత్మస్వరూప స్ఫురణయే); రూపాం = రూపముగా కలిగినట్టియు; హతపాపాం = సమస్త పాపములను పోగొట్టునట్టి; త్వాం = నిన్ను; యః = ఎవడైతే; హృదయే = హృదయమునందు; ధారయతే = నిరంతరం నిలుపుకొనునో; తస్య = ఆ సాధకునికి; సదా = ఎల్లప్పుడును; విధేయః = విధేయుడను (సేవకుడను); అస్మి = అగుచున్నాను.

  • తాత్పర్యము: యోగిజన వందితవైన ఓ దేవీ! అహంకారమంటే సంకుచిత ‘నేను’ కాక, సర్వవ్యాప్తమైన ‘సత్-అహంకార’ (శుద్ధ ఆత్మస్ఫురణ) స్వరూపిణివై, పాపరహితమైన నిన్ను హృదయంలో నిలుపుకునే సాధకునికి నేను సదా విధేయుడనై ఉంటాను.

  • విశేషాలు: దేహభావాన్ని అధిగమించిన సచ్చిదానంద రూపమైన ‘అహం స్ఫురణ’యే ఇంద్రాణీదేవి తత్త్వమని వివరించబడింది.

శ్లోకము 20

ధూత సమస్త వికల్పో యస్తవ పావన లీలాం |

శోధయతి స్వగుహాయాం తస్యభవా మ్యనుజీవీ ॥

  • అన్వయము: ధూత-సమస్త-వికల్పః యః స్వ-గుహాయాం తవ పావన-లీలాం శోధయతి, తస్య అనుజీవీ భవామి.

  • ప్రతిపదార్థము: ధూత = పారద్రోలబడిన/తొలగించబడిన; సమస్త = సమస్తమైన; వికల్పః = సంశయములు, మనోవికారములు కలవాడై; యః = ఎవడైతే; స్వ = తన యొక్క; గుహాయాం = హృదయమను గుహయందు; తవ = నీ యొక్క; పావన = పవిత్రమైన; లీలాం = దివ్య లీలలను; శోధయతి = దర్శించి విచారించునో; తస్య = ఆ మహాత్మునికి; అనుజీవీ = సేవకుడను; భవామి = అగుదును.

  • తాత్పర్యము: సమస్త మానసిక వికల్పాలను, ద్వంద్వాలను తొలగించుకొని, తన హృదయ గుహలోనే నీ పరమ పావన దివ్యలీలలను శోధించే ఉత్తమ యోగికి నేను జీవితాంతం అనుచరుడనై సేవ చేస్తాను.

  • విశేషాలు: నిర్వికల్ప సమాధి స్థితిలో హృదయ గుహాంతరంలో దైవ లీలలను దర్శించడమే అంతర్ముఖ సాధన అని అర్థం.

శ్లోకము 21

యో భజతే నిజదృష్టిం రూప పరిగ్రహణేషు |

కామపి దేవి కళాం తే తస్య పదే నిపతేయం ॥

  • అన్వయము: దేవి! రూప-పరిగ్రహణేషు నిజదృష్టిం తే కామపి కళాం (మత్వా) యః భజతే, తస్య పదే నిపతేయం.

  • ప్రతిపదార్థము: దేవి = ఓ జగజ్జననీ!; రూప = బాహ్య రూపములను; పరిగ్రహణేషు = గ్రహించుటయందు; నిజ = తనయొక్క; దృష్టిం = దృష్టిని (చూపును); తే = నీ యొక్క; కామపి = అనిర్వచనీయమైన ఏదో ఒక; కళాం = దివ్య కళాంశగా భావించి; యః = ఎవడైతే; భజతే = ఆరాధించునో; తస్య = అతని యొక్క; పదే = పాదములపై; నిపతేయం = పడెదను (నమస్కరింతును).

  • తాత్పర్యము: ఓ దేవీ! బాహ్య జగత్తులోని రూపాలను గ్రహించే తన చూపులలోని చైతన్యాన్ని నీ అనిర్వాచ్యమైన దివ్యకళా స్వరూపంగా భావించి ఆరాధించే సాధకుని పాదాలపై నేను సాష్టాంగ నమస్కారం చేస్తాను.

  • విశేషాలు: ‘దృష్టి’ స్వయంగా దేవీ అంశే అని తెలుసుకోవడం జ్ఞానదృష్టి. చూసే ప్రక్రియలోనే దైవత్వాన్ని దర్శించడం అత్యున్నత అద్వైత భావన.

శ్లోకము 22

కర్మణి కర్మణి చేష్టా మంబ తవైవ విభూతిం |

యశ్శిత బుద్ధి రుపాస్తే తత్పద మేష ఉపాస్తే ॥

  • అన్వయము: అంబ! కర్మణి కర్మణి చేష్టాం తవ ఏవ విభూతిం (మత్వా) శితబుద్ధిః యః ఉపాస్తే, ఏషః తత్-పదం ఉపాస్తే.

  • ప్రతిపదార్థము: అంబ = ఓ అమ్మా!; కర్మణి కర్మణి = చేసే ప్రతి కర్మయందును గల; చేష్టాం = క్రియాశక్తిని/చలనమును; తవ ఏవ = నీ యొక్కయే; విభూతిం = శక్తి వైభవముగా; శిత = తీక్షణమైన/సూక్ష్మమైన; బుద్ధిః = బుద్ధి కలవాడై; యః = ఎవడైతే; ఉపాస్తే = ఉపాసించునో; ఏషః = ఈ దాసుడనైన నేను; తత్ = అతని యొక్క; పదం = పాదములను; ఉపాస్తే = ఉపాసింతును/సేవింతును.

  • తాత్పర్యము: అమ్మా! ప్రతి కార్యంలోనూ జరిగే కదలిక, చేసే క్రియాశక్తి నీ దివ్య విభూతియేనని నిశిత బుద్ధితో గ్రహించి ఉపాసించే జ్ఞాని పాదాలను నేను సేవిస్తాను.

  • విశేషాలు: భగవద్గీతలోని కర్మయోగ భావన ఇది. సమస్త చేష్టలు జగన్మాత ప్రేరణేనని భావించి కర్మలు ఆచరించడం ఇక్కడి అంతరార్థం.

శ్లోకము 23

వస్తుని వస్తుని సత్తాం యో భవతీం సముపాస్తే |

మాత రముష్య వహేయం పాదయుగం శిరసా౽ హం ॥

  • అన్వయము: మాతః! వస్తుని వస్తుని సత్తాం భవతీం యః సముపాస్తే, అహం అముష్య పాదయుగం శిరసా వహేయం.

  • ప్రతిపదార్థము: మాతః = ఓ తల్లీ!; వస్తుని వస్తుని = జగత్తులోని ప్రతి వస్తువునందును గల; సత్తాం = అస్తిత్వమును (సత్ స్వరూపమును); భవతీం = నీవుగా; యః = ఎవడైతే; సముపాస్తే = చక్కగా ఉపాసించునో; అహం = నేను; అముష్య = అటువంటి మహానుభావుని యొక్క; పాదయుగం = పాదద్వంద్వమును; శిరసా = నా తలపై; వహేయం = ధరింతును.

  • తాత్పర్యము: ఓ జననీ! సృష్టిలోని ప్రతి వస్తువు యొక్క ఉనికి (సత్తా) నీవేనని తెలుసుకొని నిన్ను సర్వాంతర్యామిగా ఉపాసించే ఆత్మజ్ఞాని పాదపద్మాలను నేను నా శిరస్సుపై భక్తితో ధరిస్తాను.

  • విశేషాలు: సర్వం ఖల్విదం బ్రహ్మ — సమస్త చరాచర వస్తువులలో ఉన్న సత్-స్వరూపం అమ్మవారే అన్న సర్వాత్మ భావన ఇక్కడ ప్రస్ఫుటమవుతుంది.

శ్లోకము 24

పాతు మిమం నిజదేశం సర్వ దిశాసు సపాశం |

అంబ విధాయ సమర్థం మాం కురు దేవి కృతార్థం ॥

  • అన్వయము: దేవి అంబ! సర్వ-దిశాసు సపాశం ఇమం నిజదేశం పాతుం మాం సమర్థం విధాయ కృతార్థం కురు.

  • ప్రతిపదార్థము: దేవి = ఓ దేవీ!; అంబ = ఓ అమ్మా!; సర్వ = అన్ని; దిశాసు = దిక్కులయందును; సపాశం = పరాయి బంధనములతో (దాస్యపు పాశములతో) బంధింపబడిన; ఇమం = ఈ; నిజ = నా యొక్క; దేశం = స్వదేశమైన భారతభూమిని; పాతుం = రక్షించుటకు; మాం = నన్ను; సమర్థం = శక్తునిగా; విధాయ = చేసి; కృతార్థం = ధన్యునిగా; కురు = చేయుము.

  • తాత్పర్యము: ఓ జగజ్జననీ! నలుదిక్కులా పరాయి సంకెళ్లతో, దాస్య పాశాలతో బంధింపబడి ఉన్న నా స్వదేశమైన భారతదేశాన్ని విముక్తం చేసి రక్షించడానికి నన్ను సమర్థునిగా చేసి, నన్ను ధన్యుడిని చెయ్యి తల్లీ!

  • విశేషాలు: కేవలం వ్యక్తిగత మోక్షమే కాక, మాతృదేశ దాస్య విముక్తి కోసం పోరాడటానికి దైవిక శక్తిని, సామర్థ్యాన్ని ప్రసాదించమని వేడుకొనే మహాదేశభక్తుని తపన ఇందులో కనిపిస్తుంది.

శ్లోకము 25

చిత్ర పదాభిరిమాభి శ్చిత్ర విచిత్ర చరిత్రా |

సమ్మద మేతు మఘోనః ప్రాణసఖీ మృగనేత్రా ॥

  • అన్వయము: చిత్ర-విచిత్ర-చరిత్రా మృగనేత్రా మఘోనః ప్రాణసఖీ ఇమాభిః చిత్రపదాభిః సమ్మదం ఏతు.

  • ప్రతిపదార్థము: చిత్ర = ఆశ్చర్యకరమైన; విచిత్ర = అత్యద్భుతమైన; చరిత్రా = చరిత్ర లీలలు కలిగినదియు; మృగ = లేడి కన్నుల వంటి; నేత్రా = అందమైన నేత్రములు కలదియు; మఘోనః = దేవేంద్రుని యొక్క; ప్రాణసఖీ = ప్రాణప్రియ సఖియైన ఇంద్రాణీదేవి; ఇమాభిః = ఈ; చిత్రపదాభిః = ‘చిత్రపదా’ వృత్తములో కూర్చబడిన స్తుతి పద్యముల చేత; సమ్మదం = పరమానందమును; ఏతు = పొందుగాక!

  • తాత్పర్యము: ఆశ్చర్యకరమైన అద్భుత దివ్య లీలలు గలది, హరిణాక్షి, దేవేంద్రుని ప్రాణసఖి అయిన శ్రీ ఇంద్రాణీమాత నేను రచించిన ఈ ‘చిత్రపదా’ వృత్త శ్లోకాల సమర్పణతో సంపూర్ణ ఆనందాన్ని, సంతుష్టిని పొందుగాక!

  • విశేషాలు: కవి కావ్యాంతంలో శ్లోక ఛందస్సు పేరైన ‘చిత్రపదా’ను ముద్రగా ఉపయోగించి అమ్మవారికి స్తోత్రార్పణ చేస్తూ ఫలశ్రుతిగా ఈ స్తబకాన్ని ముగించారు.

ఇంద్రాణీ సప్తశతి యందలి తృతీయ శతకములోని 3.3. చిత్రపదా స్తబకము సమాప్తము.

No comments:

Post a Comment

06. 02. రథోద్ధతా స్తబకం

శ్రీ కావ్యకంఠ వాసిష్ఠ గణపతి ముని విరచిత ఇంద్రాణీ సప్తశతి లోని ఆరవ స్తబకం (రథోద్ధతా వృత్తం) : శ్లోకం 1 క్షాలనాయ హితాం విభూతయే విష్టపస్య మదనా...