శ్రీ కావ్యకంఠ గణపతి ముని విరచిత ‘ఇంద్రాణీ సప్తశతి’ లోని 3.2 మాణవక స్తబకం లోని శ్లోకాలు, వాటి అన్వయము, ప్రతిపదార్థము , తాత్పర్యము మరియు విశేషాలు
శ్లోకం 1
శక్తతమా శక్రవధూ హాసవిభా మే హరతు ।మానస మార్గావరకం జేతు మశక్యం తిమిరం ॥ 1 ॥
- అన్వయము:శక్తతమా శక్రవధూ హాసవిభా, మానస మార్గావరకం, జేతుం అశక్యం తిమిరం మే హరతు.
- ప్రతిపదార్థము:శక్తతమా = అత్యంత సామర్థ్యము కలిగినట్టి; శక్రవధూ = ఇంద్రుని భార్యయైన ఇంద్రాణీదేవి యొక్క; హాసవిభా = చిరునవ్వు యొక్క కాంతి; మానస = మనస్సు యొక్క; మార్గ = దారిని; ఆవరకం = కప్పివేయునట్టిది; జేతుం = జయించుటకు; అశక్యం = శక్యముకాని (అసాధ్యమైన); తిమిరం = అజ్ఞానమనెడి చీకటిని; మే = నాయొక్క; హరతు = పోగొట్టుగాక / నశింపజేయుగాక.
- తాత్పర్యము:పరమ శక్తిమంతమైన ఇంద్రాణీదేవి చిరునవ్వు కాంతులు, నా మనస్సు నడిచే సన్మార్గాన్ని అడ్డుకుని, జయించడానికి వీలులేకుండా ఉన్న అజ్ఞానాంధకారాన్ని సమూలంగా తొలగించుగాక!
- విశేషాలు:
- ఛందస్సు: మాణవకము (భా భా గ గ - లేదా భ-భ-గ-గ గణాలు గల వృత్తం / అనుష్టుప్ ఛందో భేదం).
- అమ్మవారి చిరునవ్వు సాధారణమైనది కాదు; అది అజ్ఞానమనే గాఢాంధకారాన్ని పటాపంచలు చేసే దివ్య జ్ఞానజ్యోతి.
శ్లోకం 2
భారత భూ పద్మదృశో దుర్దశయా క్షీణతనోః ।బాష్ప మజస్రం విగళ ద్వాసవ భామా హరతు ॥ 2 ॥
- అన్వయము:దుర్దశయా క్షీణతనోః భారత భూ పద్మదృశః అజస్రం విగళత్ బాష్పం వాసవ భామా హరతు.
- ప్రతిపదార్థము:దుర్దశయా = దుస్స్థి తి చేత (కష్టాల చేత); క్షీణతనోః = కృశించిన శరీరం కలిగిన; భారత భూ = భారతదేశమనెడి; పద్మదృశః = కమలాక్షి యొక్క (స్త్రీ యొక్క); అజస్రం = నిరంతరము (ఎడతెగక); విగళత్ = కారుచున్న; బాష్పం = కన్నీటిని; వాసవ భామా = ఇంద్రుని పట్టపురాణియైన ఇంద్రాణీదేవి; హరతు = తుడిచివేయుగాక (పోగొట్టుగాక).
- తాత్పర్యము:పరాయి పాలన, దు స్స్థి తుల వల్ల శరీరం క్షీణించి దీనావస్థలో ఉన్న ‘భారతమాత’ అనే సుందరి కన్నుల నుండి నిరంతరం ధారగా కారుతున్న దుఃఖాశ్రువులను ఇంద్రాణీదేవి తుడిచివేసి, ఆమెకు సర్వ క్షేమాలను ప్రసాదించుగాక!
- విశేషాలు:
- కవి గణపతి ముని దేశభక్తి, అమ్మవారి పట్ల గల ఆర్తి ఇందులో స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. భారత భూమిని ఒక దివ్య స్త్రీగా (పద్మాక్షిగా) భావించి ఆమె దుఃఖాన్ని పోగొట్ట మని ప్రార్థించారు.
శ్లోకం 3
దండిత రక్షో జనతా పండిత గీతా వనితా ।మండిత మాహేంద్ర గృహా ఖండిత పాపా జయతి ॥ 3 ॥
- అన్వయము:దండిత రక్షో జనతా, పండిత గీతా, మండిత మాహేంద్ర గృహా, ఖండిత పాపా వనితా జయతి.
- ప్రతిపదార్థము:దండిత = శిక్షింపబడిన; రక్షో జనతా = రాక్షస సమూహము కలదియును; పండిత = విద్వాంసుల చేత; గీతా = స్తోత్రము చేయబడినదియు; మండిత = అలంకరింపబడిన; మాహేంద్ర గృహా = దేవేంద్రుని భవనము కలదియు; ఖండిత = నాశనము చేయబడిన; పాపా = పాపములు కలదియునైన; వనితా = శ్రేష్ఠురాలైన ఆ ఇంద్రాణీ దేవి; జయతి = సర్వోత్కర్షతో విరాజిల్లుచున్నది.
- తాత్పర్యము:దుష్ట రాక్షస మూకలను దండించే శక్తిగలది, జ్ఞానులు మరియు పండితులచే నిత్యం కీర్తింపబడేది, ఇంద్రభవనానికే శోభను సమకూర్చే అలంకారప్రాయమైనది, భక్తుల సమస్త పాపాలను తుత్తుమురు చేసేది అయిన ఇంద్రాణీదేవి సర్వోత్కృష్టంగా జయించుగాక!
- విశేషాలు:
- అనుప్రాసతో కూడిన పదాల కూర్పు (దండిత, పండిత, మండిత, ఖండిత) శబ్దాలంకార శోభను సంతరించుకుంది.
శ్లోకం 4
సద్గుణ సమ్పత్కలితం సర్వశరీరే లలితం ।దేవపతేః పుణ్యఫలం పుష్యతు మే బుద్ధిబలం ॥ 4 ॥
- అన్వయము:సద్గుణ సమ్పత్కలితం, సర్వశరీరే లలితం, దేవపతేః పుణ్యఫలం మే బుద్ధిబలం పుష్యతు.
- ప్రతిపదార్థము:సద్గుణ = శ్రేష్ఠమైన గుణములనెడి; సమ్పత్ = ఐశ్వర్యముతో; కలితం = కూడుకున్నదియు; సర్వశరీరే = సమస్త శరీరమునందును; లలితం = అత్యంత సుందరమైనది/మనోహరమైనది; దేవపతేః = దేవేంద్రుని యొక్క; పుణ్యఫలం = పూర్వపుణ్యముల పరిపాక స్వరూపమైన ఆ దేవి; మే = నాయొక్క; బుద్ధిబలం = మేధాశక్తిని / వివేక బలాన్ని; పుష్యతు = వృద్ధి చేయుగాక (పోషించుగాక).
- తాత్పర్యము:సకల సద్గుణ సంపదలతో నిండినది, సర్వాంగ సుందరమైన రూపం కలిగినది, దేవేంద్రుని పూర్వజన్మ సుకృత ఫలితమైన ఇంద్రాణీదేవి నా బుద్ధిబలాన్ని, వివేకాన్ని నిరంతరం పోషించి వృద్ధి చేయుగాక!
- విశేషాలు:
- ఇంద్రాణిని ఇంద్రుని 'పుణ్యఫలం'గా వర్ణించడం ఆమె మహోన్నతమైన పవిత్రతకు నిదర్శనం.
శ్లోకం 5
హాస విశేషైరలసై ర్దిక్షు కిరం త్యచ్ఛ సుధాం ।ఇంద్ర దృగానందకరీ చంద్రముఖీ మామవతు ॥ 5 ॥
- అన్వయము:అలసైః హాస విశేషైః దిక్షు అచ్ఛ సుధాం కిరంతీ, ఇంద్ర దృక్ ఆనందకరీ చంద్రముఖీ మాం అవతు.
- ప్రతిపదార్థము:అలసైః = మందగమనము కలిగిన (లలితమైన/సొగసైన); హాస విశేషైః = మందహాస వైభవముల చేత; దిక్షు = సమస్త దిక్కులయందును; అచ్ఛ = స్వచ్ఛమైన/నిర్మలమైన; సుధాం = అమృతమును; కిరంతీ = వెదజల్లుచున్నదియు; ఇంద్ర = దేవేంద్రుని యొక్క; దృక్ = నేత్రములకు; ఆనందకరీ = ఆనందమును కలిగించునట్టిదియు; చంద్రముఖీ = చంద్రునివంటి ముఖము గల ఆ ఇంద్రాణి; మాం = నన్ను; అవతు = రక్షించుగాక.
- తాత్పర్యము:తన మధురమైన మందహాస విలాసాల చేత దిక్కులన్నింటిలోనూ నిర్మలమైన అమృతపు వెన్నెలను వెదజల్లుతూ, ఇంద్రుని కన్నులకు పరమానందాన్ని కలిగించే పూర్ణచంద్రబింబానన అయిన ఇంద్రాణీదేవి నన్ను సర్వవేళలా రక్షించుగాక!
- విశేషాలు:
- దేవి ముఖసౌందర్యం, ఆమె చిరునవ్వు లోకాలన్నింటికీ అమృత స్పర్శను అందిస్తాయని భావం.
శ్లోకం 6
ప్రేమతరంగ ప్రతిమైః శీతల దృష్టి ప్రకరైః ।శక్రమనో మోహకరీ వక్రకచా మామవతు ॥ 6 ॥
- అన్వయము:ప్రేమతరంగ ప్రతిమైః శీతల దృష్టి ప్రకరైః శక్రమనో మోహకరీ వక్రకచా మాం అవతు.
- ప్రతిపదార్థము:ప్రేమతరంగ = అనురాగ తరంగములతో; ప్రతిమైః = సమానములైన; శీతల = చల్లనైన; దృష్టి ప్రకరైః = చూపుల సమూహముల చేత; శక్ర = దేవేంద్రుని యొక్క; మనః = మనస్సును; మోహకరీ = ఆకర్షించునదియు (ముగ్ధుడిని చేయునదియు); వక్రకచా = ఒంపులు తిరిగిన ముంగురులు (కురులు) కల ఆ దేవి; మాం = నన్ను; అవతు = రక్షించుగాక.
- తాత్పర్యము:ప్రేమ తరంగాల వంటి పరమ ప్రశాంతమైన, చల్లని కరుణా కటాక్ష వీక్షణలతో దేవేంద్రుని మనస్సును ముగ్ధుణ్ణి చేసేది, అందమైన వంపులు తిరిగిన ముంగురులు గలది అయిన ఇంద్రాణీదేవి నన్ను రక్షించుగాక!
- విశేషాలు:
- దేవి కటాక్షాలు భక్తులకు శీతల కరుణను, భర్తయైన ఇంద్రునికి పరమ ప్రేమను పంచుతాయి.
శ్లోకం 7
గాఢరసై శ్చారుపదై ర్గూఢతరార్థై ర్వచనైః ।కామకరీ వృత్రజితో హేమతను ర్మామవతు ॥ 7 ॥
- అన్వయము:గాఢరసైః చారుపదైః గూఢతరార్థైః వచనైః వృత్రజితః కామకరీ హేమతనుః మాం అవతు.
- ప్రతిపదార్థము:గాఢరసైః = మిక్కిలి రసభరితములైనట్టి; చారుపదైః = మనోహరమైన పదములు కలట్టి; గూఢతరార్థైః = అత్యంత నిగూఢమైన అంతరార్థములు గల; వచనైః = మాటల చేత; వృత్రజితః = వృత్తాసురుని సంహరించిన ఇంద్రునికి; కామకరీ = అనురాగాన్ని/కామాన్ని పెంపొందించునది; హేమతనుః = బంగారు ఛాయ గల శరీరము కలిగిన ఆ దేవి; మాం = నన్ను; అవతు = రక్షించుగాక.
- తాత్పర్యము:పరిపూర్ణ రసభరితాలు, రమణీయ పదసహితాలు, పరమ నిగూఢార్థ సంపన్నాలు అయిన సంభాషణలతో దేవేంద్రునిలో ప్రేమను రగిలించే సువర్ణ వర్ణ దేహశోభిత అయిన ఇంద్రాణీదేవి నన్ను రక్షించుగాక!
- విశేషాలు:
- ‘హేమతనుః’ అంటే తప్తకాంచన వర్ణశోభిత. ఆమె వాక్కులు రసప్రధానమైనవి మరియు గూఢార్థాలు కలిగిన తత్త్వబోధకాలు.
శ్లోకం 8
మృత్యుతనుః కాలతనో ర్విశ్వపతేః పార్శ్వచరీ ।ప్రేత జగద్రక్షతి యా సా తరుణీ మామవతు ॥ 8 ॥
- అన్వయము:కాలతనోః విశ్వపతేః పార్శ్వచరీ, మృత్యుతనుః యా ప్రేత జగత్ రక్షతి, సా తరుణీ మాం అవతు.
- ప్రతిపదార్థము:కాలతనోః = కాలస్వరూపుడైన; విశ్వపతేః = లోకనాయకుని (మహాకాలుని/పరమేశ్వరుని లేదా కాలరూప ఇంద్రుని) యొక్క; పార్శ్వచరీ = సగభాగమున సంచరించునది (అర్ధాంగి); మృత్యుతనుః = సంహార శక్త్యంశమున మృత్యుస్వరూపిణియై; యా = ఏ దేవియైతే; ప్రేత జగత్ = పితృ/ప్రేత లోకాన్ని కూడా; రక్షతి = పరిపాలించి రక్షించుచున్నదో; సా = అటువంటి; తరుణీ = నిత్య యవ్వనవతియైన ఆ ఇంద్రాణీదేవి; మాం = నన్ను; అవతు = రక్షించుగాక.
- తాత్పర్యము:కాలస్వరూపుడైన విశ్వేశ్వరుని వామభాగమున వెలిగే అర్ధాంగిగా ఉంటూ, మృత్యురూపాన్ని ధరించి ప్రేత/పితృలోకాన్ని సైతం ధర్మబద్ధంగా రక్షించి పాలించే నిత్య నూతన తరుణీమణి అయిన ఇంద్రాణీదేవి నన్ను సర్వకాల సర్వావస్థలయందు రక్షించుగాక!
- విశేషాలు:
- ఇంద్రాణి కేవలం స్వర్గసుఖాలను ప్రసాదించే లలితాంగి మాత్రమే కాదు; ఆమె కాలేశ్వరునితో కూడిన మహాశక్తి, సృష్టి-స్థితి-లయ కారకురాలు అని ఈ శ్లోకం ఆమె సంహార/రక్షణ తత్త్వాన్ని స్పష్టం చేస్తోంది.
శ్లోకం 9
ప్రేత జగత్కేచి దధో లోక మపుణ్యం బ్రువతే ।శీత రుచేర్నాన్యదిదం తత్త్వవిదన్యో వదతి ॥ 9 ॥
- అన్వయము:కేచిత్ ప్రేత జగత్ అపుణ్యం అధో లోకం బ్రువతే; అన్యః తత్త్వవిత్ ఇదం శీతరుచేః నాన్యత్ వదతి.
- ప్రతిపదార్థము:కేచిత్ = కొందరు; ప్రేత జగత్ = ప్రేత/పితృ లోకమును; అపుణ్యం = పుణ్యము లేనిట్టి (పాపభూయిష్టమైన); అధో లోకం = క్రింది లోకమని (పాతాళ సదృశమైనదని); బ్రువతే = చెప్పుచున్నారు; అన్యః = వేరొకడైన; తత్త్వవిత్ = తత్త్వవేత్త / జ్ఞాని; ఇదం = ఈ ప్రేతలోకము; శీతరుచేః = చల్లని కిరణములు గల చంద్రునికంటె; నాన్యత్ = వేరైనది కాదని; వదతి = పలుకుచున్నాడు.
- తాత్పర్యము:కొందరు ప్రేతలోకాన్ని పుణ్యలేశం లేని, చీకట్లతో కూడిన అధోలోకంగా వర్ణిస్తారు. కానీ వేద తత్త్వవేత్తలైన మరికొందరు జ్ఞానులు ఆ ప్రేతలోకం మరేదో కాదు, చంద్రమండలమే అని నిరూపిస్తున్నారు.
- విశేషాలు:
- ఉపనిషత్తులలో చెప్పబడిన 'ధూమ మార్గం / పితృయాన మార్గం' ప్రకారం జీవులు చంద్రమండలాన్ని చేరుకుంటారనే వేదాంత రహస్యాన్ని కవి ఇక్కడ సమన్వయించారు.
శ్లోకం 10
భూరియ ముర్వీవసుధా వారిజవై ర్యేష భువః ।స్వర్మహసాం రాశి రసౌ యేషు నరప్రేత సురాః ॥ 10 ॥
- అన్వయము:ఇయం భూః ఉర్వీ వసుధా, ఏషః భువః వారిజవైరీ, అసౌ స్వః మహసాం రాశిః, యేషు నరప్రేత సురాః (వసంతి).
- ప్రతిపదార్థము:ఇయం = ఈ కనిపించే; భూః = భూలోకము; ఉర్వీ = విశాలమైనట్టి; వసుధా = రత్నగర్భయైన భూమి; ఏషః = ఈ కనిపించే; వారిజవైరీ = పద్మములకు శత్రువైన చంద్రుడే; భువః = భువర్లోకము; అసౌ = ఆ ప్రకాశించే; మహసాం రాశిః = తేజోరాశియైన సూర్యుడే; స్వః = సువర్లోకము (స్వర్గము); యేషు = ఏ లోకములలోనైతే వరుసగా; నర = మానవులు; ప్రేత = పితృదేవతలు/ప్రేతలు; సురాః = దేవతలు (నివసిస్తున్నారో).
- తాత్పర్యము:భూలోకము అనగా విస్తారమైన ఈ పృథ్వి; భువర్లోకము అనగా చంద్రుడు; సువర్లోకము (స్వర్గము) అనగా స్వయంప్రకాశ తేజోరాశియైన సూర్యుడు. ఈ మూడు లోకాలలో క్రమంగా నరులు, పితృదేవతలు (ప్రేతలు), దేవతలు నివసిస్తున్నారు.
- విశేషాలు:
- 'భూర్భువఃస్వః' అనే వ్యాహృతులకు భౌతిక ఖగోళ వస్తువులైన భూమి, చంద్రుడు, సూర్యులతో ఉన్న తాత్త్విక అభేదాన్ని ఇక్కడ స్పష్టం చేశారు.
శ్లోకం 11
రాజత శైలం శశినః కేచిదభిన్నం బ్రువతే ।మృత్యు యమా వేవ శివా వీశ్వరి తేషాంతు మతే ॥ 11 ॥
- అన్వయము:ఈశ్వరి! కేచిత్ రాజత శైలం శశినః అభిన్నం బ్రువతే; తేషాం మతే తు మృత్యు యమౌ ఏవ శివౌ.
- ప్రతిపదార్థము:ఈశ్వరి = ఓ జగదీశ్వరీ!; కేచిత్ = కొందరు జ్ఞానులు; రాజత శైలం = రజత పర్వతమైన కైలాసమును; శశినః = చంద్రునికంటె; అభిన్నం = వేరుకానిదానిగా (అభిన్నముగా); బ్రువతే = చెప్పుచున్నారు; తేషాం మతే తు = వారి సిద్ధాంతము నందైతే; మృత్యు యమౌ ఏవ = మృత్యువు మరియు కాలరూపుడైన యముడే; శివౌ = పార్వతీ పరమేశ్వరులుగా (భావింపబడుతున్నారు).
- తాత్పర్యము:ఓ ఈశ్వరీ! కొందరు తత్త్వవిదులు కైలాస పర్వతము, చంద్రమండలము వేర్వేరు కావని చెబుతారు. వారి మతం ప్రకారం మృత్యుస్వరూపిణియైన పార్వతి మరియు కాలరూపుడైన యమధర్మరాజే సాక్షాత్తూ పార్వతీపరమేశ్వరులు.
- విశేషాలు:
- కైలాసం (చంద్రుడు), శ్మశానవాసియైన శివుడు (కాల/యమ స్వరూపం), మృత్యురూపిణియైన దేవి—వీరి పరస్పర తాత్త్విక ఏకత్వాన్ని ఈ శ్లోకం ఆవిష్కరిస్తుంది.
శ్లోకం 12
రాజతశైలః పితృభూ రోషధిరాడేష యది ।కాంచనశైల స్సురభూ ర్బంధురసౌ వారిరుహాం ॥ 12 ॥
- అన్వయము:రాజతశైలః పితృభూః ఏషః ఓషధిరాట్ యది, (తర్హి) కాంచనశైలః సురభూః అసౌ వారిరుహాం బంధుః.
- ప్రతిపదార్థము:రాజతశైలః = వెండికొండయైన కైలాసము; పితృభూః = పితృదేవతల నివాస స్థానము (శ్మశానము); ఏషః = ఈ కనిపించే; ఓషధిరాట్ యది = ఓషధీశుడైన చంద్రుడే అయినట్లయితే; (అట్లే); కాంచనశైలః = బంగారు కొండయైన మేరుపర్వతము; సురభూః = దేవతల నివాసభూమి; అసౌ = ఆ ప్రకాశించే; వారిరుహాం బంధుః = పద్మబాంధవుడైన సూర్యుడే (అవుతున్నాడు).
- తాత్పర్యము:రజత పర్వతమైన కైలాసమే పితృభూమి మరియు చంద్రుడు అయినప్పుడు, సువర్ణ పర్వతమైన మేరువు దేవతల స్థానము మరియు పద్మమిత్రుడైన సూర్యుడే అవుతున్నాడు.
- విశేషాలు:
- చంద్రుడు-కైలాసము-పితృలోకము ఒక వరుస కాగా, సూర్యుడు-మేరువు-దేవలోకము మరొక దివ్య వరుస అని దర్శనశాస్త్ర రహస్యం.
శ్లోకం 13
పావయ భూమిం దధతః పావక కాయస్య విభోః ।భామిని భావానుగుణే సేవక మగ్నాయి తవ ॥ 13 ॥
- అన్వయము:భూమిం దధతః పావక కాయస్య విభోః భావానుగుణే భామిని! అగ్నాయి! తవ సేవకం (మాం) పావయ.
- ప్రతిపదార్థము:భూమిం = భూమండలమును; దధతః = ధరించుచున్నట్టియు; పావక కాయస్య = అగ్నినే శరీరముగా ధరించినట్టి; విభోః = సర్వేశ్వరుని యొక్క (అగ్నిదేవుని/ఇంద్రుని యొక్క); భావానుగుణే = సంకల్పములకు/భావములకు అనుకూలముగా వర్తించుదానా!; భామిని = తేజోరూపిణివైన ఓ దేవీ!; అగ్నాయి = అగ్నిదేవుని పత్నీ (స్వాహాదేవీ/ఇంద్రాణీ)!; తవ = నీయొక్క; సేవకం = దాసుడనైన నన్ను; పావయ = పవిత్రునిగా చేయుము.
- తాత్పర్యము:సమస్త భూమిని భరిస్తూ, అగ్నినే దేహంగా ధరించిన ఆ విభుని హృదయభావాలకు అనుగుణంగా నడచుకునే ఓ దివ్యతేజోమయీ! ఓ అగ్నాయీ (స్వాహా/ఇంద్రాణీ దేవీ)! నీ సేవకుడనైన నన్ను పరమ పవిత్రునిగా చేయుమమ్మా!
- విశేషాలు:
- ‘అగ్నాయి’ అనగా అగ్ని యొక్క దివ్యశక్తి (స్వాహా దేవి). ఇంద్రాణి సర్వదేవతా శక్తుల సమష్టి రూపం కావడంతో ఆమెను అగ్నిపత్నిగా స్తుతించారు.
శ్లోకం 14
యస్య యమో భూతపతి ర్బుద్ధిమతస్తస్య మతేః ।అగ్ని రుపేంద్రో మఘవా కాంచన గర్భో భగవాన్ ॥ 14 ॥
- అన్వయము:యస్య బుద్ధిమతః మతేః భూతపతిః యమః, తస్య మతేః అగ్నిః ఉపేంద్రః, మఘవా భగవాన్ కాంచన గర్భః.
- ప్రతిపదార్థము:యస్య = ఏ; బుద్ధిమతః = వివేకవంతుడైన పండితుని యొక్క; మతేః = అభిప్రాయమునందు; భూతపతిః = సర్వభూతనాథుడైన రుద్రుడు; యమః = యమధర్మరాజో (కాలరూపుడో); తస్య = అట్టివాని యొక్క; మతేః = మతము నందు; అగ్నిః = అగ్నిదేవుడే; ఉపేంద్రః = విష్ణుమూర్తి; మఘవా = దేవేంద్రుడే; భగవాన్ = పూజ్యుడైన; కాంచన గర్భః = హిరణ్యగర్భుడైన బ్రహ్మదేవుడు.
- తాత్పర్యము:ఏ తత్త్వవేత్త దృష్టిలో భూతనాథుడైన ఈశ్వరుడు కాలస్వరూప యముడో, అదే బుద్ధిమంతుని దర్శనంలో అగ్నిహోత్రుడే శ్రీమహావిష్ణువు (ఉపేంద్రుడు), దేవేంద్రుడే సాక్షాత్తూ హిరణ్యగర్భుడైన బ్రహ్మదేవుడు.
- విశేషాలు:
- వేదదేవతల సమన్వయం: రుద్రుడు = యముడు, అగ్ని = విష్ణువు, ఇంద్రుడు = బ్రహ్మగా ఏకత్వ భావనను వ్యక్తం చేశారు.
శ్లోకం 15
యస్య మహాకాలవధూ ర్మృత్యురపి ద్వే న విదః ।త్వం శచిమేధా స్యమతే పావకశక్తిః కమలా ॥ 15 ॥
- అన్వయము:యస్య విదః మహాకాలవధూః మృత్యుః అపి ద్వే న, శచి! త్వం అమతే మేధా, పావకశక్తిః, కమలా అసి.
- ప్రతిపదార్థము:యస్య = ఏ; విదః = తత్త్వవేత్తకు; మహాకాలవధూః = మహాకాలుని భార్యయైన పార్వతి మరియు; మృత్యుః అపి = మృత్యుదేవతయు; ద్వే న = రెండు వేర్వేరు రూపములు కావో (ఒక్కటేయో); శచి = ఓ శచీదేవీ!; త్వం = నీవు; అమతే = ఆ జ్ఞాని యొక్క దర్శనము నందు; మేధా = సరస్వతీ రూప బుద్ధివి; పావకశక్తిః = అగ్ని యొక్క దహన-ప్రకాశ శక్తివి (స్వాహాదేవివి); కమలా = విష్ణుపత్నియైన లక్ష్మీదేవివి; అసి = అయి ఉన్నావు.
- తాత్పర్యము:ఓ శచీదేవీ! ఎవరి దృష్టిలో మహాకాలుని ఇల్లాలైన కాళిక మరియు మృత్యుదేవత వేర్వేరు కారో, ఆ జ్ఞాని దృష్టిలో బ్రహ్మశక్తియైన ‘మేధస్సు’ (సరస్వతి), అగ్నిశక్తియైన ‘స్వాహా’, విష్ణుశక్తియైన ‘లక్ష్మి’ సమస్తమూ నీవే అయి ఉన్నావు!
- విశేషాలు:
- త్రిశక్తులైన సరస్వతి, లక్ష్మి, పార్వతుల స్వరూపమంతా సాక్షాత్తు శచీదేవియే (ఇంద్రాణీ) అని ముని నిరూపించారు.
శ్లోకం 16
నామసు భేదో౽స్తు ధియా మీశ్వరి నిష్కృష్ట మిదం ।సూర్య ధరేందు ష్వజరే త్వం త్రితను ర్భాసి పరే ॥ 16 ॥
- అన్వయము:ఈశ్వరి! పరే! అజరే! ధియాం నామసు భేదః అస్తు, ఇదం నిష్కృష్టం—త్వం సూర్య ధరేందుషు త్రితనుః భాసి.
- ప్రతిపదార్థము:ఈశ్వరి = ఓ జగదీశ్వరీ!; పరే = పరాశక్తీ!; అజరే = జరామరణములు లేని నిత్యతరుణీ!; ధియాం = మానవుల బుద్ధులను బట్టి; నామసు = పేర్లయందు; భేదః = వ్యత్యాసము; అస్తు = ఉండును గాక; ఇదం = ఈ విషయము; నిష్కృష్టం = సిద్ధాంతీకరింపబడిన పరమ సత్యము; త్వం = నీవు; సూర్య = సూర్యుని యందును; ధరా = భూమి యందును; ఇందుషు = చంద్రుని యందును; త్రితనుః = మూడు శరీరములు ధరించినదానవై; భాసి = ప్రకాశించుచున్నావు.
- తాత్పర్యము:ఓ పరాశక్తీ! నిత్యనూతన జగదీశ్వరీ! లోకుల భావనలను బట్టి నీ నామాలలో భేదాలు ఉండవచ్చు గాక! కానీ సిద్ధాంత పరంగా తేలిన పరమ సత్యమిది—నీవు సూర్యుడు, భూమి, చంద్రుడు అనే మూడు మూలశక్తులలో త్రివిధ దేహాలను ధరించి ప్రకాశిస్తున్నావు.
- విశేషాలు:
- "ఏకం సద్విప్రా బహుధా వదంతి" అన్నట్లు పేర్లు వేరైనా సూర్య-భూ-చంద్ర మండలాలలో విస్తరించిన ఏకైక శక్తి ఇంద్రాణియే.
శ్లోకం 17
సాత్త్విక శక్తి స్సవిత ర్యాదిమరామే భవసి ।రాజస శక్తిర్భువి న స్తామస శక్తి శ్శశిని ॥ 17 ॥
- అన్వయము:ఆదిమరామే! సవితరి సాత్త్విక శక్తిః భవసి, నః భువి రాజస శక్తిః, శశిని తామస శక్తిః (భవసి).
- ప్రతిపదార్థము:ఆదిమరామే = సృష్టికి మూలమైన ఓ ఆదిమ సుందరీ (పరాశక్తీ)!; సవితరి = సూర్యుని యందు; సాత్త్విక శక్తిః = సాత్విక గుణ ప్రధానమైన జ్ఞానశక్తిగా; భవసి = అగుచున్నావు; నః = మన యొక్క; భువి = భూమి యందు; రాజస శక్తిః = క్రియాశీలకమైన రాజస శక్తిగాను; శశిని = చంద్రుని యందు; తామస శక్తిః = విశ్రాంతినిచ్చే/లయకారకమైన తామస శక్తిగాను (ఉన్నావు).
- తాత్పర్యము:ఓ ఆదిశక్తీ! నీవు సూర్యమండలంలో ప్రకాశింపజేసే ‘సాత్త్విక శక్తి’వి; మన భూలోకంలో సకల కర్మలను నడిపించే ‘రాజస శక్తి’వి; ఆహ్లాదాన్ని, విశ్రాంతిని, నిద్రను చేకూర్చే చంద్రునిలో ‘తామస శక్తి’వి అయి విలసిల్లుతున్నావు.
- విశేషాలు:
- త్రిగుణాలైన సత్త్వ-రజస్-తమో గుణాలు వరుసగా సూర్యుడు (జ్ఞానము/సత్త్వము), భూమి (కర్మ/రజస్సు), చంద్రుడు (విశ్రాంతి/తమస్సు) లలో ఆ దేవి విభూతులుగా కొలువై ఉన్నాయి.
శ్లోకం 18
సర్వగుణా సర్వవిభా సర్వబలా సర్వరసా ।సర్వమిదం వ్యాప్యజగ త్కాపి విభాంతీ పరమా ॥ 18 ॥
- అన్వయము:సర్వగుణా, సర్వవిభా, సర్వబలా, సర్వరసా, ఇదం సర్వం జగత్ వ్యాప్య విభాంతీ కాపి పరమా (త్వం అసి).
- ప్రతిపదార్థము:సర్వగుణా = సమస్త సద్గుణములు మూర్తీభవించినట్టి; సర్వవిభా = సర్వ కాంతులను వెదజల్లునట్టి; సర్వబలా = సకల శక్తులకు మూలమైనట్టి; సర్వరసా = సమస్త రసభావములకు నిలయమైనట్టి; ఇదం = ఈ; సర్వం జగత్ = సమస్త బ్రహ్మాండమును; వ్యాప్య = పరిపూర్ణముగా వ్యాపించి; విభాంతీ = స్వయంప్రకాశముతో వెలుగొందుచున్న; కాపి = అనిర్వచనీయమైన; పరమా = పరమోత్కృష్ట దివ్యశక్తివి (నీవే).
- తాత్పర్యము:సమస్త గుణాలకు, సకల తేజస్సులకు, సమస్త బలపరాక్రమాలకు, అనంత రసభావాలకు పరమ నిలయమై—ఈ సమస్త విశ్వమంతటా వ్యాపించి అనిర్వచనీయమైన తేజస్సుతో స్వయంప్రకాశితమై వెలుగొందే పరమోత్కృష్ట పరబ్రహ్మ మహిషివి నీవే తల్లీ!
శ్లోకం 19
వ్యోమతను ర్నిర్వపుషో దేవి సతస్త్వం దయితా ।అస్యభియుక్తై ర్విబుధై రంబ మహేశ్వర్యుదితా ॥ 19 ॥
- అన్వయము:దేవి! అంబ! త్వం వ్యోమతనుః నిర్వపుషః సతః దయితా, అభియుక్తైః విబుధైః మహేశ్వరీ ఉదితా అసి.
- ప్రతిపదార్థము:దేవి = ఓ దివ్యప్రకాశరూపిణీ!; అంబ = ఓ జగన్మాతా!; త్వం = నీవు; వ్యోమతనుః = ఆకాశమే శరీరముగా గలదానవు; నిర్వపుషః = రూపము/శరీరము లేనిట్టి (నిరాకారమైన); సతః = సద్వస్తువైన పరబ్రహ్మమునకు; దయితా = ప్రియపత్నివి/పరాశక్తివి; అభియుక్తైః = వేదాంతశాస్త్రమందు నిష్ణాతులైన; విబుధైః = పండితుల చేత; మహేశ్వరీ = ‘మహేశ్వరి’ అను పేర; ఉదితా అసి = కీర్తింపబడినావు.
- తాత్పర్యము:ఓ అమ్మా! జగన్మాతా! ఆకాశాన్నే దివ్యదేహంగా ధరించిన నీవు, ఏ విధమైన భౌతిక దేహమూ లేని కేవల 'సత్' స్వరూపుడైన నిరాకార పరబ్రహ్మకు ప్రియమైన పరాశక్తివి. తత్త్వజ్ఞులైన ప్రాజ్ఞులు నిన్నే 'మహేశ్వరి' అని కొనియాడుతున్నారు.
- విశేషాలు:
- పరబ్రహ్మ నిరాకారుడు (నిర్వపువు); ఆయన స్వరూపభూతమైన చిచ్ఛక్తి ఆకాశమంతటి సూక్ష్మవ్యాపకత్వం కలది (వ్యోమతనువు). ఈ అభేద తత్త్వాన్ని ఇక్కడ వివరించారు.
శ్లోకం 20
సా ఖలు మాయా పరమా కారణమీశం వదతాం ।సా ప్రకృతి స్సాంఖ్యవిదాం సా యమినాం కుండలినీ ॥ 20 ॥
- అన్వయము:ఈశం కారణం వదతాం సా ఖలు పరమా మాయా; సాంఖ్యవిదాం సా ప్రకృతిః; యమినాం సా కుండలినీ.
- ప్రతిపదార్థము:ఈశం = ఈశ్వరుడే; కారణం = సృష్టికి నిమిత్తకారణమని; వదతాం = ప్రతిపాదించు వేదాంతులకు; సా ఖలు = ఆ మహేశ్వరియే; పరమా మాయా = పరమమైన మూలమాయ (ఈశ్వరశక్తి); సాంఖ్యవిదాం = సాంఖ్యశాస్త్రజ్ఞులకు; సా = ఆ దేవియే; ప్రకృతిః = మూలప్రకృతి (జడ-చేతన జగత్తుకు ఉపాదానకారణం); యమినాం = యోగసాధకులకు (సంయములకు); సా = ఆమెయే; కుండలినీ = మూలాధారస్థితమైన కుండలినీ యోగశక్తి.
- తాత్పర్యము:ఈశ్వరుడే జగత్కారణమని చెప్పే వేదాంతులకు ఆ మహేశ్వరియే దివ్యమైన ‘పరమా మాయ’; సాంఖ్య శాస్త్రవేత్తలకు ఆమెయే ‘మూల ప్రకృతి’; ఇక యోగులకు, సాధకులకు ఆమే మూలాధారంలో జాగృతమయ్యే ‘కుండలినీ శక్తి’.
- విశేషాలు:
- వేదాంత, సాంఖ్య, యోగ దర్శనాలన్నింటిలో ఆరాధింపబడే వివిధ తత్త్వాలన్నీ ఇంద్రాణీదేవి స్వరూపాలే అని అద్భుతంగా సమన్వయించారు.
శ్లోకం 21
సా లలితా పంచదశీ ముత్తమ విద్యాం జపతాం ।సా ఖలు చండీ జననీ సాధు నవార్ణం భజతాం ॥ 21 ॥
- అన్వయము:ఉత్తమం పంచదశీం విద్యాం జపతాం సా లలితా; సాధు నవార్ణం భజతాం సా ఖలు చండీ జననీ.
- ప్రతిపదార్థము:ఉత్తమం = శ్రేష్ఠమైన; పంచదశీం విద్యాం = శ్రీవిద్యకు మూలమైన పంచదశాక్షరీ మంత్రమును; జపతాం = ఉపాసించువారికి; సా = ఆ పరాశక్తియే; లలితా = శ్రీలలితా మహా త్రిపురసుందరిగా వెలుగొందుచున్నది; సాధు = శాస్త్రోక్తంగా; నవార్ణం = తొమ్మిది అక్షరముల నవాక్షరీ మంత్రమును; భజతాం = సేవించు భక్తులకు; సా ఖలు = ఆ దేవియే; చండీ జననీ = దుష్టశిక్షణ రక్షణలను గావించు చండీమాతగా అగుచున్నది.
- తాత్పర్యము:శ్రేష్ఠమైన పంచదశాక్షరీ మహామంత్రాన్ని జపించే శ్రీవిద్యా ఉపాసకులకు ఆ మహేశ్వరియే 'శ్రీలలితాంబ'గా దర్శనమిస్తుంది. నవార్ణ మంత్రాన్ని భక్తిశ్రద్ధలతో జపించే సాధకులకు ఆమెయే 'చండీ మాతృమూర్తి'గా సాక్షాత్కరిస్తుంది.
- విశేషాలు:
- శాక్తేయ సంప్రదాయంలోని ప్రధాన మార్గాలైన లలితోపాసన (సౌమ్య/జ్ఞాన మార్గం), చండీ సప్తశతీ ఉపాసన (వీర/క్రియా మార్గం) రెండూ ఈ దేవి యందే అంతర్భాగాలని స్పష్టం చేయబడింది.
శ్లోకం 22
సా మమ శచ్యాః పరమం కారణరూపం భవతి ।కార్యతను ర్దివి శక్రం సమ్మదయంతీ లసతి ॥ 22 ॥
- అన్వయము:సా మమ శచ్యాః పరమం కారణరూపం భవతి; దివి శక్రం సమ్మదయంతీ కార్యతనుః లసతి.
- ప్రతిపదార్థము:సా = ఆ మహేశ్వరీ-చండీ-లలితా స్వరూపిణియే; మమ = నాచే ఉపాసింపబడుచున్న; శచ్యాః = శచీదేవికి; పరమం = ఉత్కృష్టమైన; కారణరూపం = మూల కారణ స్వరూపము; భవతి = అగుచున్నది; దివి = స్వర్గలోకమందు; శక్రం = దేవేంద్రుని; సమ్మదయంతీ = అమితానందముతో అలరింపజేయుచు; కార్యతనుః = కార్యరూప శరీరమును ధరించినదై (సాకార ఇంద్రాణియై); లసతి = ప్రకాశించుచున్నది.
- తాత్పర్యము:నేను ఆరాధించే నా ఇష్టదైవమైన శచీదేవికి ఆ మూల పరాశక్తియే సూక్ష్మమైన ‘కారణ స్వరూపం’. అదే దేవి స్వర్గలోకంలో దేవేంద్రునికి పరమానందాన్ని ప్రసాదిస్తూ సాకారమైన ‘కార్య దేహాన్ని’ (ఇంద్రాణీ రూపాన్ని) ధరించి శోభిల్లుతోంది.
- విశేషాలు:
- నిర్గుణ/కారణ రూపంలో ఆమె జగన్మాత; సగుణ/కార్య రూపంలో దేవకార్యాలను నిర్వహించే శచీదేవి అని కారణ-కార్య సంబంధాన్ని సమన్వయం చేశారు.
శ్లోకం 23
వ్యోమతనో స్సర్వజగ చ్చాలన సూత్రంతు వశే ।నిర్వహణే తస్య పున ర్దివ్య తను స్త్రీ త్రితయం ॥ 23 ॥
- అన్వయము:వ్యోమతనోః వశే తు సర్వజగత్ చాలన సూత్రం; తస్య నిర్వహణే పునః దివ్య తనుః స్త్రీ త్రితయం (భవతి).
- ప్రతిపదార్థము:వ్యోమతనోః = ఆకాశమే శరీరముగా గల ఆ పరాశక్తి యొక్క; వశే తు = అధీనము నందే; సర్వజగత్ = సమస్త లోకములను; చాలన = నడిపించెడి; సూత్రం = మూల రహస్య సూత్రము ఉన్నది; తస్య = ఆ జగన్నాటకము యొక్క; నిర్వహణే = నిర్వహణ కొరకై; పునః = మరల; దివ్య తనుః = దివ్య దేహములను ధరించిన; స్త్రీ త్రితయం = త్రిమూర్తి శక్తులైన ముగ్గురు స్త్రీమూర్తులుగా (సరస్వతి, లక్ష్మి, గౌరిలుగా ఆవిర్భవిస్తున్నది).
- తాత్పర్యము:ఆకాశమే దేహంగా గల ఆ మహాశక్తి అధీనంలోనే ఈ సమస్త బ్రహ్మాండాన్ని నడిపించే సూత్రం ఉంది. ఆ విశ్వ నిర్వహణను నడపడానికి ఆమెయే తిరిగి దివ్యరూపాలు కలిగిన మహాసరస్వతి, మహాలక్ష్మి, మహాకాళి అనే 'శక్తి త్రయం'గా అవతరిస్తోంది.
- విశేషాలు:
- మూల ప్రకృతియే సృష్టి, స్థితి, లయాల నిర్వహణార్థం త్రిశక్తులుగా రూపాంతరం చెందుతుందనే తాత్త్విక సత్యం ఇక్కడ ప్రతిపాదించబడింది.
శ్లోకం 24
పాతుమిమం స్వం విషయం హంత చిరాన్నిర్విజయం ।కింకర మీశే విభయం మాం కురు పర్యాప్తశయం ॥ 24 ॥
- అన్వయము:ఈశే! చిరాత్ నిర్విజయం ఇమం స్వం విషయం పాతుం, కింకరం మాం విభయం పర్యాప్తశయం కురు, హంత!
- ప్రతిపదార్థము:ఈశే = ఓ సర్వేశ్వరీ (ఇంద్రాణీ)!; చిరాత్ = బహుకాలము నుండి; నిర్విజయం = విజయము లేనిదై (పారతంత్ర్యంతో అణగారిపోయిన); ఇమం = ఈ; స్వం = నాదైన; విషయం = దేశమును / స్వదేశమైన భారతభూమిని; పాతుం = రక్షించుట కొరకు; కింకరం = నీ దాసుడనైన; మాం = నన్ను; విభయం = నిర్భయునిగాను; పర్యాప్తశయం = సమగ్ర సామర్థ్యము/దీక్ష గలవానిగాను; కురు = చేయుము; హంత = అయ్యో (దేశ దుస్థితిని తలచుకుని ఆర్తితో అన్న మాట).
- తాత్పర్యము:ఓ జగదీశ్వరీ! ఎంతో కాలంగా విజయం అన్నదే లేక దాస్యంలో మగ్గిపోతున్న ఈ నా మాతృదేశాన్ని రక్షించడానికి, నీ సేవకుడనైన నన్ను భయం లేని నిర్భయుడిగా, సమర్థవంతమైన కార్యాచరణ శక్తి కలవానిగా అనుగ్రహించు తల్లీ!
- విశేషాలు:
- కవి కావ్యకంఠ గణపతి ముని అపారమైన దేశభక్తి, భారత స్వాతంత్ర్య కాంక్ష ఈ శ్లోకంలో ప్రతిధ్వనిస్తాయి. దేశోద్ధరణకు కావలసిన ఆత్మస్థైర్యాన్ని, నిర్భయత్వాన్ని అమ్మవారిని వేడుకున్నారు.
శ్లోకం 25
చారుపద క్రీడనకై ర్మాతరిమై ర్మాణవకైః ।చేతసి తే దేవనుతే ప్రీతి రమోఘా భవతు ॥ 25 ॥
- అన్వయము:మాతః! దేవనుతే! చారుపద క్రీడనకైః ఇమైః మాణవకైః తే చేతసి అమోఘా ప్రీతిః భవతు.
- ప్రతిపదార్థము:మాతః = ఓ జగన్మాతా!; దేవనుతే = సకల దేవతలచేత స్తుతింపబడుదానా!; చారుపద = మనోహరమైన పదములతో; క్రీడనకైః = వినోదమును/ఆనందమును కలిగించునట్టి; ఇమైః = ఈ; మాణవకైః = మాణవక వృత్త శ్లోకముల చేత; తే = నీయొక్క; చేతసి = దివ్య హృదయమునందు; అమోఘా = తిరుగులేని / అపరిమితమైన; ప్రీతిః = అనుగ్రహ ప్రసన్నత; భవతు = కలుగుగాక.
- తాత్పర్యము:సకల సురార్చితవైన ఓ అమ్మా! రమణీయమైన పద విన్యాసాలతో చిరుబాలుర ఆటల వలె అలరించే ఈ ‘మాణవక వృత్త’ స్తోత్రమాలిక వల్ల నీ హృదయంలో నా పట్ల అఖండమైన ప్రీతి, వాత్సల్యం కలుగుగాక!
- విశేషాలు:
- స్తబక సమాప్తి: 'మాణవక' అనగా బాలుడు లేదా ఒక ఛందస్సు పేరు. చిన్నపిల్లల ముద్దుమాటల వంటి ఈ చిరు శ్లోకాల ద్వారా జగన్మాత పరమ ప్రీతిని పొందాలని ప్రార్థిస్తూ ముని ఈ స్తబకాన్ని ముగించారు.
(శ్రీ కావ్యకంఠ గణపతి ముని ప్రణీత ఇంద్రాణీ సప్తశతి యందలి తృతీయ శతకమున రెండవదైన మాణవక స్తబకము సమాప్తము.)
No comments:
Post a Comment