Thursday, August 13, 2026

3.1. పథ్యావక్త్ర స్తబకం

 ‘ఇంద్రాణీ సప్తశతి’ గ్రంథంలోని మూడవ శతకమైన ‘అనుష్టుభం శతకం’ లోని మొదటి ‘పథ్యావక్త్ర స్తబకం’ శ్లోకాల  అన్వయము,  ప్రతిపదార్థము , తాత్పర్యము మరియు విశేషాలు 

3.1. పథ్యావక్త్ర స్తబకం

శ్లోకం 1

హసితం తన్మహాశక్తే రస్మాకం హరతు భ్రమం |
యత ఏవ మహచ్చిత్రం విశ్వ మేత ద్విజృంభతే ॥

  • అన్వయము: యతః ఏవ మహత్ చిత్రమ్ ఏతత్ విశ్వమ్ విజృంభతే, తత్ మహాశక్తేః హసితమ్ అస్మాకమ్ భ్రమమ్ హరతు.

  • ప్రతిపదార్థము: యతః ఏవ = దేని వలనైతే, మహత్ = మహత్తరమైనట్టియు, చిత్రమ్ = ఆశ్చర్యకరమైనట్టియు, ఏతత్ = ఈ, విశ్వమ్ = ప్రపంచము, విజృంభతే = ప్రకాశిస్తున్నదో/వ్యాపిస్తున్నదో, తత్ = అట్టి, మహాశక్తేః = పరమేశ్వరియైన ఇంద్రాణీదేవి యొక్క, హసితమ్ = మందహాసము, అస్మాకమ్ = మన యొక్క, భ్రమమ్ = అజ్ఞానమును/భ్రమలను, హరతు = తొలగించుగాక.

  • తాత్పర్యము: ఏ మహాశక్తి మందహాసం వలన ఈ విశాలమైన, విచిత్రమైన విశ్వమంతా వ్యాపించి ప్రకాశిస్తోందో, ఆ ఇంద్రాణీదేవి పుడమిపై ఉన్న మన భ్రమలను, అజ్ఞానాన్ని తొలగించుగాక!

  • విశేషాలు: కవి ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారి మందహాసాన్ని జగదుత్పత్తికి, జ్ఞానోదయానికి మూలంగా వర్ణించారు. చీకటిని కాంతి ఎలా పారద్రోలుతుందో, జగన్మాత దివ్యమైన నవ్వు సాధకుల హృదయాల్లోని అజ్ఞానమనే భ్రమను అలా తొలగిస్తుందని భావం.

శ్లోకం 2

రాజంతీ సర్వభూతేషు సర్వావస్థాసు సర్వదా ।
మాతాసర్గస్య చిత్పాయాత్ పౌలోమీ భారత క్షితిం ॥

  • అన్వయము: సర్వభూతేషు సర్వావస్థాసు సర్వదా రాజంతీ, సర్గస్య మాతా చిత్ పౌలోమీ భారత క్షితిమ్ పాయాత్.

  • ప్రతిపదార్థము: సర్వభూతేషు = సమస్త జీవరాశులందును, సర్వావస్థాసు = అన్ని పరిస్థితులందును/అవస్థలందును, సర్వదా = ఎల్లవేళలా, రాజంతీ = ప్రకాశిస్తున్నట్టియు, సర్గస్య = ఈ సృష్టికి, మాతా = తల్లియైనట్టియు, చిత్ = జ్ఞానస్వరూపిణియైన, పౌలోమీ = ఇంద్రాణీదేవి, భారత క్షితిమ్ = ఈ భారతభూమిని, పాయాత్ = రక్షించుగాక.

  • తాత్పర్యము: సమస్త ప్రాణులలో, అన్ని అవస్థలలో, ఎల్లప్పుడూ విరాజిల్లుతూ, ఈ సృష్టికే మాతృమూర్తియై, చిత్స్వరూపిణిగా ఉన్న ఇంద్రాణీదేవి (పౌలోమి) మన భారతదేశాన్ని నిరంతరం కాపాడుగాక!

  • విశేషాలు: పౌలోమి అనగా పులోమ పుత్రి అయిన ఇంద్రాణి. అమ్మవారు కేవలం విశ్వమాతే కాక, జ్ఞానచైతన్యరూపిణి (చిత్). కవి ఇక్కడ దేశభక్తితో జగన్మాతను భారతభూమి యొక్క రక్షణకై ప్రార్థిస్తున్నారు.

శ్లోకం 3

ధర్మి జ్ఞానం విభోస్తత్త్వం ధర్మో జ్ఞానం సవిత్రి తే ।
వ్యవహృత్యై విభాగో ౽'యం వస్త్వేకం తత్త్వతో యువామ్ ॥

  • అన్వయము: హే సవిత్రి! విభోః తత్త్వమ్ జ్ఞానమ్ ధర్మీ, తే తత్త్వమ్ జ్ఞానమ్ ధర్మః, అయమ్ విభాగః వ్యవహృత్యై, తత్త్వతః యువామ్ ఏకమ్ వస్తు.

  • ప్రతిపదార్థము: హే సవిత్రి = ఓ జగజ్జననీ!, విభోః = ఆ పరమేశ్వరుని (ఇంద్రుని) యొక్క, తత్త్వమ్ = స్వరూపము, జ్ఞానమ్ = ప్రజ్ఞానమనే, ధర్మీ = ధర్మమును కలిగియున్న మూలవస్తువు, తే = నీ యొక్క తత్త్వము, జ్ఞానమ్ = తెలివియనే, ధర్మః = గుణము/లక్షణము, అయమ్ = ఈ, విభాగః = తేడా/భేదము, వ్యవహృత్యై = లోక వ్యవహారము కొరకే, తత్త్వతః = నిశ్చయముగా/తత్త్వదృష్టితో చూస్తే, యువామ్ = మీరిద్దరూ, ఏకమ్ వస్తు = ఒకే పదార్థము/తత్త్వము.

  • తాత్పర్యము: ఓ జగజ్జననీ! ప్రభువైన ఇంద్రుడి తత్త్వం ధర్మీభూతమైన ప్రజ్ఞానమైతే, నీ తత్త్వం దాని ధర్మమైన జ్ఞానము. ఈ తేడాలన్నీ కేవలం మాటల్లో చెప్పుకోవడానికే గానీ, పరమార్థ తత్త్వరీత్యా మీరిద్దరూ (శివ-శక్తులు / ఇంద్ర-ఇంద్రాణులు) ఒకే వస్తువు.

  • విశేషాలు: అద్వైత భావనను ఇక్కడ కవి చాలా చక్కగా వివరించారు. నిప్పు మరియు దాని దాహక శక్తి (కాల్చే గుణం) ఎలా వేరుకావో, అలాగే పరమేశ్వరుడు (ధర్మీ) మరియు అమ్మవారు (ధర్మం) కూడా వేరు వేరు కాదు; ఇద్దరూ ఒక్కటే.

శ్లోకం 4

ఇంద్రేశవాసుదేవాద్యైః పదైస్సంకీర్త్యతే విభుః |
శచీశివామహాలక్ష్మీప్రముఖైర్భవతీ పదైః ॥

  • అన్వయము: విభుః ఇంద్ర-ఈశ-వాసుదేవ-ఆద్యైః పదైః సంకీర్త్యతే, భవతీ శచీ-శివా-మహాలక్ష్మీ-ప్రముఖైః పదైః (సంకీర్త్యతే).

  • ప్రతిపదార్థము: విభుః = సర్వవ్యాపియైన ఆ ప్రభువు, ఇంద్ర = ఇంద్రుడు, ఈశ = ఈశ్వరుడు, వాసుదేవ = వాసుదేవుడు, ఆద్యైః = మొదలైన, పదైః = నామములచేత/పేర్లచేత, సంకీర్త్యతే = కీర్తింపబడుచున్నాడు, భవతీ = నీవు, శచీ = శచీదేవి, శివా = పార్వతి, మహాలక్ష్మీ = మహాలక్ష్మి, ప్రముఖైః = మొదలైన ప్రధానమైన, పదైః = నామములచేత (కీర్తింపబడుచున్నావు).

  • తాత్పర్యము: ఆ పరమేశ్వరుడు ఇంద్రుడు, ఈశ్వరుడు, వాసుదేవుడు మొదలైన పేర్లతో స్తుతించబడుతుండగా, నీవు శచీదేవి, శివా (పార్వతి), మహాలక్ష్మి మొదలైన పవిత్ర నామాలతో కీర్తించబడుతున్నావు.

  • విశేషాలు: పేర్లు వేరైనా దైవ తత్త్వం ఒకటేనని ఈ శ్లోకం తెలుపుతోంది. పురుష రూపాలన్నింటినీ ఒకే పరమాత్మగా, స్త్రీ రూపాలన్నింటినీ ఆ జగన్మాత అయిన ఇంద్రాణిగా భావించి పూజించడం ఇక్కడి విశేషం.


శ్లోకం 5

అంతరం వస్తునో జ్ఞాతృ తచ్ఛక్తం పరిచక్షతే ।
శాఖాః సమంతతో జ్ఞానం శక్తిం సంకీర్తయంతి తాం ॥

  • అన్వయము: వస్తునః అంతరమ్ జ్ఞాతృ, తత్ శక్తమ్ పరిచక్షతే, సమంతతః శాఖాః జ్ఞానమ్, తామ్ శక్తిమ్ సంకీర్తయంతి.

  • ప్రతిపదార్థము: వస్తునః = ఏ వస్తువు యొక్కయినా/మూల తత్త్వము యొక్క, అంతరమ్ = అంతర్గత స్వరూపము, జ్ఞాతృ = జ్ఞాత (తెలుసుకొనే కర్త), తత్ = ఆ జ్ఞాతనే/అంతర్యాన్ని, శక్తమ్ = శక్తుడు (శక్తి కలిగినవాడు) అని, పరిచక్షతే = పండితులు చెప్పుదురు, సమంతతః = నలువైపులా వ్యాపించిన, శాఖాః = శాఖలు (కిరణములు/విస్తరణలు), జ్ఞానమ్ = జ్ఞానస్వరూపము, తామ్ = ఆ జ్ఞానమునే, శక్తిమ్ = శక్తి అని, సంకీర్తయంతి = కీర్తింతురు.

  • తాత్పర్యము: ఒక వస్తువు లేదా తత్త్వం యొక్క ఆంతర్యమే ‘జ్ఞాత’ (తెలుసుకునేవాడు). ఆ జ్ఞాతనే శక్తుడు అంటారు. నలువైపులా వ్యాపించే దాని శాఖలే జ్ఞానం. ఆ జ్ఞానాన్నే 'శక్తి' అని పిలుస్తారు.

  • విశేషాలు: ఇక్కడ కర్త (జ్ఞాత) మరియు శక్తి (జ్ఞానం)ల సంబంధం వివరించబడింది. మూల వస్తువు అంతర్యంలో ఉండేది శక్తుడైతే (జ్ఞాత), దాని నుండి సర్వత్రా వ్యాపించే క్రియాశక్తి లేదా ప్రకాశమే జ్ఞానము (శక్తి).

శ్లోకం 6

అంతరస్య చ శాఖానామ్ ఐక్యం నిర్విషయ స్థితౌ ।
విషయ గ్రహణేష్వేవ స విభాగః ప్రదృశ్యతే ॥

  • అన్వయము: నిర్విషయ స్థితౌ అంతరస్య చ శాఖానామ్ ఐక్యమ్, విషయ గ్రహణేషు ఏవ సః విభాగః ప్రదృశ్యతే.

  • ప్రతిపదార్థము: నిర్విషయ స్థితౌ = విషయస్ఫూర్తి లేదా విషయాల పట్ల ధ్యాస లేని స్థితిలో, అంతరస్య చ = అంతర్యానికి (జ్ఞాతకు) మరియు, శాఖానామ్ = దాని శాఖలకు (జ్ఞానానికి), ఐక్యమ్ = ఏకత్వము ఉండును, విషయ గ్రహణేషు ఏవ = బాహ్య విషయాలను గ్రహించేటప్పుడు మాత్రమే, సః = ఆ, విభాగః = తేడా/విభజన, ప్రదృశ్యతే = కనిపిస్తుంది.

  • తాత్పర్యము: విషయ స్ఫూర్తి లేని నిర్విషయ స్థితిలో (సమాధి స్థితిలో) ఆంతర్యానికి, దాని శాఖలైన జ్ఞానానికి అభేదమే (ఒక్కటే) ఉంటుంది. బాహ్య విషయాలను గ్రహించే సమయంలో మాత్రమే ఇవి వేర్వేరు అనే విభాగం కనిపిస్తుంది.

  • విశేషాలు: విషయములు గ్రహించనంత వరకు జ్ఞాత, జ్ఞానము వేరు కాదు. విషయగ్రహణం జరిగినప్పుడే "నేను చూస్తున్నాను", "తెలుసుకుంటున్నాను" అనే భేదం ఏర్పడుతుంది.

శ్లోకం 7

స్యాదేవం విషయాపేక్షీ శాఖానామంతరస్య చ ।
అవిభక్తాత్మ రూపాణాం విభాగో హరితామివ ॥

  • అన్వయము: ఏవమ్ అవిభక్తాత్మ రూపాణామ్ శాఖానామ్ అంతరస్య చ విభాగః హరితామ్ ఇవ విషయాపేక్షీ స్యాత్.

  • ప్రతిపదార్థము: ఏవమ్ = ఈ విధంగా, అవిభక్తాత్మ రూపాణామ్ = స్వభావరీత్యా విభజించడానికి వీలులేని ఏకైక రూపము కలిగిన, శాఖానామ్ = శాఖలకును, అంతరస్య చ = ఆంతర్యమునకును, విభాగః = భేదము అనేది, హరితామ్ ఇవ = దిక్కుల విభజన వలె, విషయాపేక్షీ = విషయములను ఆపేక్షించి/ఆధారపడి, స్యాత్ = ఉండును.

  • తాత్పర్యము: స్వభావరీత్యా విడదీయరాని ఏకైక స్వరూపమైన శాఖలకు, ఆంతర్యానికి మధ్య విభజన అనేది విషయాలను బట్టి మాత్రమే ఏర్పడుతుంది. ఇది నిజానికి దిక్కులను (తూర్పు, పడమర అని) విభజించడం లాంటిదే.

  • విశేషాలు: ఆకాశం లేదా దిక్కులు నిజానికి ఒకే అవిభాజ్యమైన ఖండం. మన సౌకర్యం కోసం తూర్పు, పడమర అని విభజించినట్లే, ఏకమైన చైతన్యంలో కూడా విషయ గ్రహణాన్ని బట్టి జ్ఞాత-జ్ఞాన భేదం కల్పింపబడుతుంది.

శ్లోకం 8

లక్ష్యమంతర్వయం చక్రే ధ్యాత్వాస్మో యత్ర నిష్ఠితాః ।
అంతరీభావతస్తస్య నాంతరం తు విలక్షణం ॥

  • అన్వయము: యత్ర నిష్ఠితాః వయమ్ అంతః లక్ష్యమ్ చక్రే ధ్యాత్వా స్మః, తస్య అంతరీభావతః అంతరమ్ తు విలక్షణమ్ న.

  • ప్రతిపదార్థము: యత్ర = దేనియందైతే, నిష్ఠితాః = నిష్ఠ కలిగి ఉన్నవారమై, వయమ్ = మేము, అంతః = లోపల/అంతర్యంలో, లక్ష్యమ్ = ధ్యేయ వస్తువును, చక్రే = చక్రమునందు (మూలాధారాది చక్రాలలో), ధ్యాత్వా స్మః = ధ్యానించుచున్నామో, తస్య = దాని యొక్క, అంతరీభావతః = అంతర్యంలో లీనం కావడం వల్ల/అంతరంగా మారడం వల్ల, అంతరమ్ తు = ఆంతర్యం అనేది, విలక్షణమ్ న = భిన్నమైనదిగా లేదు.

  • తాత్పర్యము: మేము నిష్ఠతో యోగచక్రంలో ఏ దివ్య లక్ష్యాన్ని ధ్యానిస్తున్నామో, అది మా ఆంతర్యంలో లీనం కావడం వల్ల ఆ లక్ష్యానికి, మా ఆంతర్యానికి ఏ రకమైన భేదమూ లేదు.

  • విశేషాలు: ధ్యానంలో ధ్యాత (ధ్యానించేవాడు), ధ్యానము, ధ్యేయము (లక్ష్యము) అనే త్రిపుటి నశించి, అంతా ఒక్కటే అయిన అద్వైతానుభూతి సిద్ధిస్తుందని భావం.

శ్లోకం 9

అహంకృతేర్వయం నాన్యే యత్రాహంకృతిసంభవః ।
సంపద్యేతాంతరం తత్ర జ్ఞానస్య జ్ఞాతృతావహమ్ ॥

  • అన్వయము: యత్ర అహంకృతిసంభవః, తత్ర జ్ఞానస్య జ్ఞాతృతావహమ్ అంతరమ్ సంపద్యేత, అహంకృతేః వయమ్ నాన్యే.

  • ప్రతిపదార్థము: యత్ర = ఎక్కడైతే, అహంకృతిసంభవః = అహంకారము (నేను అనే భావం) ఉద్భవిస్తుందో, తత్ర = అక్కడ, జ్ఞానస్య = జ్ఞానమునకు, జ్ఞాతృతావహమ్ = జ్ఞాతృత్వాన్ని (తెలుసుకునే స్వభావాన్ని) కలిగించే, అంతరమ్ = ఆంతర్యము/సంబంధము, సంపద్యేత = ఏర్పడుచున్నది, అహంకృతేః = ఆ అహంకారము కంటె, వయమ్ = మేము, అన్యే న = వేరైనవారం కాము.

  • తాత్పర్యము: ఎక్కడైతే అహంకారం (దేహమే నేను అనే భావం) పుడుతుందో, అక్కడే మేము పుడుతున్నాము. జ్ఞానానికి 'జ్ఞాత' అనే స్థాయినందించే ఆంతర్య సంబంధం ఆ అహంకారం ద్వారానే సంభవిస్తుంది.

  • విశేషాలు: అహంకారం ఉన్నంత వరకే జీవుడికి "నేను జ్ఞానిని, నేను తెలుసుకుంటున్నాను" అనే భావన ఉంటుంది. ఆ అహంకారం యొక్క మూలాన్ని అన్వేషిస్తే ఆంతర్యమైన శుద్ధ చైతన్యం బోధపడుతుంది.

శ్లోకం 10

అంతరావర్తభూయస్త్వాదేకస్మిన్ బోధసాగరే ।
బోద్ధారో బహవో భూవన్ వస్తు నైవ తు భిద్యతే ॥

  • అన్వయము: ఏకస్మిన్ బోధసాగరే అంతరావర్తభూయస్త్వాత్ బహవః బోద్ధారః భూవన్, వస్తు తు న ఏవ భిద్యతే.

  • ప్రతిపదార్థము: ఏకస్మిన్ = ఒకే ఒకటైన, బోధసాగరే = జ్ఞానసముద్రంలో, అంతరావర్తభూయస్త్వాత్ = లోపల ఉండే సుడుల (అభిప్రాయాల) బాహుళ్యం వలన, బహవః = అనేకులైన, బోద్ధారః = జ్ఞానులు/గ్రహీతలు, భూవన్ = ఏర్పడుతున్నారు, వస్తు తు = మూల వస్తువు (జ్ఞానతత్త్వము) మాత్రం, న ఏవ భిద్యతే = భేదము పొందదు (ఒక్కటిగానే ఉంటుంది).

  • తాత్పర్యము: జ్ఞానసముద్రం ఒక్కటే. కానీ దానిలోని సుడుల (వివిధ అభిప్రాయాల/సంస్కారాల) బాహుళ్యం వల్ల అనేకమంది జ్ఞానులు ఉద్భవిస్తున్నారు. అయితే మూల వస్తువు మాత్రం భిన్నమైనది కాదు, ఒక్కటే!

  • విశేషాలు: అపారమైన సముద్రంలో ఎన్నో సుడులు, అలలు ఉన్నప్పటికీ నీరు ఒకటే అయినట్లుగానే... జ్ఞానసముద్రంలో ఉపాధి భేదాల వల్ల అనేకమంది జీవులు/జ్ఞానులు కనిపిస్తున్నప్పటికీ, అందరిలో ఉన్న జ్ఞాన చైతన్యం ఒక్కటే.

శ్లోకం 11

చిద్రూపే మాతరేవం త్వం పరస్మాద్ బ్రహ్మణో యథా ।
న దేవి దేవతాత్మభ్యో జీవాత్మభ్యశ్చ భిద్యసే ॥

  • అన్వయము: హే చిద్రూపే దేవి మాతః! ఏవమ్ త్వమ్ పరస్మాత్ బ్రహ్మణః యథా, దేవతాత్మభ్యః జీవాత్మభ్యః చ న భిద్యసే.

  • ప్రతిపదార్థము: హే చిద్రూపే = ఓ జ్ఞానస్వరూపిణి!, దేవి = ఓ దేవీ!, మాతః = ఓ అమ్మా!, ఏవమ్ = ఈ విధంగా చూస్తే, త్వమ్ = నీవు, పరస్మాత్ బ్రహ్మణః యథా = పరబ్రహ్మం కంటే ఎలాగైతే వేరు కావో, (అలాగే) దేవతాత్మభ్యః = దేవతా స్వరూపాల కంటేను, జీవాత్మభ్యః చ = జీవాత్మల కంటేను, న భిద్యసే = భిన్నమైనదానివి కావు.

  • తాత్పర్యము: జ్ఞానస్వరూపిణివైన ఓ అమ్మా! ఈ రకంగా చూస్తే నీవు పరబ్రహ్మం కంటే ఎలాగైతే భిన్నమైనదానివి కావో, అలాగే దేవతల స్వరూపాల కంటే, సకల జీవాత్మల కంటే కూడా వేరైనదానివి కావు (అందరిలో ఉన్నదీ నీవే).

  • విశేషాలు: జగన్మాత పరబ్రహ్మ స్వరూపిణి మాత్రమే కాక, దేవతలలోని దివ్యత్వంగా, జీవులలోని జీవచైతన్యంగా వ్యాపించి ఉన్న సర్వాత్మక రూపమని కవి ఈ శ్లోకంలో ముగించారు.


శ్లోకం 12

సమస్తభూతబీజానాం గూఢానామంతరాత్మని ।
తవోద్గారో౽యమాకాశో మాతస్సూక్ష్మరజోమయః ॥

  • అన్వయము: హే మాతః! అంతరాత్మని గూఢానామ్ సమస్తభూతబీజానామ్ సూక్ష్మరజోమయః అయమ్ ఆకాశః తవ ఉద్గారః.

  • ప్రతిపదార్థము: హే మాతః = ఓ జగన్మాతా!, అంతరాత్మని = అంతరాత్మ యందు, గూఢానామ్ = గూఢముగా/సూక్ష్మముగా దాగియున్న, సమస్తభూతబీజానామ్ = సమస్త ప్రాణుల/భూతముల కారణ బీజములకు నిలయమైనట్టియు, సూక్ష్మరజోమయః = సూక్ష్మమైన రజోగుణము లేదా సూక్ష్మ ధూళి/పరాగ రూపమైనట్టియు, అయమ్ = ఈ, ఆకాశః = ఆకాశము/అంతరిక్షము, తవ = నీ యొక్క, ఉద్గారః = అభివ్యక్తి/ఉద్భవించిన రూపము.

  • తాత్పర్యము: ఓ అమ్మలగన్నా! సమస్త జీవరాశుల సృష్టికి కారణమైన సూక్ష్మ బీజాలను తన అంతరాత్మలో దాచుకొని, సూక్ష్మ రజోమయంగా వ్యాపించి ఉన్న ఈ ఆకాశం నీ నుండి వ్యక్తమైన రూపమే (నీ ఉచ్ఛ్వాస నిశ్శ్వాసల వంటి ఉద్గారమే).

  • విశేషాలు: సృష్టి క్రమంలో పంచభూతాలలో మొదటిదైన ఆకాశం పరమేశ్వరి నుండే ఆవిర్భవించిందని ఇక్కడ వర్ణించారు. ఆకాశం సమస్త సృష్టి బీజాలకు ఆధారం.

శ్లోకం 13

న సర్వభూతబీజాని వస్తూని స్యుః పృథక్ పృథక్ ।
త్వయి ప్రాగవిభక్తాని బభూవురితి విశ్రుతిః ॥

  • అన్వయము: సర్వభూతబీజాని వస్తూని పృథక్ పృథక్ న స్యుః, త్వయి ప్రాక్ అవిభక్తాని బభూవుః ఇతి విశ్రుతిః.

  • ప్రతిపదార్థము: సర్వభూతబీజాని = సమస్త భూతములకు బీజాలైన, వస్తూని = వస్తువులు/పదార్థములు, పృథక్ పృథక్ = వేర్వేరుగా, న స్యుః = ఉండవు, త్వయి = నీయందు, ప్రాక్ = సృష్టికి పూర్వము, అవిభక్తాని = విభజన లేకుండా/ఒకటై, బభూవుః = ఉండినవి, ఇతి = అని, విశ్రుతిః = వేదములు/శ్రుతులు ప్రసిద్ధముగా చెప్పుచున్నవి.

  • తాత్పర్యము: సృష్టికి మూలమైన భూత బీజాలు వేర్వేరు పదార్థాలుగా లేవు. సృష్టికి పూర్వం అవన్నీ నీలోనే ఏకమై, విడదీయరాని స్థితిలో ఉండినవని వేదప్రమాణాలు ఉద్ఘోషిస్తున్నాయి.

  • విశేషాలు: "సదేవ సోమ్యేదమగ్ర ఆసీత్" అనే శ్రుతి వాక్యాన్ని పురస్కరించుకొని కవి సృష్టికి పూర్వం ఉన్న కారణావస్థను వివరించారు. ప్రళయ కాలంలో లేదా సృష్టికి ముందు సమస్త జగత్తు శక్తిరూపిణియైన అమ్మవారిలో లీనమై ఉంటుంది.

శ్లోకం 14

యథాంబాస్మృతిబీజానాం ప్రజ్ఞాయామవిశేషతః ।
తథాస్యాద్భూతబీజానామవిభక్తస్థితిస్త్వయి ॥

  • అన్వయము: హే అంబ! యథా ప్రజ్ఞాయామ్ స్మృతిబీజానామ్ అవిశేషతః, తథా త్వయి భూతబీజానామ్ అవిభక్తస్థితిః స్యాత్.

  • ప్రతిపదార్థము: హే అంబ = ఓ అమ్మా!, యథా = ఏ విధంగానైతే, ప్రజ్ఞాయామ్ = మన ప్రజ్ఞ/బుద్ధి యందు, స్మృతిబీజానామ్ = జ్ఞాపకాల బీజములకు (వాసనలకు), అవిశేషతః = భేదము లేకుండా అవిభక్త స్థితి ఉండునో, తథా = అలాగే, త్వయి = నీయందు, భూతబీజానామ్ = సృష్టి బీజముల యొక్క, అవిభక్తస్థితిః = ఏకత్వ స్థితి, స్యాత్ = కలిగియున్నది.

  • తాత్పర్యము: ఓ అమ్మా! మన ప్రజ్ఞలో/చిత్తంలో జ్ఞాపకాల బీజాలు (స్మృతులు) బయటికి వేర్వేరుగా కనిపించకుండా ఏకమై ఉంటాయో, అలాగే సృష్టికి పూర్వం భూత బీజాలన్నీ నీలో ఎలాంటి తేడాలు లేకుండా లీనమై ఉంటాయి.

  • విశేషాలు: మన మనస్సులో అనేక అనుభవాలు సుషుప్తి స్థితిలో ఎలా అవ్యక్త రూపంలో దాగి ఉంటాయో, సృష్టికి ముందు కూడా ఈ విశ్వంలోని సమస్త పదార్థాలు జగన్మాత దివ్య చైతన్యంలో సూక్ష్మరూపంలో నిక్షిప్తమై ఉంటాయని ఇక్కడ ఉపమాన రూపంలో చెప్పారు.

శ్లోకం 15

నాణూని భూతబీజాని ప్రాక్సర్గాత్త్వయి సంస్థితౌ ।
చితిశక్త్యాత్మకాన్యేవ నిరాకారాణి సర్వదా ॥

  • అన్వయము: ప్రాక్ సర్గాత్ త్వయి సంస్థితౌ భూతబీజాని అణూని న, సర్వదా నిరాకారాణి చితిశక్త్యాత్మకాని ఏవ.

  • ప్రతిపదార్థము: ప్రాక్ సర్గాత్ = సృష్టికి పూర్వము, త్వయి = నీయందు, సంస్థితౌ = ఉన్నట్టి, భూతబీజాని = భూత బీజములు, అణూని న = భౌతికమైన అణువులు కావు, సర్వదా = ఎల్లప్పుడూ, నిరాకారాణి = ఏ ఆకారము లేనటువంటివి, చితిశక్త్యాత్మకాని ఏవ = చిచ్ఛక్తి (జ్ఞాన శక్తి) స్వరూపములే.

  • తాత్పర్యము: సృష్టికి ముందు నీలో దాగి ఉన్న భూత బీజాలు భౌతికమైన అణువుల రూపంలో ఉండవు. అవి ఎల్లప్పుడూ ఏ రూపమూ లేని చిచ్ఛక్తి (జ్ఞాన చైతన్య) స్వరూపంలోనే నిలిచి ఉంటాయి.

  • విశేషాలు: సృష్టి మూలం భౌతిక అణువులు కావని, అది కేవలం 'చిచ్ఛక్తి' లేదా దివ్య చైతన్యమేనని కవి స్పష్టం చేస్తున్నారు.

శ్లోకం 16

అనాది చేదిదం విశ్వం స్మరణాత్తవ సర్జనమ్ ।
సాది చేదాదిమస్సర్గో వక్తవ్యస్తవ కల్పనాత్ ॥

  • అన్వయము: ఇదమ్ విశ్వమ్ అనాది చేత్ తవ స్మరణాత్ సర్జనమ్, సాది చేత్ ఆదిమః సర్గః తవ కల్పనాత్ వక్తవ్యః.

  • ప్రతిపదార్థము: ఇదమ్ = ఈ, విశ్వమ్ = ప్రపంచము, అనాది చేత్ = మొదలు లేనిది (అనాది) అయితే, తవ = నీ యొక్క, స్మరణాత్ = స్మరణ ముఖంగా/వాసనా స్మృతి వలన, సర్జనమ్ = పునఃసృష్టి జరుగుచున్నది, సాది చేత్ = మొదలు ఉన్నది (సాది) అయితే, ఆదిమః = తొలి, సర్గః = సృష్టి, తవ = నీ యొక్క, కల్పనాత్ = సంకల్పము/కల్పన వలననే, వక్తవ్యః = చెప్పదగియున్నది.

  • తాత్పర్యము: ఈ విశ్వం అనాది (మొదలు లేనిది) అయితే, నీ పూర్వ సంస్కారాల స్మరణ ద్వారా ఈ సృష్టి మళ్ళీ మళ్ళీ జరుగుతోందని చెప్పాలి. ఒకవేళ ఈ విశ్వానికి మొదలు ఉందంటే, అది నీ ప్రథమ సంకల్పం (కల్పన) ద్వారానే ప్రారంభమైందని అంగీకరించాలి.

  • విశేషాలు: విశ్వం అనాది అని భావించినా, సాది (ప్రారంభం ఉన్నది) అని భావించినా... రెండింటికీ మూలం జగన్మాత యొక్క దివ్య సంకల్పం మరియు స్మరణ శక్తియేనని తత్త్వవివేచన చేశారు.

శ్లోకం 17

విధాతుం శక్నుయాత్సంవిదభూతస్యాపి కల్పనామ్ ।
కల్పితస్యైకదా భూయస్సర్జనావసరే స్మృతిః ॥

  • అన్వయము: సంవిత్ అభూతస్య అపి కల్పనామ్ విధాతుమ్ శక్నుయాత్, ఏకదా కల్పితస్య భూయః సర్జనావసరే స్మృతిః (భవతి).

  • ప్రతిపదార్థము: సంవిత్ = పరమ చైతన్యము/సంవిచ్ఛక్తి, అభూతస్య అపి = ఇంతకుముందు లేనిదానిని కూడా, కల్పనామ్ = క్రొత్తగా కల్పించుటను, విధాతుమ్ = చేయుటకు, శక్నుయాత్ = సమర్థమగును, ఏకదా = ఒకప్పుడు, కల్పితస్య = కల్పింపబడినదానిని, భూయః = మరల, సర్జనావసరే = సృష్టి చేయు సమయంలో, స్మృతిః = స్మరణ రూపంలో వ్యక్తమగును.

  • తాత్పర్యము: కేవల సంవిచ్ఛక్తి లేదా పరమ చైతన్యం ఇప్పటివరకు లేని క్రొత్తదానిని కూడా సృష్టించగలదు. అలా ఒకసారి కల్పించిన దాన్ని తిరిగి సృష్టించే సమయంలో అది 'స్మృతి' (జ్ఞాపకం/వాసన) రూపంలో వ్యక్తమవుతుంది.

  • విశేషాలు: మొదటిది కేవల సృష్టి శక్తి అయితే, రెండవది సంస్కారాలను అనుసరించి జరిగే పునఃసృష్టి (విద్యుత్ లాంటి కార్యకారణ శక్తి). సంవిత్తు యొక్క ఈ రెండు లీలలను కవి ఇక్కడ వివరించారు.

శ్లోకం 18

చితేరస్మాదృశాం వీర్యం స్వప్నే చేద్విశ్వకారణమ్ ।
చితేస్సమష్టిభూతాయాః ప్రభావే సంశయః కుతః ॥

  • అన్వయము: అస్మాదృశామ్ చితేః వీర్యమ్ స్వప్నే విశ్వకారణమ్ చేత్, సమష్టిభూతాయాః చితేః ప్రభావే సంశయః కుతః?

  • ప్రతిపదార్థము: అస్మాదృశామ్ = మా వంటి అల్ప జీవుల యొక్క, చితేః వీర్యమ్ = చిచ్ఛక్తి యొక్క సామర్థ్యము, స్వప్నే = కలలలో, విశ్వకారణమ్ చేత్ = ఒక క్రొత్త ప్రపంచానికే కారణమవుతుండగా, సమష్టిభూతాయాః = సమష్టి రూపమైన (సర్వవ్యాపకమైన), చితేః = పరమ చిచ్ఛక్తి యొక్క, ప్రభావే = మహత్తర ప్రభావమునందు, సంశయః కుతః = అనుమానమెందుకు?

  • తాత్పర్యము: మా వంటి పరిమిత జీవుల చిచ్ఛక్తి సమర్థతయే స్వప్నంలో ఒక క్రొత్త ప్రపంచాన్ని సృష్టించడానికి కారణమవుతుండగా, విశ్వమంతటా నిండియున్న సమష్టి చిత్ స్వరూపిణివైన నీ మహాప్రభావం ముందు ఈ జాగ్రద్విశ్వం సృష్టించబడటంలో సంశయానికి తావేముంది?

  • విశేషాలు: జీవుడు తన స్వప్నంలో విభిన్నమైన ప్రపంచాన్ని, పాత్రలను తన మానసిక శక్తితో ఎలా సృష్టిస్తాడో, సమష్టి చైతన్యస్వరూపిణియైన అమ్మవారు కూడా ఈ సమస్త జగత్తును తన లీలా సంకల్పంతో సృష్టించగలదని సులభమైన దృష్టాంతంతో నిరూపించారు.

శ్లోకం 19

మాతస్సమష్టిచిద్రూపే విభూతిర్భువనం తవ ।
ఇహ వ్యష్టిశరీరేషు భ్రాంతీః తదనుపశ్యసి ॥

  • అన్వయము: హే సమష్టిచిద్రూపే మాతః! భువనమ్ తవ విభూతిః, ఇహ వ్యష్టిశరీరేషు భ్రాంతీః తత్ అను పశ్యసి.

  • ప్రతిపదార్థము: హే సమష్టిచిద్రూపే = ఓ సమష్టి చైతన్య రూపిణివైన, మాతః = మాతా!, భువనమ్ = ఈ బ్రహ్మాండము/లోకము, తవ = నీ యొక్క, విభూతిః = ఐశ్వర్యము/కల్పన, ఇహ = ఇక్కడ, వ్యష్టిశరీరేషు = ప్రతి జీవి యొక్క వ్యష్టి శరీరములలో, భ్రాంతీః = ప్రకాశిస్తూ/భానిస్తూ, తత్ అను = దానిని అనుసరించి, పశ్యసి = చూస్తున్నావు.

  • తాత్పర్యము: సమష్టి చిత్ స్వరూపిణివైన ఓ అమ్మా! ఈ భువనమంతా నీ దివ్య వైభవమే (కల్పనయే). నీవు ఇక్కడ వ్యష్టి శరీరాలలో (జీవులలో) చైతన్యరూపంలో భాసిస్తూ, ఆయా ఉపాధులను అనుసరించి ఈ ప్రపంచాన్ని వీక్షిస్తున్నావు.

  • విశేషాలు: సర్వవ్యాపియైన పరమేశ్వరి ప్రతి జీవిలోను సాక్షి చైతన్యంగా ఉంటూ, ఈ జగన్నాటకాన్ని తిలకిస్తోందని వేదాంత సత్యం ఇక్కడ ప్రతిపాదించబడింది.


శ్లోకం 20

త్వంబ్రహ్మ త్వంపరాశక్తిః త్వంశర్వాఅపి దేవతాః ।
త్వం జీవాః త్వంజగత్సర్వమ్ త్వదన్యన్నాస్తి కించన ॥

  • అన్వయము: త్వమ్ బ్రహ్మ, త్వమ్ పరాశక్తిః, త్వమ్ సర్వాః అపి దేవతాః, త్వమ్ జీవాః, త్వమ్ సర్వమ్ జగత్, త్వత్ అన్యత్ కించన నాస్తి.

  • ప్రతిపదార్థము: త్వమ్ = నీవు, బ్రహ్మ = బ్రహ్మ స్వరూపిణివి, త్వమ్ = నీవు, పరాశక్తిః = మూల పరాశక్తివి, త్వమ్ = నీవు, సర్వాః అపి = సమస్తమైన, దేవతాః = దేవతల స్వరూపానివి, త్వమ్ = నీవు, జీవాః = సమస్త జీవులవి, త్వమ్ = నీవు, సర్వమ్ = సమస్తమైన, జగత్ = ఈ విశ్వానివి, త్వత్ = నీకంటే, అన్యత్ = వేరైనది, కించన = ఏ కొద్దిగా కూడా, నాస్తి = లేదు.

  • తాత్పర్యము: ఓ ఇంద్రాణీదేవీ! నీవే పరబ్రహ్మవు, నీవే పరాశక్తివి, సర్వదేవతా స్వరూపిణివి నీవే. అంతేకాక, సమస్త జీవులు, ఈ విశ్వమంతా నీ రూపాలే. నీకంటే వేరైనది ఈ జగత్తులో ఏదీ లేదు!

  • విశేషాలు: ఇది సర్వాత్మక భావనను చాటే అద్భుతమైన శ్లోకం. సర్వమూ జగన్మాత స్వరూపమేననే అద్వైత పరిపూర్ణతను కవి ఇక్కడ ఆవిష్కరించారు.

శ్లోకం 21

సతీ చిదంబ నైవ త్వమ్ భావాభావ విలక్షణా ।
శక్తి శక్తిమతోః భేద దర్శ నాత్ ఏష విభ్రమః ॥

  • అన్వయము: హే సతీ చిత్ అంబ! త్వమ్ భావాభావ విలక్షణా న ఏవ, శక్తి శక్తిమతోః భేదదర్శనాత్ ఏషః విభ్రమః (భవతి).

  • ప్రతిపదార్థము: హే సతీ = ఓ పతివ్రతా రత్నమా!, చిత్ అంబ = జ్ఞానచైతన్య రూపిణివైన అమ్మాలా!, త్వమ్ = నీవు, భావ = సత్/అస్తిత్వము (ఉనికి), అభావ = అసత్/లేనితనము అను వికారములకు, విలక్షణా = వేరైనదానివి/భిన్నమైనదానివి, న ఏవ = కావు (నీవు నిత్యసత్యానివి), శక్తి = శక్తికి (అమ్మవారికి), శక్తిమతోః = శక్తునికి (ఈశ్వరునికి) మధ్య, భేదదర్శనాత్ = భేదదృష్టిని చూడటం వల్లనే, ఏషః = ఈ, విభ్రమః = అజ్ఞానము/భ్రమ కలుగుచున్నది.

  • తాత్పర్యము: జ్ఞానస్వరూపిణివైన ఓ అమ్మా! నీవు సత్తు (ఉనికి), అసత్తుల (లేనితనము) భేదాలకు అతీతమైన నిత్యసత్యానివి. శక్తికి (నీకు), శక్తిమంతునికి (ఈశ్వరునికి) మధ్య భేదం ఉందనే భావన కేవలం మానవుల భ్రమ వల్లనే కలుగుతోంది.

  • విశేషాలు: శివుడు-శక్తి, ఇంద్రుడు-ఇంద్రాణిల మధ్య మూలతత్త్వంలో ఏ భేదమూ లేదు. శక్తి, శక్తిమంతుడు రెండూ ఒకే తత్త్వం యొక్క రెండు పార్శ్వాలని ఇక్కడ స్పష్టం చేయబడింది.

శ్లోకం 22

తవాంబ జగతశ్చాస్య మృత్తికాఘటయోరివ ।
సంబంధో వేదితవ్యస్స్యాత్ న రజ్జుఫణినోరివ ॥

  • అన్వయము: హే అంబ! తవ చ అస్య జగతః మృత్తికాఘటయోః ఇవ సంబంధః వేదితవ్యః స్యాత్, రజ్జుఫణినోః ఇవ న.

  • ప్రతిపదార్థము: హే అంబ = ఓ మాతా!, తవ = నీకును, చ = మరియు, అస్య = ఈ, జగతః = జగత్తునకును మధ్య, సంబంధః = అనుబంధము/సంబంధము, మృత్తికాఘటయోః ఇవ = మట్టికి మరియు కుండకు ఉన్నట్లు, వేదితవ్యః స్యాత్ = తెలుసుకోదగినది, రజ్జుఫణినోః ఇవ = తాడుకు మరియు పాముకు ఉన్న భ్రాంతి సంబంధము వలె, న = కానే కాదు.

  • తాత్పర్యము: ఓ అమ్మా! నీకూ ఈ జగత్తుకూ ఉన్న సంబంధం మట్టికీ-కుండకూ ఉన్నటువంటి పరిణామాత్మక సత్య సంబంధంగా తెలుసుకోవాలే గానీ, చీకటిలో తాడును చూసి పాము అనుకునే 'రజ్జుసర్ప భ్రాంతి' వంటిది కాదు.

  • విశేషాలు: తత్త్వశాస్త్రంలో ఇది పరిణామవాద/సత్పరిణామ దృక్పథం. కుండ నిజానికి మట్టే అయినట్లు, ఈ జగత్తు మిథ్య కాదు; జగత్తుగా పరిణమించినది సాక్షాత్తు ఆ పరాశక్తియే.

శ్లోకం 23

త్వంశక్తిరస్య విచ్ఛిన్నా భావైరాత్మవిభూతిభిః ।
అంతరాస్తు మహేంద్రస్య శక్తస్య ప్రతిబింబవత్ ॥

  • అన్వయము: త్వమ్ ఆత్మవిభూతిభిః భావైః విచ్ఛిన్నా అస్య శక్తిః (అసి), శక్తస్య మహేంద్రస్య అంతః ప్రతిబింబవత్ అస్తు.

  • ప్రతిపదార్థము: త్వమ్ = నీవు, ఆత్మవిభూతిభిః = నీ స్వకీయ దివ్య వైభవాలైన, భావైః = విభిన్న మనోభావాలతో, విచ్ఛిన్నా = ప్రకటితమవుతున్న, అస్య = ఈ విశ్వము యొక్క, శక్తిః = మూలశక్తివై ఉన్నావు, శక్తస్య = శక్తుడైన, మహేంద్రస్య = దేవేంద్రుని యొక్క, అంతః = ఆంతర్యంలో, ప్రతిబింబవత్ = ప్రతిబింబము వలె, అస్తు = ఉండుగాక.

  • తాత్పర్యము: నీ దివ్య విభూతులైన మనోభావాలతో కలిసి నీవు ఈ జగత్తు యొక్క శక్తిగా వ్యక్తమవుతున్నావు. శక్తుడైన ఆ మహేంద్రుని అంతరంగంలో ఈ విభూతులన్నీ నీ దివ్య ప్రతిబింబాలుగా భాసిస్తున్నాయి.

  • విశేషాలు: దేవేంద్రుని ఆంతర్యంలో ప్రకాశించే సంకల్పాలు, శక్తులన్నీ ఇంద్రాణీదేవి స్వరూపాలే. అనగా ఇంద్ర-ఇంద్రాణులు వేరు కాక, ఒకరి ఆంతర్యంలో ఒకరు దివ్య ప్రతిబింబాలుగా లీనమై ఉన్నారు.

శ్లోకం 24

శక్తిర్గణపతేః కాయే ప్రవహంతీ సనాతనీ ।
భారతస్య క్రియాదస్య బాధ్యమానస్య రక్షణమ్ ॥

  • అన్వయము: గణపతేః కాయే ప్రవహంతీ సనాతనీ శక్తిః, బాధ్యమానస్య అస్య భారతస్య రక్షణమ్ క్రియాత్.

  • ప్రతిపదార్థము: గణపతేః = శ్రీ గణపతిముని (కావ్యకంఠ వాసిష్ఠ గణపతిముని) యొక్క, కాయే = శరీరము నందు, ప్రవహంతీ = నిరంతరం ప్రవహిస్తున్న, సనాతనీ = సనాతనమైన, శక్తిః = దివ్యపరాశక్తి, బాధ్యమానస్య = కష్టములచే పీడింపబడుతున్న, అస్య = ఈ, భారతస్య = భారతదేశానికి, రక్షణమ్ = రక్షణను, క్రియాత్ = చేయుగాక!

  • తాత్పర్యము: వాసిష్ఠ గణపతిముని దేహంలో నిరంతరం ప్రవహిస్తున్న అనంత సనాతన పరాశక్తి, పలు కష్టాలతో బాధపడుతున్న ఈ మన భారతదేశాన్ని ఎల్లవేళలా కాపాడుగాక!

  • విశేషాలు: కవి తమలో ప్రవహిస్తున్న యోగశక్తిని, జగన్మాత దివ్య ప్రసారాన్ని స్మరిస్తూ, ఆ దివ్య శక్తి ద్వారా దేశానికి రక్షణ కలగాలని శ్లోకాన్ని దేశభక్తి మంత్రంగా మలిచారు.

శ్లోకం 25

ఇమాని తత్త్వవాదీని వాసిష్ఠస్య మహామునేః ।
పథ్యావక్త్రాణి సేవంతామ్ అనంతామభవాం చితిమ్ ॥

  • అన్వయము: మహామునేః వాసిష్ఠస్య తత్త్వవాదీని ఇమాని పథ్యావక్త్రాణి, అనంతామ్ అభవామ్ చితిమ్ సేవంతామ్.

  • ప్రతిపదార్థము: మహామునేః = మహర్షియైన, వాసిష్ఠస్య = వాసిష్ఠ గణపతిముని యొక్క, తత్త్వవాదీని = పరమ తత్త్వాన్ని బోధించే, ఇమాని = ఈ, పథ్యావక్త్రాణి = పథ్యావక్త్ర వృత్త శ్లోకాలు, అనంతామ్ = అంతము లేనిట్టియు, అభవామ్ = జన్మరాహిత్యమైనట్టియు/పుట్టుక లేనట్టియు, చితిమ్ = దివ్య చిచ్ఛక్తిని (ఇంద్రాణీదేవిని), సేవంతామ్ = సేవించుగాక!

  • తాత్పర్యము: మహర్షి వాసిష్ఠ గణపతిముని రచించిన, గూఢ తత్త్వాలను బోధించే ఈ పథ్యావక్త్ర వృత్త శ్లోకాలన్నీ అనంతురాలైన, పుట్టుక లేని చిత్పరాశక్తియైన ఇంద్రాణీదేవిని నిరంతరం సేవించుగాక!

  • విశేషాలు: పథ్యావక్త్ర స్తబక ముగింపు శ్లోకం ఇది. తమ రచనను శ్రీ జగన్మాత చరణారవిందాలకు సమర్పించుకుంటూ కవి ఈ స్తబకాన్ని ముగించారు.

॥ ఇతి శ్రీ ఇంద్రాణీ సప్తశత్యామ్ అనుష్టుభం శతకే 'పథ్యావక్త్ర స్తబకః' ప్రథమః సమాప్తః ॥
(ఇంద్రాణీ సప్తశతిలోని మూడవ శతకమైన అనుష్టుభం శతకంలో మొదటిదైన ‘పథ్యావక్త్ర స్తబకం’ సంపూర్ణం.)

No comments:

Post a Comment

06. 02. రథోద్ధతా స్తబకం

శ్రీ కావ్యకంఠ వాసిష్ఠ గణపతి ముని విరచిత ఇంద్రాణీ సప్తశతి లోని ఆరవ స్తబకం (రథోద్ధతా వృత్తం) : శ్లోకం 1 క్షాలనాయ హితాం విభూతయే విష్టపస్య మదనా...