ఇంద్రాణీ సప్తశతిలోని మధుమతీ స్తబకం (2.4) అన్వయము, ప్రతిపదార్థము తాత్పర్యము మరియు విశేషాలు 66 vapuTa varaku
1 & 2 శ్లోకాలు
శ్లోకం:దిశి దిశి ప్రసర ద్రుచి తమో దమనం | హరతు మే దురితం హరి వధూ హసితం ॥హరతు దుఃఖభర ప్రసృత మశ్రుజలం | భరత భూసుదృశో బలజితో రమణీ ॥
- అన్వయము:దిశి దిశి ప్రసరత్ రుచి, తమో దమనం, హరి వధూ హసితం మే దురితం హరతు. బలజితః రమణీ భరత భూ సుదృశః దుఃఖ భర ప్రసృతం అశ్రుజలం హరతు.
- ప్రతిపదార్థము:దిశి దిశి = ప్రతి దిక్కునందూ, ప్రసరత్ = ప్రసరిస్తున్న, రుచి = కాంతి కలిగినదియు, తమః = అజ్ఞానమును/చీకటిని, దమనం = అణచివేసేదియు ఐన, హరి వధూ = ఇంద్రుని భార్యయైన ఇంద్రాణి యొక్క, హసితం = చిరునవ్వు, మే = నా యొక్క, దురితం = పాపమును, హరతు = పోగొట్టుగాక!. బలజితః = బలమును జయించిన ఇంద్రుని యొక్క, రమణీ = భార్యయైన ఆ శచీదేవి, భరత భూ = భారతభూమి అనే, సుదృశః = అందమైన స్త్రీ యొక్క, దుఃఖ భర = దుఃఖాతిశయము చేత, ప్రసృతం = ప్రవహిస్తున్న, అశ్రుజలం = కన్నీటిని, హరతు = హరించుగాక!.
- తాత్పర్యము:అన్ని దిక్కులకూ ప్రసరించే దివ్యమైన కాంతి కలిగినది, అజ్ఞానమనే చీకటిని నశింపజేసేది ఐన ఇంద్రాణీదేవి చిరునవ్వు నా పాపాలను తొలగించుగాక! దేవేంద్రుని భార్యయైన ఆ ఇంద్రాణి, భారతమాత అనే ఈ సుందర కాంతకు ఉన్న దుఃఖభారం వల్ల ప్రవహిస్తున్న కన్నీటిధారలను హరించి, ఆమెకు సంతోషాన్ని ప్రసాదించుగాక!
- విశేషాలు:
- హరి వధూ / బలజితో రమణీ: ఇంద్రుడికి 'హరి', 'బలజిత్' అనే పేర్లు ఉన్నాయి. ఇక్కడ శచీదేవిని ఇంద్రుని పత్నిగా వర్ణించారు.
- రూపకాలంకారము: భారతభూమిని ఒక దివ్యమైన స్త్రీగా (భారతమాతగా) రూపిస్తూ, దేశం పడే కష్టాలను, దుఃఖాన్ని తొలగించమని జగజ్జననియైన ఇంద్రాణిని వేడుకోవడం ఇక్కడి దేశభక్తి యుత ఆధ్యాత్మిక భావనకు ప్రతీక.
3 వ శ్లోకం
శ్లోకం:అతితరాం మహితా సురపతే ర్వనితా । కరుణయా కలితా మమ శచీ శరణం ॥
- అన్వయము:అతితరాం మహితా, కరుణయా కలితా, సురపతేః వనితా శచీ మమ శరణమ్.
- ప్రతిపదార్థము:అతితరాం = మిక్కిలి, మహితా = పూజింపబడేదియు/గొప్ప మహిమ గలదియు, కరుణయా = దయతో, కలితా = కూడుకొని ఉన్నదియు ఐన, సురపతేః = దేవతల రాజైన ఇంద్రుని యొక్క, వనితా = భార్యయైన, శచీ = శచీదేవి, మమ = నాకు, శరణమ్ = దిక్కు/రక్షణ.
- తాత్పర్యము:అత్యంత పూజనీయమైనది, నిండైన దయాగుణం కలిగినది, దేవరాజైన ఇంద్రుని ధర్మపత్ని అయిన శచీదేవియే నాకు శరణు.
- విశేషాలు:
- దేవతల అధిపతి భార్య అయినప్పటికీ, ఆమె కేవలం శక్తిమంతమైనది మాత్రమే కాక కరుణామయి కూడా అని ఇక్కడ కవి స్మరిస్తున్నారు.
4 వ శ్లోకం
శ్లోకం:త్రిభువన క్షితి రా డ్భవన భూషక భా। అఖిల భాసక భా మమ శచీ శరణం ॥
- అన్వయము:త్రిభువన క్షితి రాట్ భవన భూషక భా, అఖిల భాసక భా, శచీ మమ శరణమ్.
- ప్రతిపదార్థము:త్రిభువన = ముల్లోకాలకు, క్షితి రాట్ = చక్రవర్తి అయిన ఇంద్రుని యొక్క, భవన = భవనమును (అమరావతిని), భూషక = అలంకరించే, భా = కాంతి స్వరూపిణియు, అఖిల = సమస్తమును, భాసక = ప్రకాశింపజేసే, భా = కాంతి కలదియు ఐన, శచీ = శచీదేవి, మమ = నాకు, శరణమ్ = శరణు.
- తాత్పర్యము:మూడు లోకాలకు అధిపతియైన దేవేంద్రుని అమరావతీ భవనానికి అలంకారప్రదమైన కాంతిగా వెలిగిపోతూ, ఈ నిఖిల విశ్వాన్ని ప్రకాశింపజేసే దివ్య తేజస్సు కలిగిన శచీదేవియే నాకు శరణు.
- విశేషాలు:
- ఇక్కడ 'భా' అనగా తేజస్సు/కాంతి అని అర్థం. శచీదేవిని కేవలం ఒక దేవతగా కాక, సమస్త లోకాలకు వెలుగునిచ్చే పరాశక్తిగా వర్ణించారు.
5 వ శ్లోకం
శ్లోకం:సతత యుక్త సుధీ హృదయ దీపక భా | నిఖిల పాచక భా మమ శచీ శరణం ॥
- అన్వయము:సతత యుక్త సుధీ హృదయ దీపక భా, నిఖిల పాచక భా, శచీ మమ శరణమ్.
- ప్రతిపదార్థము:సతత = ఎల్లప్పుడూ, యుక్త = యోగనిష్ఠలో ఉన్న, సుధీ = పండితుల/జ్ఞానుల యొక్క, హృదయ = హృదయాలలో, దీపక = వెలిగే దీపము వంటి, భా = కాంతి కలదియు, నిఖిల = సమస్తమును, పాచక = పరిపక్వం చేసే (వికాసము కలిగించే), భా = శక్తి/కాంతి కలదియు ఐన, శచీ = శచీదేవి, మమ = నాకు, శరణమ్ = శరణు.
- తాత్పర్యము:ఎల్లప్పుడూ యోగయుక్తులై ఉండే సుధితుల (జ్ఞానుల) హృదయాలలో జ్ఞానదీపమై ప్రకాశించే కాంతి, సమస్త విశ్వాన్ని పరిపక్వం చేసే సృష్టి/పోషణ శక్తి ఐన శచీదేవిని నేను శరణు వేడుతున్నాను.
- విశేషాలు:
- పాచక భా: 'పాచక' అంటే పరిపక్వత కలిగించేది (అన్నాన్ని వండే అగ్ని లాగా, జీవులను, సృష్టిని జ్ఞాన పరిపాకానికి తెచ్చే శక్తి). ఆంతరంగికంగా అంతరాత్మలో జ్ఞానదీపాన్ని వెలిగించే పరాశక్తిగా శచీదేవి భాసితమవుతోంది.
6 వ శ్లోకం
శ్లోకం:రవి విరోచక భా శశి విరాజక భా భగణ శోభక భా మమ శచీ శరణం ॥
- అన్వయము:రవి విరోచక భా, శశి విరాజక భా, భగణ శోభక భా, శచీ మమ శరణమ్.
- ప్రతిపదార్థము:రవి = సూర్యుని, విరోచక = ప్రకాశింపజేసే, భా = కాంతి ఐనదియు, శశి = చంద్రుని, విరాజక = విరాజింపజేసే, భా = వెలుగు ఐనదియు, భగణ = నక్షత్ర సమూహములకు, శోభక = శోభను ఇచ్చే, భా = కాంతి ఐనదియు ఐన, శచీ = శచీదేవి, మమ = నాకు, శరణమ్ = శరణు.
- తాత్పర్యము:సూర్యునికి ప్రకాశాన్ని, చంద్రునికి ఆహ్లాదకరమైన వెలుగును, నక్షత్ర మండలాలకు దివ్యమైన శోభను ప్రసాదించే మూల తేజోరూపిణి ఐన శచీదేవియే నాకు శరణు.
- విశేషాలు:
- ఉపనిషత్తులలో "తమేవ భాంతమనుభాతి సర్వం తస్య భాసా సర్వమిదం విభాతి" (ఆ పరాశక్తి వెలుగు చేతనే సూర్యచంద్రాదులంతా ప్రకాశిస్తున్నారు) అని చెప్పిన వేదాంత సత్యాన్ని ఈ శ్లోకం ప్రతిబింబిస్తోంది.
7 వ శ్లోకం
శ్లోకం:గగన ఖేలక భా సకల చాలక భా ! అమృత దాయక భా మమ శచీ శరణం ॥
- అన్వయము:గగన ఖేలక భా, సకల చాలక భా, అమృత దాయక భా, శచీ మమ శరణమ్.
- ప్రతిపదార్థము:గగన = ఆకాశంలో, ఖేలక = విహరించే/ఆడుకునే, భా = కాంతియు, సకల = సమస్తమును, చాలక = చలింపజేసే/నడిపించే, భా = శక్తియు, అమృత = మోక్షమును/అమృతత్వమును, దాయక = ప్రసాదించే, భా = కరుణా తరంగము ఐన, శచీ = శచీదేవి, మమ = నాకు, శరణమ్ = శరణు.
- తాత్పర్యము:ఆకాశంలో మెరుపుల రూపంలో విహరించే కాంతి, ఈ చరాచర జగత్తునంతటినీ నడిపించే చైతన్య శక్తి, భక్తులకు అమృతత్వాన్ని (మోక్షాన్ని) ప్రసాదించే దివ్య తేజస్సు ఐన శచీదేవిని నేను శరణు వేడుతున్నాను.
- విశేషాలు:
- సకల చాలక భా: జగత్తులో చలనానికి మూలమైన ప్రాణశక్తి దేవియే.
- అమృత దాయక: అమృతత్వాన్ని (శాశ్వత ఆనందాన్ని/మోక్షాన్ని) ఇచ్చే జగన్మాతగా శచీదేవిని స్తుతిస్తూ ఈ స్తబకం ముగుస్తుంది.
8 వ శ్లోకం
శ్లోకం:రుచిలవంగతయా య దనఘాంశు నిధేః । హృత తమో భవనం భవతి దీపికయా ॥
- అన్వయము:అనఘ అంశు నిధేః యా రుచి లవంగతయా దీపికయా భవనం హృత తమః భవతి.
- ప్రతిపదార్థము:అనఘ = పాపము లేని/పవిత్రమైన, అంశు = కాంతి కిరణములకు, నిధేః = నిధి అయిన ఏ శచీదేవి యొక్క, యా = ఏ కాంతి, రుచి లవంగతయా = సూక్ష్మమైన కాంతి లేశము ద్వారా (కాంతి రేఖ ద్వారా), దీపికయా = దీపము చేత, భవనం = గృహము (ఇల్లు), హృత తమః = హరింపబడిన చీకటి కలదిగా, భవతి = అగుచున్నదో.
- తాత్పర్యము:పవిత్రమైన కాంతికిరణాలకు నిలయమైన ఏ శచీదేవి యొక్క కాంతిలేశం ద్వారా (దీపముల రూపంలో) గృహాలలోని చీకటి తొలగిపోతుందో, ఆ దేవి నాకు శరణు.
- విశేషాలు:
- భౌతిక ప్రపంచంలో ఇళ్లలో వెలిగే దీపపు కాంతి కూడా దేవి యొక్క దివ్య తేజస్సులోని ఒక చిన్న అంశయే అని ఇక్కడ వర్ణించారు.
9 వ శ్లోకం
శ్లోకం:స్ఫురతి చారు యతః కిరణమేక మితా । జలధ సౌధతలే ముహురియం చపలా ॥
- అన్వయము:యతః ఏకమ్ కిరణమ్ ఇతా, ఇయమ్ చపలా జలధ సౌధతలే ముహుః చారు స్ఫురతి.
- ప్రతిపదార్థము:యతః = ఏ దేవి నుండి, ఏకమ్ = ఒకటైన, కిరణమ్ = కాంతి కిరణమును, ఇతా = పొందినదై, ఇయమ్ = ఈ, చపలా = మెరుపు తీగ (విద్యుత్తు), జలధ = మేఘముల యొక్క, సౌధతలే = భవనాల ఉపరితలమందు (ఆకాశంలో), ముహుః = పదే పదే, చారు = అందముగా, స్ఫురతి = మెరుస్తున్నదో.
- తాత్పర్యము:ఏ శచీదేవి నుండి ఒక్క కాంతి కిరణాన్ని పొంది ఈ మెరుపు తీగ మేఘాలనే సౌధాల మధ్య మాటిమాటికి అత్యంత అందంగా మెరుస్తూ ఉందో, ఆ దేవి నాకు శరణు.
- విశేషాలు:
- ప్రకృతిలో కనిపించే విద్యుచ్ఛక్తి (మెరుపులు) కూడా జగన్మాత శక్తి యొక్క ప్రతీకయేనని భావన.
10 వ శ్లోకం
శ్లోకం:భజతి యద్ద్యుతితః కమపి భాగ మితః | పవి రరాతి హరః ప్రహరణేశ పదం ॥
- అన్వయము:యత్ ద్యుతితః కమపి భాగమ్ ఇతః, అరాతి హరః పవిః ప్రహరణేశ పదమ్ భజతి.
- ప్రతిపదార్థము:యత్ = ఏ దేవి యొక్క, ద్యుతితః = కాంతి నుండి, కమపి భాగమ్ = కొంత భాగమును/అతి కొద్ది కాంతిని, ఇతః = పొందినదై, అరాతి హరః = శత్రువులను సంహరించే, పవిః = వజ్రాయుధము, ప్రహరణేశ పదమ్ = ఆయుధాలలో శ్రేష్ఠమైన స్థానమును, భజతి = పొందుతున్నదో.
- తాత్పర్యము:ఎవరి దివ్యమైన కాంతి నుండి స్వల్ప భాగాన్ని పొంది, శత్రువులను నాశనం చేసే ఇంద్రుని వజ్రాయుధం ఆయుధాలన్నింటిలోనూ అగ్రస్థానాన్ని పొందిందో, ఆ శచీదేవి నాకు శరణు.
- విశేషాలు:
- దేవేంద్రుని అమోఘమైన వజ్రాయుధానికి ఉన్న శక్తి మరియు తేజస్సు కూడా శచీదేవి అనుగ్రహం వల్ల లభించినవే అని తాత్పర్యం.
11 వ శ్లోకం
శ్లోకం:భవతి యత్సురుచే రణుతమాంశ మితా | యువ మనో మదనీ సువదనా స్మితభా ॥
- అన్వయము:యత్ సురుచేః అణుతమ్ అంశమ్ ఇతా, సువదనా స్మితభా యువ మనః మదనీ భవతి.
- ప్రతిపదార్థము:యత్ = ఏ దేవి యొక్క, సురుచేః = శ్రేష్ఠమైన కాంతి నుండి, అణుతమ్ అంశమ్ = అత్యంత సూక్ష్మమైన భాగాన్ని, ఇతా = పొందినదై, సువదనా = సుందరమైన ముఖము కల స్త్రీల యొక్క, స్మితభా = చిరునవ్వు కాంతి, యువ మనః = యువకుల మనస్సులను, మదనీ = పరవశింపజేసేదిగా/మోహింపజేసేదిగా, భవతి = అగుచున్నదో.
- తాత్పర్యము:ఏ దేవి శ్రేష్ఠమైన తేజస్సు నుండి మిక్కిలి చిన్నదైన కాంతి అంశను పొంది లోకంలోని సుందరాంగుల చిరునవ్వు తేజస్సు యువకుల మనస్సులను పరవశింపజేస్తుందో, ఆ దేవి నాకు శరణు.
12 వ శ్లోకం
శ్లోకం:వితత సూక్ష్మతను ర్మహతి సా గగనే । పరమ పురుష భా మమ శచీ శరణం ॥
- అన్వయము:మహతి గగనే వితత సూక్ష్మతనుః, పరమ పురుష భా సా శచీ మమ శరణమ్.
- ప్రతిపదార్థము:మహతి = విస్తారమైన, గగనే = ఆకాశము నందు, వితత = వ్యాపించిన, సూక్ష్మతనుః = సూక్ష్మమైన శరీరము కలదియు, పరమ పురుష = పరమపురుషునికి (పరమాత్మకు), భా = కాంతి స్వరూపిణియు ఐన, సా శచీ = ఆ శచీదేవి, మమ = నాకు, శరణమ్ = శరణు.
- తాత్పర్యము:అనంతమైన మహాకాశంలో సూక్ష్మరూపంలో వ్యాపించి ఉండి, పరమపురుషుడైన పరమాత్మకు తేజస్సుగా భాసించే ఆ శచీదేవియే నాకు శరణు.
- విశేషాలు:
- 8 నుండి 12 వరకు ఉన్న శ్లోకాలు భౌతిక దీపాలు, విద్యుత్తు, ఆయుధాలు, మానవ సౌందర్యాల నుండి విశ్వవ్యాప్తమైన పరబ్రహ్మ తేజస్సు వరకు శచీదేవి యొక్క దివ్య ప్రకాశాన్నే దర్శింపజేస్తున్నాయి.
13 వ శ్లోకం
శ్లోకం:అమరనాధ సఖీ రుచి నిధాన ముఖీ | అమృత వర్షక దృ ఙ్మమ శచీ శరణం ॥
- అన్వయము:అమరనాథ సఖీ, రుచి నిధాన ముఖీ, అమృత వర్షక దృక్ శచీ మమ శరణమ్.
- ప్రతిపదార్థము:అమరనాథ = దేవతల రాజైన ఇంద్రునికి, సఖీ = ప్రియమైన భార్యయు, రుచి = సమస్త కాంతులకు, నిధాన = నిధి వంటి, ముఖీ = ముఖవర్చస్సు కలదియు, అమృత = ఆనందామృతమును, వర్షక = కురిపించే, దృక్ = చూపులు కలదియు ఐన, శచీ = శచీదేవి, మమ = నాకు, శరణమ్ = శరణు.
- తాత్పర్యము:దేవేంద్రుని ధర్మపత్ని, సమస్త కాంతులకు నిలయమైన ముఖ వర్చస్సు కలిగినది, అమృతాన్ని కురిపించే దివ్యమైన చూపులు కలిగిన శచీదేవియే నాకు శరణు.
14 వ శ్లోకం
శ్లోకం:అవిధవా సతతం యువతిరేవ సదా । అనఘ వీరసుతా మమ శచీ శరణం ॥
- అన్వయము:సతతమ్ అవిధవా, సదా యువతిః ఏవ, అనఘ వీరసుతా శచీ మమ శరణమ్.
- ప్రతిపదార్థము:సతతమ్ = ఎల్లప్పుడూ, అవిధవా = మాంగల్యము కలది (దీర్ఘసుమంగళి), సదా = ఎల్లకాలమూ, యువతిః ఏవ = నిత్య యౌవనవతియే, అనఘ = పవిత్రులైన, వీర సుతా = వీరులైన పుత్రులు (జయంతుడు మొదలైనవారు) కలది ఐన, శచీ = శచీదేవి, మమ = నాకు, శరణమ్ = శరణు.
- తాత్పర్యము:నిత్య సువాసినిగా, నిత్య యౌవనవతిగా భాసిల్లుతూ, పవిత్రులు మరియు పరాక్రమవంతులైన పుత్రులను కలిగిన శచీదేవియే నాకు శరణు.
- విశేషాలు:
- అవిధవా సతతమ్: దేవి నిత్య మాంగల్య స్వరూపిణి (అమరత్వము పొందిన ఇంద్రుని పత్ని కావున ఎన్నటికీ వైధవ్యం లేనిది).
15 వ శ్లోకం
శ్లోకం:అమృత వత్యధరే సురధరా పతయే । చరణయోర్భజతే మమ శచీ శరణం ॥
- అన్వయము:సురధరా పతయే అధరే, భజతే చరణయోః అమృతవతీ శచీ మమ శరణమ్.
- ప్రతిపదార్థము:సురధరా పతయే = దేవలోక పతియైన ఇంద్రుని కొరకు, అధరే = పెదవుల నందును, భజతే = ఆరాధించే భక్తుల కొరకు, చరణయోః = తన శ్రీచరణముల నందును, అమృతవతీ = అమృతమును కలిగినది ఐన, శచీ = శచీదేవి, మమ = నాకు, శరణమ్ = శరణు.
- తాత్పర్యము:దేవేంద్రుని కోసం తన అధరాలలోను, తన్ను ఆశ్రయించిన భక్తుల కోసం తన చరణ కమలాలలోనూ అమృతాన్ని ధరించి కాపాడే శచీదేవియే నాకు శరణు.
- విశేషాలు:
- భక్తులు దేవి చరణాలను ఆశ్రయిస్తే వారి సంసార తాపాలు తొలగి, మోక్షామృతం లభిస్తుందని భావం.
16 వ శ్లోకం
శ్లోకం:స్మితలవేషు సితా శిరసిజే ష్వసితా । చరణయో రరుణా బహిరపి త్రిగుణా ॥
- అన్వయము:స్మితలవేషు సితా, శిరసిజేషు అసితా, చరణయోః అరుణా, బహిః అపి త్రిగుణా (సా శచీ మమ శరణమ్).
- ప్రతిపదార్థము:స్మిత లవేషు = చిరునవ్వు కాంతులలో, సితా = తెల్లనిది (సత్త్వగుణ ప్రతీక), శిరసిజేషు = కేశముల (వెండ్రుకల) నందు, అసితా = నల్లనిది (తమోగుణ ప్రతీక), చరణయోః = పాదముల నందు, అరుణా = ఎర్రనిది (రజోగుణ ప్రతీక), బహిః అపి = బాహ్యంగా కూడా, త్రిగుణా = త్రిగుణాత్మిక ఐనది (ఆ శచీదేవి నాకు శరణు).
- తాత్పర్యము:చిరునవ్వులో శ్వేత వర్ణంతో (సత్త్వగుణం), శిరోజాలలో శ్యామ వర్ణంతో (తమోగుణం), పాదపద్మాలలో అరుణ (ఎరుపు) వర్ణంతో (రజోగుణం) భాసిల్లుతూ, అంతరంగంలోనే కాక బాహ్యరూపంలో కూడా త్రిగుణాత్మికయై ప్రకాశించే ఆ శచీదేవి నాకు శరణు.
- విశేషాలు:
- త్రిగుణాత్మక రూపం: సా సాంఖ్య, వేదాంత దర్శనాల ప్రకారం పరాశక్తి త్రిగుణాత్మిక (సత్త్వ, రజస్, తమస్). ఇక్కడ కవి దేవి బాహ్య సౌందర్యంలోని వర్ణాలను (తెలుపు, ఎరుపు, నలుపు) ఈ త్రిగుణాలకు ప్రతీకలుగా అద్భుతంగా సమన్వయించారు.
17 వ శ్లోకం
శ్లోకం:కపట చంద్రముఖీ ప్రకృతి రింద్రసఖీ | మృతి జరా రహితా మమ శచీ శరణం ॥
- అన్వయము:కపట చంద్రముఖీ, ప్రకృతిః, ఇంద్రసఖీ, మృతి జరా రహితా సా శచీ మమ శరణమ్.
- ప్రతిపదార్థము:కపట చంద్రముఖీ = వ్యాజము చేత (అపారమైన సౌందర్యము చేత) చంద్రుని బోలిన ముఖము కలదియు, ప్రకృతిః = సృష్టికి మూలమైన ప్రకృతి స్వరూపిణియు, ఇంద్రసఖీ = దేవేంద్రుని ధర్మపత్నియు, మృతి = మరణము, జరా = వృద్ధాప్యము, రహితా = లేనిదియు (జరామరణాలు లేనిది) ఐన, శచీ = శచీదేవి, మమ = నాకు, శరణమ్ = శరణు.
- తాత్పర్యము:చంద్రుని మించిన ముఖసౌందర్యం కలది, సృష్టికి మూలమైన దివ్య ప్రకృతి రూపిణి, దేవేంద్రుని సఖి, ముసలితనమూ మరణమూ లేని శాశ్వత స్వరూపిణి అయిన శచీదేవియే నాకు శరణు.
18 వ శ్లోకం
శ్లోకం:కృశతమే ప్యుదరే త్రిభువనం దధతీ | జనిమతాం జననీ మమ శచీ శరణం ॥
- అన్వయము:కృశతమే అపి ఉదరే త్రిభువనమ్ దధతీ, జనిమతామ్ జననీ శచీ మమ శరణమ్.
- ప్రతిపదార్థము:కృశతమే అపి = మిక్కిలి సన్ననిదైనప్పటికీ, ఉదరే = కడుపు నందు, త్రిభువనమ్ = మూడు లోకాలను, దధతీ = మోయుచున్నట్టి/ధరించుచున్నట్టి, జనిమతామ్ = సమస్త ప్రాణులకు/జీవులకు, జననీ = తల్లి అయిన, శచీ = శచీదేవి, మమ = నాకు, శరణమ్ = శరణు.
- తాత్పర్యము:అతి సూక్ష్మము, సన్ననిది అయిన తన ఉదరంలో ఈ మూడు లోకాలను ధరిస్తూ, సమస్త ప్రాణికోటికి జగన్మాతగా ప్రసిద్ధికెక్కిన శచీదేవియే నాకు శరణు.
- విశేషాలు:
- విరోధాభాస అలంకారము: శరీరం పైకి నడుము సన్నగా (కృశతమే) కనిపిస్తున్నప్పటికీ, విశ్వమంతటినీ తన కుక్షిలో ధరించిన జగజ్జనని అని దేవి విరాట్రూపాన్ని వర్ణించారు.
19 వ శ్లోకం
శ్లోకం:స్థిరతరా మనసి స్థిరతమా వచసి । నయనయోస్తరళా మమ శచీ శరణం ॥
- అన్వయము:మనసి స్థిరతరా, వచసి స్థిరతమా, నయనయోః తరళా శచీ మమ శరణమ్.
- ప్రతిపదార్థము:మనసి = హృదయమునందు, స్థిరతరా = మిక్కిలి స్థిరత్వము కలదియు, వచసి = మాటల నందు, స్థిరతమా = అత్యంత నిశ్చలత్వము/సత్యము కలదియు, నయనయోః = నేత్రముల నందు, తరళా = చంచలమైనది (దయతో కూడిన కదలికలు గలది) ఐన, శచీ = శచీదేవి, మమ = నాకు, శరణమ్ = శరణు.
- తాత్పర్యము:తన మనస్సులో ఎంతో నిశ్చలత్వాన్ని, మాటలో అత్యంత స్థిరత్వాన్ని (సత్యాన్ని) కలిగి ఉండి, నేత్రాలలో మాత్రం కరుణాపూరితమైన చాంచల్యాన్ని ప్రదర్శించే శచీదేవియే నాకు శరణు.
20 వ శ్లోకం
శ్లోకం:మృదుతరా కరయో ర్మృదుతమా వచసి | కఠిన దుగ్ధ ధరా మమ శచీ శరణం ॥
- అన్వయము:కరయోః మృదుతరా, వచసి మృదుతమా, కఠిన దుగ్ధధరా శచీ మమ శరణమ్.
- ప్రతిపదార్థము:కరయోః = చేతుల నందు, మృదుతరా = మిక్కిలి మెత్తనిదియు/సున్నితమైనదియు, వచసి = సంభాషణ యందు, మృదుతమా = అత్యంత మృదువైనదియు, కఠిన దుగ్ధధరా = కఠినమైన క్షీరములను ధరించిన పయోధరములు (స్తనములు) కలదియు ఐన, శచీ = శచీదేవి, మమ = నాకు, శరణమ్ = శరణు.
- తాత్పర్యము:హస్తాలలో మిక్కిలి సున్నితత్వాన్ని, వాక్కులో అత్యంత మధురమైన మృదుత్వాన్ని, కఠినమైన వక్షఃస్థలాన్ని ధరించిన శచీదేవియే నాకు శరణు.
21 వ శ్లోకం
శ్లోకం:మృదుల బాహులతా ప్యమిత భీమ బలా । అసుర దర్పహరీ మమ శచీ శరణం ॥
- అన్వయము:మృదుల బాహులతా అపి అమిత భీమ బలా, అసుర దర్పహరీ శచీ మమ శరణమ్.
- ప్రతిపదార్థము:మృదుల = సున్నితమైన, బాహులతా అపి = తీగ వంటి చేతులు కలది అయినప్పటికీ, అమిత = అపరిమితమైన, భీమ = భయంకరమైన, బలా = బలము కలదియు, అసుర = రాక్షసుల యొక్క, దర్ప = గర్వమును, హరీ = అణచివేసేదియు ఐన, శచీ = శచీదేవి, మమ = నాకు, శరణమ్ = శరణు.
- తాత్పర్యము:చేతులు లతలాగా ఎంతో సున్నితంగా ఉన్నప్పటికీ, అపరిమితమైన భయంకర శక్తిసామర్థ్యాలు కలిగి, రాక్షసుల అహంకారాన్ని, దర్పాన్ని మట్టికరిపించే శచీదేవియే నాకు శరణు.
22 వ శ్లోకం
శ్లోకం:అబలయాపి యయా న సదృశోస్తి బలే | జగతి కశ్చన సా మమ శచీ శరణం ॥
- అన్వయము:అబలయా అపి యయా, బలే జగతి కశ్చన సదృశః న అస్తి, సా శచీ మమ శరణమ్.
- ప్రతిపదార్థము:అబలయా అపి = (స్త్రీ కావడం వల్ల) అబల అని పిలువబడినప్పటికీ, యయా = ఏ దేవికి, బలే = పరాక్రమము నందు, జగతి = లోకములో, కశ్చన = ఏ ఒక్కడునూ, సదృశః = సాటి వచ్చువాడు, న అస్తి = లేడో, సా శచీ = ఆ శచీదేవి, మమ = నాకు, శరణమ్ = శరణు.
- తాత్పర్యము:స్త్రీ రూపం వల్ల 'అబల' అని వ్యవహరింపబడినప్పటికీ, పరాక్రమ విషయానికి వస్తే ఈ లోకంలో ఏ ఒక్కరూ తనతో సాటిరాని అపార శక్తిశాలియైన ఆ శచీదేవియే నాకు శరణు.
- విశేషాలు:
- స్త్రీ శక్తికి సంకేతంగా, బాహ్య రూపానికి అతీతమైన జగన్మాత దివ్య పరాక్రమాన్ని ఇక్కడ కవి చమత్కారంగా కీర్తించారు.
23 వ శ్లోకం
శ్లోకం:అతితరాం సదయా పదరతే మనుజే | ఖలజనే పరుషా మమ శచీ శరణం ॥
- అన్వయము:పదరతే మనుజే అతితరాం సదయా, ఖలజనే పరుషా శచీ మమ శరణమ్.
- ప్రతిపదార్థము:పదరతే = తన పాదపద్మాలను ఆశ్రయించిన, మనుజే = మానవుల యెడల, అతితరాం = మిక్కిలి, సదయా = దయాంతఃకరణ కలదియు, ఖలజనే = దుర్మార్గులైన వారి యెడల, పరుషా = కఠినమైనదియు ఐన, శచీ = శచీదేవి, మమ = నాకు, శరణమ్ = శరణు.
- తాత్పర్యము:తన చరణాలను నమ్ముకున్న భక్తుల పట్ల అపారమైన కరుణను కురిపిస్తూ, దుర్జనుల పాలిట మాత్రం అత్యంత భయంకరంగా, కఠినంగా ఉండే శచీదేవియే నాకు శరణు.
24 వ శ్లోకం
శ్లోకం:అమర భూమిపతి ప్రియతమే కురు మే | భరత భూమ్యవన క్షమతమాం ధిషణాం |
- అన్వయము:అమర భూమిపతి ప్రియతమే! మే భరత భూమి అవన క్షమతమాం ధిషణాం కురు.
- ప్రతిపదార్థము:అమర భూమిపతి = దేవలోక రాజైన ఇంద్రుని యొక్క, ప్రియతమే = ప్రియమైన ధర్మపత్నీ!, మే = నాకు, భరత భూమి = భారతదేశమును, అవన = రక్షించుటకు, క్షమతమామ్ = అత్యంత సమర్థవంతమైన, ధిషణ్యామ్ = బుద్ధిని/జ్ఞానమును, కురు = ప్రసాదించుము.
- తాత్పర్యము:దేవరాజైన ఇంద్రుని ప్రియపత్నీ! ఓ శచీదేవీ! ఈ పవిత్ర భారతభూమిని కాపాడుకోవడానికి నాకు కావలసినంత శ్రేష్ఠమైన బుద్ధిని, శక్తిసామర్థ్యాలను ప్రసాదించుము.
- విశేషాలు:
- ఈ శ్లోకంలో కవి శ్రీ వాసిష్ఠ గణపతి ముని తన ఆధ్యాత్మిక సాధనను మాతృభూమి రక్షణకు సద్వినియోగం చేయాలనే తీవ్ర దేశభక్తిని ప్రదర్శించారు.
25 వ శ్లోకం
శ్లోకం:మధుర శబ్దతతీ ర్మధుమతీ రజరా | గణపతే శృణుయా త్సురపతే స్తరుణీ ॥
- అన్వయము:అజరా సురపతేః తరుణీ, గణపతేః మధుర శబ్దతతీః మధుమతీః శృణుయాత్.
- ప్రతిపదార్థము:అజరా = వార్ధక్యము లేని నిత్య యౌవనవతి ఐన, సురపతేః = ఇంద్రుని యొక్క, తరుణీ = భార్యయైన శచీదేవి, గణపతేః = గణపతి (కావ్యకంఠ వాసిష్ఠ గణపతి ముని) యొక్క, మధుర శబ్దతతీః = మధురమైన శబ్ద సమూహములు కలిగిన, మధుమతీః = మధుమతీ వృత్తములలో రచించిన ఈ శ్లోకములను, శృణుయాత్ = ఆలకించుగాక/వినుగాక!.
- తాత్పర్యము:వృద్ధాప్యమనేది లేని దేవేంద్రుని పత్ని అయిన శచీదేవి, గణపతి మునిచే మధురమైన శబ్దాలతో రచించబడిన ఈ 'మధుమతీ' స్తబకంలోని శ్లోకాలను ప్రీతితో ఆలకించుగాక!
సమాప్తి సూచన:ఔష్ఠిహం శతకంలోని నాలుగవదైన మధుమతీ స్తబకం పూర్తయింది.ఇంద్రాణీ సప్తశతిలోని రెండవదైన 'ఔష్ఠిహం శతకం' సంపూర్ణమైనది.
No comments:
Post a Comment