Tuesday, August 18, 2026

4.2. భుజగశిశుభృతా స్తబకం

 శ్రీ కావ్యకంఠ గణపతి ముని ప్రణీత ఇంద్రాణీ సప్తశతి లోని 4.2. భుజగశిశుభృతా స్తబకం  అన్వయము, ప్రతిపదార్థము, తాత్పర్యము మరియు విశేషాలు:

భుజగశిశుభృతా వృత్తం (ఛందస్సు)

'భుజగశిశుభృతా' (దీనినే ఛందోగ్రంథాల్లో భుజగశిశుసృతా అని కూడా అంటారు) అనేది సంస్కృత ఛందశ్శాస్త్రంలో అతిశక్వరీ ఛందస్సుకు (ప్రతి పాదానికి 15 అక్షరాలు గల ఛందోవర్గం) చెందిన ఒక సమవృత్త విశేషం.

కావ్యకంఠ గణపతి ముని రచించిన ఇంద్రాణీ సప్తశతి లోని నాల్గవ శతకం (బార్హత శతకం) రెండవ స్తబకంలోని 25 శ్లోకాలన్నీ ఈ వృత్తంలోనే నిర్మింపబడ్డాయి.

లక్షణ సూత్రం

"నౌ మౌ మ్నౌ గో భుజగశిశుసృతా (భుజగశిశుభృతా)"

(లేదా: న-న-మ-మ-న-గ గణములు కలది)

గణ విభజన & లక్షణాలు

  • గణాలు: ప్రతి పాదంలో వరుసగా న, న, మ, మ, న అనే ఐదు త్రివర్ణ గణాలు మరియు చివర ఒక గురువు (గ) ఉంటాయి.

  • యతి స్థానం: ప్రతి పాదంలో 7వ అక్షరం మరియు 8వ అక్షరం వద్ద (లేదా 7వ అక్షరం వద్ద విరామం).

  • అర్థం: 'భుజగ శిశు' అంటే చిన్న పాము పిల్ల. చిన్న పాము నేలపై లేదా గడ్డిలో వేగంగా, లయబద్ధంగా వంకరలు తిరుగుతూ గమనము సాగించే తీరును (సర్పగతిని) ఈ వృత్తం యొక్క లయ స్ఫురింపజేస్తుంది.

  • ధ్వని సౌందర్యం: మొదటి ఆరు అక్షరాలు వరుసగా లఘువులై వేగంగా సాగి, నడుమ ఆరు అక్షరాలు గురువులై నిదానించి గంభీరంగా మారి, చివర మళ్లీ లఘువులతో వేగాన్ని పుంజుకుని ముగిసే అద్భుతమైన శ్రవణ సుభగత్వము ఈ వృత్తానికి ఉంది.

శ్లోకం 1
మరుదధిప మనోనాథా మధుకర చికురాస్మాకం |
వృజిన విధుతి మాధత్తాం విశద హసిత లేశేన ॥

  • అన్వయము: మరుదధిప మనోనాథా, మధుకర చికురా (సా ఇంద్రాణీ) విశద హసిత లేశేన అస్మాకం వృజిన విధుతిం ఆధత్తాం.

  • ప్రతిపదార్థము: మరుత్-అధిప = దేవతల రాజైన ఇంద్రుని; మనః-నాథా = హృదయేశ్వరియు; మధుకర-చికురా = తుమ్మెదల వంటి నల్లని కురులు గలది అయిన ఇంద్రాణి; విశద = స్వచ్ఛమైన/నిర్మలమైన; హసిత-లేశేన = చిరునవ్వు యొక్క లవలేశము చేతనే; అస్మాకం = మా యొక్క; వృజిన = పాపముల యొక్క; విధుతిం = నాశనమును/పోగొట్టుటను; ఆధత్తాం = చేయుగాక.

  • తాత్పర్యము: ఇంద్రుని మనోహారిణి, తుమ్మెదల వంటి నల్లని ముంగురులు కలది అయిన ఇంద్రాణీదేవి తన నిర్మలమైన మందహాస లేశము చేతనే మా పాపాలను పటాపంచలు చేయుగాక!

  • విశేషాలు: అమ్మవారి యొక్క స్వచ్ఛమైన చిరునవ్వు సకల పాపాలను, దుఃఖాలను తొలగించగల దివ్యౌషధమని కవి వర్ణించారు.

శ్లోకం 2
అఖిల నిగమ సిద్ధాంతో బహు మునివర బుద్ధాంతః |
సుర పరిబృఢ శుద్ధాంతో భరత వసుమతీ మవ్యాత్ ||

  • అన్వయము: అఖిల నిగమ సిద్ధాంతః, బహు మునివర బుద్ధాంతః, సుర పరిబృఢ శుద్ధాంతః భరత వసుమతీం అవ్యాత్.

  • ప్రతిపదార్థము: అఖిల = సమస్తమైన; నిగమ = వేదముల యొక్క; సిద్ధాంతః = నిర్ణయము/సారభూతురాలైనది; బహు = అనేకమంది; మునివర = శ్రేష్ఠులైన మునులచే; బుద్ధాంతః = జ్ఞానముతో తెలుసుకొనబడినది; సుర-పరిబృఢ = దేవతాపతియైన ఇంద్రుని యొక్క; శుద్ధాంతః = అంతఃపుర స్త్రీ అయిన ఇంద్రాణి; భరత వసుమతీం = భరతభూమిని; అవ్యాత్ = రక్షించుగాక.

  • తాత్పర్యము: సమస్త వేదాల పరమ సిద్ధాంతమైనదీ, బ్రహ్మర్షుల జ్ఞానాంతరంగంలో సాక్షాత్కరించేదీ, దేవేంద్రుని పట్టపురాణి అయిన ఇంద్రాణీదేవి మన భారతభూమిని సదా రక్షించుగాక!

  • విశేషాలు: గణపతి మునిగారు జగన్మాతను కేవలం వ్యక్తిగత శ్రేయస్సు కోసమే కాక, దేశ రక్షణ కోసం ప్రార్థించడం వారి దేశభక్తిని సూచిస్తుంది.

శ్లోకం 3
భగవతి భవతీ చేతో రతి కృదభవ దింద్రస్య |
సతవ జనని సంతాన ద్రుమవన మతి రమ్యం వా ॥

  • అన్వయము: భగవతి! జనని! భవతీ ఇంద్రస్య చేతోరతికృత్ అభవత్, సః తవ (చేతోరతికృత్ అభవత్), వా అతి రమ్యం సంతానద్రుమవనం (యువయోః చేతోరతికృత్ అభవత్).

  • ప్రతిపదార్థము: భగవతి = పూజ్యురాలవైన ఓ దేవీ!; జనని = తల్లీ!; భవతీ = నీవు; ఇంద్రస్య = ఇంద్రునియొక్క; చేతః-రతి-కృత్ = హృదయమునకు ఆనందాన్ని కలుగజేసేదానివిగా; అభవత్ = అయితివి; సః = ఆ ఇంద్రుడు; తవ = నీకు (ఆనందాన్నిచ్చేవాడయ్యాడు); వా = లేదా; అతి రమ్యం = మిక్కిలి మనోహరమైన; సంతాన-ద్రుమ-వనం = కల్పవృక్షాల ఉద్యానవనము; (యువయోః = మీ ఇరువురికీ హాయినిచ్చినది).

  • తాత్పర్యము: ఓ జగన్మాతా! నీవు ఇంద్రుని మనస్సుకు అమితానందాన్ని కలిగించేదానివి. ఆయన నీకు ఆనందకారుడు. లేదా అత్యంత సుందరమైన కల్పవృక్షాల వనమైనా మీ ఇరువురి మనస్సులకు ప్రమోదాన్ని ఇస్తోంది.

  • విశేషాలు: దివ్య దంపతులైన ఇంద్రాణీ-ఇంద్రుల అన్యోన్యతను, నందనవన విహార మాధుర్యాన్ని కవి ఇక్కడ ఆవిష్కరించారు.

శ్లోకం 4
పతి రఖిల యువశ్రేష్ఠః కిమపి యువతి రత్నం త్వం |
వనవిహృతిషు వాంచేతో హరణ మభవ దన్యోన్యం ॥

  • అన్వయము: పతిః అఖిల యువశ్రేష్ఠః, త్వం కిమపి యువతిరత్నం, వనవిహృతిషు వాం అన్యోన్యం చేతోహరణం అభవత్.

  • ప్రతిపదార్థము: పతిః = నీ భర్తయైన ఇంద్రుడు; అఖిల = సకల; యువ-శ్రేష్ఠః = యువకులలో ఉత్తముడు; త్వం = నీవు; కిమపి = వర్ణింపనలవికాని; యువతి-రత్నం = స్త్రీరత్నానివి; వన-విహృతిషు = ఉద్యానవన విహారములలో; వాం = మీ ఇద్దరి యొక్క; అన్యోన్యం = పరస్పరము; చేతః-హరణం = మనస్సులను దోచుకొనుట; అభవత్ = జరిగినది.

  • తాత్పర్యము: నీ భర్త యువకులందరిలోకీ శ్రేష్ఠుడు. నీవో యువతీరత్నానివి. ఆ వనవిహారాల్లో మీ ఇద్దరి మనస్సులు ఒకరికొకరు పరస్పరం హరించుకున్నాయి.

  • విశేషాలు: సమాన రూపలావణ్యాలు, గుణాలు కలిగిన దివ్య దంపతుల పరస్పర ప్రేమభావం ఇక్కడ మనోహరంగా చిత్రించబడింది.

శ్లోకం 5
మధుర లలిత గంభీరై స్తవ హృదయ ముపన్యాసైః |
వనవిహరణ లీలయా మహరదయి దివోరాజా ॥

  • అన్వయము: అయి! దివోరాజా వనవిహరణ లీలయా మధుర లలిత గంభీరైః ఉపన్యాసైః తవ హృదయం అహరత్.

  • ప్రతిపదార్థము: అయి = ఓ తల్లీ!; దివః-రాజా = స్వర్గాధిపతియైన ఇంద్రుడు; వన-విహరణ-లీలయా = ఉద్యానవన విహార విలాసముతో; మధుర = తీయనైనట్టియు; లలిత = సుకుమారమైనట్టియు; గంభీరైః = గంభీరమైనట్టియు; ఉపన్యాసైః = సంభాషణలచే/మాటలచే; తవ = నీ యొక్క; హృదయం = మనస్సును; అహరత్ = ఆకర్షించెను/దోచుకొనెను.

  • తాత్పర్యము: అమ్మా! ఆ వనవిహార సమయంలో స్వర్గాధిపతియైన ఇంద్రుడు తన మధురమైన, లలితమైన, గంభీరమైన మాటల చాతుర్యంతో నీ హృదయాన్ని ఆకట్టుకున్నాడు.

  • విశేషాలు: ఇంద్రుని వాక్చాతుర్యాన్ని 'మధుర-లలిత-గంభీర' అనే విశేషణాలతో కవి శ్లాఘించారు.

శ్లోకం 6
కలవచన విలాసేన ప్రగుణ ముఖ వికాసేన |
భువనపతి మనో హార్షీ ర్జనని వన విహారే త్వం ॥

  • అన్వయము: జనని! వనవిహారే త్వం కలవచన విలాసేన ప్రగుణ ముఖ వికాసేన భువనపతి మనః అహార్షీః.

  • ప్రతిపదార్థము: జనని = ఓ తల్లీ!; వన-విహారే = తోటలో విహరించే సమయమున; త్వం = నీవు; కల-వచన = అవ్యక్త మధురమైన పలుకులయొక్క; విలాసేన = విలాసముచేతను; ప్రగుణ = ఉత్తమమైన గుణములతో కూడిన; ముఖ-వికాసేన = ముఖ కాంతిచేతను; భువనపతి = త్రిలోకాధిపతియైన ఇంద్రునియొక్క; మనః = మనస్సును; అహార్షీః = హరించితివి.

  • తాత్పర్యము: ఓ జననీ! ఆ వనవిహారంలో నీవు నీ మధుర సంభాషణా వైభవంతోనూ, ప్రసన్నమైన ముఖారవింద కాంతితోనూ ఆ లోకనాథుడైన ఇంద్రుని మనస్సును వశపరుచుకున్నావు.

  • విశేషాలు: దేవేంద్రుని వాగ్విలాసానికి ప్రతిగా ఇంద్రాణీదేవి సౌందర్య విలాసం, అమృతవాక్కులు చిత్రించబడ్డాయి.

శ్లోకం 7 నుండి 10 వరకు (యుగ్మ-కు లక వర్ణన)

శ్లోకం 7
కనక కమల కాంతాస్యా ధవళ కిరణ వక్త్రేణ |
అసిత జలజ పత్రాక్షీ సిత నళిన దళాక్షేణ ||

శ్లోకం 8
అళిచయ నిజధమ్మిల్లా నవజలధర కేశేన |
మృదులతమ భుజావల్లీ దృఢ తమ భుజదండేన ॥

శ్లోకం 9
అమృత నిలయ బింబోష్ఠీ రుచిర ధవళ దంతేన |
అతి ముకుర లసద్గండా వికచ జలజ హస్తేన ॥

శ్లోకం 10
యువతి రతితరాం రమ్యా సులలిత వపుషా యూనా |
భగవతి శచి యుక్తా త్వం త్రిభువన విభునా ఇంద్రేణ ॥

  • అన్వయము: భగవతి శచి! అతితరాం రమ్యా యువతిః త్వం, కనక కమల కాంతాస్యా ధవళ కిరణ వక్త్రేణ, అసిత జలజ పత్రాక్షీ సిత నళిన దళాక్షేణ, అళిచయ నిజధమ్మిల్లా నవజలధర కేశేన, మృదులతమ భుజావల్లీ దృఢతమ భుజదండేన, అమృత నిలయ బింబోష్ఠీ రుచిర ధవళ దంతేన, అతి ముకుర లసద్గండా వికచ జలజ హస్తేన, సులలిత వపుషా యూనా త్రిభువన విభునా ఇంద్రేణ యుక్తా (అసి).

  • ప్రతిపదార్థము: భగవతి శచి = ఓ పూజ్యురాలవైన శచీదేవీ!; అతితరాం రమ్యా = మిక్కిలి సుందరమైన; యువతిః = తరుణివైన; త్వం = నీవు; కనక-కమల-కాంత-ఆస్యా = బంగారు పద్మము వంటి ముఖము గలదానవై; ధవళ-కిరణ-వక్త్రేణ = చంద్రుని వంటి ముఖము గలవానితోను; అసిత-జలజ-పత్ర-అక్షీ = నల్ల కలువ రేకుల వంటి కన్నులు గలదానవై; సిత-నళిన-దళ-అక్షేణ = తెల్ల తామర రేకుల వంటి కన్నులు గలవానితోను; అళి-చయ-నిజ-ధమ్మిల్లా = తుమ్మెదల సమూహము వంటి కొప్పు గలదానవై; నవ-జలధర-కేశేన = నూతన మేఘము వంటి ముంగురులు గలవానితోను; మృదులతమ-భుజా-వల్లీ = మిక్కిలి కోమలమైన లతల వంటి బాహువులు గలదానవై; దృఢతమ-భుజ-దండేన = అత్యంత పరాక్రమవంతమైన దృఢ బాహువులు గలవానితోను; అమృత-నిలయ-బింబ-ఓష్ఠీ = అమృతమునకు నెలవైన దొండపండు వంటి పెదవులు గలదానవై; రుచిర-ధవళ-దంతేన = అందమైన తెల్లని దంతములు గలవానితోను; అతి-ముకుర-లసత్-గండా = స్వచ్ఛమైన అద్దమువలె మెరిసే చెక్కిళ్లు గలదానవై; వికచ-జలజ-హస్తేన = వికసించిన తామరల వంటి చేతులు గలవానితోను; సులలిత-వపుషా = చక్కని శరీర సౌకుమార్యము కలిగిన; యూనా = యువకుడైన; త్రిభువన-విభునా = ముల్లోకములకు అధిపతియైన; ఇంద్రేణ = ఇంద్రునితో; యుక్తా = కూడి ఉన్నావు.

  • తాత్పర్యము: ఓ శచీదేవీ! పరమ లావణ్యవతివైన నీవు బంగారు తామరవంటి ముఖాన్ని, నల్లకలువ వంటి కనులను, తుమ్మెదల గుంపువంటి కొప్పును, లతవంటి కోమల బాహువులను, అమృతపు దొండపండువంటి పెదవులను, అద్దంలా తళతళలాడే చెక్కిళ్లను కలిగి ఉన్నావు. అలాంటి నీవు చంద్రబింబం వంటి ముఖం, తెల్లతామర వంటి కన్నులు, మేఘశ్యామల కేశపాశం, దృఢమైన బాహుదండాలు, ముత్యాల వంటి దంతాలు, పద్మహస్తాలు గల సుందర యువకుడు, త్రిలోకాధిపతి అయిన దేవేంద్రునితో కలిసి శోభిల్లుతున్నావు.

  • విశేషాలు: 7 నుండి 10 వరకు గల శ్లోకాలు 'కులకము'గా నడిచాయి (అన్ని శ్లోకాల భావం చివరి శ్లోకంలోని క్రియతో ముగుస్తుంది). ఇంద్రాణీ-ఇంద్రుల అంగాంగ సౌందర్య సమన్వయం, ప్రతీకాత్మకమైన వర్ణనలు కవి అద్భుత ప్రతిభకు నిదర్శనం.


శ్లోకం 11
వికచ కుసుమ మందార ద్రుమ వన వరవాటీషు |
విహరణ మయి కుర్వాణా మనసిజ మనుగృహ్ణాసి ॥

  • అన్వయము: అయి! వికచ కుసుమ మందార ద్రుమ వన వరవాటీషు విహరణం కుర్వాణా (త్వం) మనసిజం అనుగృహ్ణాసి.

  • ప్రతిపదార్థము: అయి = ఓ తల్లీ!; వికచ = వికసించిన; కుసుమ = పువ్వులు కలిగిన; మందార-ద్రుమ = మందార వృక్షములయొక్క (దేవతా వృక్షాల); వన = తోటలందలి; వర-వాటీషు = శ్రేష్ఠమైన వీథులలో/బాటలలో; విహరణం = విహారమును; కుర్వాణా = చేయుచున్నదానవై; మనసిజం = మన్మథుని; అనుగృహ్ణాసి = అనుగ్రహించుచున్నావు.

  • తాత్పర్యము: అమ్మా! వికసించిన పుష్పాలతో శోభిల్లే దివ్య మందార వనపు పూబాటలలో విహరిస్తూ నీవు మన్మథుని సంపూర్ణంగా అనుగ్రహిస్తున్నావు (మీ శృంగార విహారం వల్ల మన్మథుడు తన ప్రభావాన్ని పొందుతున్నాడు).

  • విశేషాలు: జగన్మాత విహారమే సకల శృంగార భావనలకు, సౌందర్యానికి మూలకారణమని కవి మన్మథానుగ్రహ రూపంలో వ్యక్తీకరించారు.

శ్లోకం 12
తవ శచి చికురే రాజత్కుసుమ మమర వృక్షస్య |
నవ సలిల భృతో మధ్యే స్ఫురదివ నవ నక్షత్రం ॥

  • అన్వయము: శచి! తవ చికురే రాజత్ అమరవృక్షస్య కుసుమం నవసలిలభృతః మధ్యే స్ఫురత్ నవనక్షత్రం ఇవ (అభవత్).

  • ప్రతిపదార్థము: శచి = ఓ శచీదేవీ!; తవ = నీ యొక్క; చికురే = కేశపాశమునందు/ముంగురులలో; రాజత్ = ప్రకాశించుచున్న; అమర-వృక్షస్య = కల్పవృక్షముయొక్క; కుసుమం = పుష్పము; నవ = నూతనమైన; సలిల-భృతః = మేఘముయొక్క; మధ్యే = నడుమ; స్ఫురత్ = మెరియుచున్న; నవ-నక్షత్రం ఇవ = క్రొత్త చుక్కవలె/తారవలె (ఉన్నది).

  • తాత్పర్యము: ఓ శచీదేవీ! నీ నల్లని కేశపాశంలో అలంకరించుకున్న కల్పవృక్ష పుష్పం, వర్షాకాలపు నల్లని మేఘం మధ్యలో ధగధగ మెరిసే నూతన నక్షత్రంలా అత్యంత సుందరంగా ప్రకాశిస్తోంది.

  • విశేషాలు: నల్లని కురులను నీటితో నిండిన మేఘంతోనూ, అందులోని తెల్లని కల్పక పుష్పాన్ని మెరిసే నక్షత్రంతోనూ పోల్చడం ద్వారా అద్భుతమైన ఉపమాలంకారాన్ని కవి ప్రదర్శించారు.

శ్లోకం 13
అభజత తరు రౌదార్యం విభవమపి మహాంతం సః |
వికచ కుసుమ సంపత్త్యా భగవతి భజతే యస్త్వాం ॥

  • అన్వయము: భగవతి! యః తరుః వికచ కుసుమ సంపత్యా త్వాం భజతే, సః ఔదార్యం మహాంతం విభవం అపి అభజత.

  • ప్రతిపదార్థము: భగవతి = ఓ దేవీ!; యః = ఏ; తరుః = చెట్టు అయితే (కల్పవృక్షము); వికచ = వికసించిన; కుసుమ = పుష్పములయొక్క; సంపత్యా = సమృద్ధిచేత; త్వాం = నిన్ను; భజతే = సేవిస్తున్నదో/పూజిస్తున్నదో; సః = ఆ వృక్షము; ఔదార్యం = ఇచ్చే గుణమును (త్యాగశీలతను); మహాంతం = గొప్పదైన; విభవం అపి = ఐశ్వర్యమును/వైభవమును కూడ; అభజత = పొందెను.

  • తాత్పర్యము: ఓ భగవతీ! ఏ కల్పవృక్షమైతే తన వికసించిన పుష్ప సంపదతో నిన్ను అర్చిస్తోందో, ఆ వృక్షం తన కోరిన కోర్కెలు తీర్చే ఔదార్యాన్ని, సకల సంపదలనిచ్చే అపార వైభవాన్ని నీ పాదపూజా ఫలితంగానే పొందింది.

  • విశేషాలు: కల్పవృక్షానికి కూడా కోరినవి ఇచ్చే శక్తి అమ్మవారిని పుష్పాలతో పూజించడం వల్లే కలిగిందని చెప్పడం కవి భక్తి ప్రపత్తులకు నిదర్శనం.

శ్లోకం 14
అమర నృపతినా సాకం కుసుమిత వనవాటీషు |
భగవతి తవ విశ్రాంతేః స జయతి సమయః కోపి ॥

  • అన్వయము: భగవతి! కుసుమిత వనవాటీషు అమరనృపతినా సాకం తవ విశ్రాంతేః సః కోపి సమయః జయతి.

  • ప్రతిపదార్థము: భగవతి = ఓ జగన్మాతా!; కుసుమిత = పూలతో నిండిన; వన-వాటీషు = ఉద్యానవన మార్గములలో; అమర-నృపతినా సాకం = దేవరాజైన ఇంద్రునితో కూడి; తవ = నీ యొక్క; విశ్రాంతేః = విశ్రాంతికి సంబంధించిన; సః = ఆ; కోపి = వర్ణింపనలవికాని; సమయః = సమయము; జయతి = సర్వోత్కృష్టమై విలసిల్లుచున్నది.

  • తాత్పర్యము: ఓ భగవతీ! పూల తావులతో నిండిన నందనవన వాటికలలో దేవేంద్రునితో కలిసి నీవు సేదదీరే ఆ అనిర్వచనీయమైన విశ్రాంతి సమయం ఎంతో మహిమాన్వితమై సర్వోత్కృష్టంగా వెలుగొందుతోంది.

  • విశేషాలు: దివ్య దంపతుల ఏకాంత విశ్రాంతి వేళను 'కోపి సమయః' (మాటల్లో వర్ణించలేని పవిత్ర సమయం) అంటూ కవి కీర్తించారు.

శ్లోకం 15
అమర తరువర చ్ఛాయా స్వయి ముహురుపవిశ్య త్వం |
శచి కృతి జన రక్షాయై మనసి వితనుషే చర్చాం ॥

  • అన్వయము: అయి శచి! త్వం అమరతరువరచ్ఛాయాసు ముహుః ఉపవిశ్య కృతిజనరక్షాయై మనసి చర్చాం వితనుషే.

  • ప్రతిపదార్థము: అయి శచి = ఓ శచీదేవీ!; త్వం = నీవు; అమర-తరు-వర = శ్రేష్ఠమైన కల్పవృక్షములయొక్క; ఛాయాసు = నీడలయందు; ముహుః = మాటిమాటికి/తరచుగా; ఉపవిశ్య = కూర్చుని; కృతి-జన = పుణ్యాత్ములైన భక్తులయొక్క; రక్షాయై = రక్షణ కొరకు; మనసి = నీ మనస్సునందు; చర్చాం = విచారణను/ఆలోచనను; వితనుషే = విస్తరింపజేయుచున్నావు (చేయుచున్నావు).

  • తాత్పర్యము: ఓ శచీమాతా! కల్పవృక్షాల శీతల ఛాయలలో విశ్రమించి కూర్చుని, నీవు సత్పురుషులైన భక్తులను ఏ విధంగా కాపాడాలా అని నీ అంతరంగంలో తీవ్రంగా ఆలోచిస్తున్నావు.

  • విశేషాలు: విశ్రాంతి సమయంలో కూడా జగన్మాత భక్తుల సంరక్షణ గురించే చింతిస్తుంటుందనే వాత్సల్య గుణం ఇక్కడ వ్యక్తమవుతోంది.

శ్లోకం 16
కిము వసు వితరాణ్యస్మై సుమతి ముత దదాన్యస్మై |
క్షమతమ మథవాముష్మిన్ బలమురు ఘటయానీతి ॥

  • అన్వయము: అస్మై వసు వితరాణి కిము? ఉత అస్మై సుమతిం దదాని? అథవా అముష్మిన్ క్షమతమం ఉరు బలం ఘటయాని ఇతి (చర్చాం వితనుషే).

  • ప్రతిపదార్థము: అస్మై = ఈ భక్తునికి; వసు = ధనసంపదలను; వితరాణి కిము = ఇవ్వవలెనా ఏమి?; ఉత = లేదా; అస్మై = ఇతనికి; సుమతిం = సద్బుద్ధిని/జ్ఞానమును; దదాని = ప్రసాదింతునా?; అథవా = లేక; అముష్మిన్ = ఈ మానవునియందు; క్షమతమం = అత్యంత సమర్థవంతమైన; ఉరు = గొప్పదైన; బలం = శక్తిని/బలమును; ఘటయాని = కలుగజేతునా?; ఇతి = అని (నీ మనస్సులో తర్కించుకొనుచున్నావు).

  • తాత్పర్యము: "ఈ భక్తునికి ధనసంపదలివ్వాలా? లేదా సద్బుద్ధిని, వివేకాన్ని ప్రసాదించాలా? లేక సమస్త కార్యాలనూ సాధించగల అపారమైన బలశౌర్యాలను అనుగ్రహించాలా?" అని నీలో నీవు భక్తులకు మేలు చేయడానికి ఆలోచిస్తున్నావు.

  • విశేషాలు: అమ్మవారు భక్తుల అవసరాలను బట్టి ధన, బుద్ధి, బల సంపదలను అనుగ్రహించే విధానాన్ని అంతరంగ ఆలోచనారూపంలో సహజంగా వర్ణించారు.

శ్లోకం 17
హరి తరుణి కదా వా మే వినమదవన చర్చాసు |
స్మరణ సమయ ఆయాస్యత్యమల హృదయ రంగే తే ॥

  • అన్వయము: హరితరుణి! వినమదవనచర్చాసు తే అమలహృదయరంగే మే స్మరణసమయః కదా వా ఆయాస్యతి?

  • ప్రతిపదార్థము: హరి-తరుణి = ఇంద్రుని దేవేరివైన ఓ ఇంద్రాణీ!; వినమత్ = నీ పాదాలకు నమస్కరించే భక్తులను; అవన = రక్షించడమనెడి; చర్చాసు = ఆలోచనలయందు; తే = నీ యొక్క; అమల = నిర్మలమైన; హృదయ-రంగే = మనస్సనెడి నాట్యరంగమునందు; మే = నాయొక్క; స్మరణ-సమయః = గుర్తుకువచ్చే సమయము; కదా వా = ఎప్పుడు తానూ; ఆయాస్యతి = వచ్చునో కదా!

  • తాత్పర్యము: దేవేంద్రుని రాణీ! నీకు ప్రణమిల్లే భక్తకోటిని రక్షించే ఆలోచనలు చేసేటప్పుడు, నీ నిర్మల హృదయరంగంలో నన్ను గురించిన ఆలోచన ఎప్పుడు వస్తుందో కదా! నన్ను ఎప్పుడు కరుణిస్తావో!

  • విశేషాలు: భక్తుడు తన ఆర్తిని, దీనతను వ్యక్తం చేస్తూ తల్లి దృష్టి తనపై ఎప్పుడు పడుతుందా అని నిరీక్షించే భక్తి పారవశ్యం ఇందులో కనిపిస్తుంది.

శ్లోకం 18
శచి భగవతి సాక్షాత్తే చరణ కమల దాసోహం |
ఇహ తు వసుమతీ లోకే స్మర మమ విషయం పూర్వం ॥

  • అన్వయము: భగవతి శచి! అహం సాక్షాత్ తే చరణకమల దాసః, ఇహ తు వసుమతీలోకే మమ విషయం పూర్వం స్మర.

  • ప్రతిపదార్థము: భగవతి శచి = ఓ దివ్య మంగళ స్వరూపిణివైన శచీదేవీ!; అహం = నేను; సాక్షాత్ = ప్రత్యక్షముగా; తే = నీ యొక్క; చరణ-కమల = పాదపద్మములకు; దాసః = సేవకుడను/దాసుడను; తు = అయినప్పటికీ; ఇహ = ఇక్కడున్న; వసుమతీ-లోకే = ఈ భూలోకమునందు; మమ = నాయొక్క; విషయం = స్థితిని/విషయమును; పూర్వం = అందరికంటే ముందుగా; స్మర = స్మరించుము/తలచుకొనుము.

  • తాత్పర్యము: ఓ శచీమాతా! నేను సాక్షాత్తూ నీ పాదపద్మాలకు అంకితమైన పరమ దాసుడను. కాబట్టి ఈ భూలోకంలో ఉన్న నా పరిస్థితిని, ఆర్తిని అందరికంటే ముందుగా నీ మనస్సులో స్మరించి నన్ను అనుగ్రహించు.

  • విశేషాలు: అమ్మవారి పట్ల సంపూర్ణ శరణాగతిని ప్రకటిస్తూ, 'నేను నీ దాసుడను కాబట్టి నా రక్షణ బాధ్యత నీదే' అనే చనువుతో కూడిన భక్తిని కవి ఆవిష్కరించారు.


శ్లోకం 19
న యది తవ మనో దాతుం స్వయమయి లఘవే మహ్యం |
ఉపవన తరు కర్ణే వా వద మదభిమతం కర్తుం ॥

శ్లోకం 20
నిజ విషయ మతిశ్రేష్ఠం విపది నిపతితం త్రాతుం |
స్వకులమపి సదధ్వానం గమయితు మపథే శ్రాంతం ॥

శ్లోకం 21
అఖిల భువన సమ్రాజః ప్రియ తరుణి భవత్యైవ |
మతిబల పరిపూర్ణోఽయం గణపతిముని రాధేయః ॥

  • అన్వయము: అయి అఖిలభువనసమ్రాజః ప్రియతరుణి! లఘవే మహ్యం స్వయం దాతుం తవ మనః న యది, మదభిమతం కర్తుం ఉపవనతరుకర్ణే వా వద; విపది నిపతితం అతిశ్రేష్ఠం నిజవిషయం త్రాతుం, అపథే శ్రాంతం స్వకులం అపి సదధ్వానం గమయితుం అయం గణపతిమునిః భవత్యా ఏవ మతిబలపరిపూర్ణః ఆధేయః.

  • ప్రతిపదార్థము: అయి = ఓ తల్లీ!; అఖిల-భువన-సమ్రాజః = సమస్త లోకములకు చక్రవర్తియైన ఇంద్రునియొక్క; ప్రియ-తరుణి = ప్రియమైన రాణీ!; లఘవే = అల్పుడనైన; మహ్యం = నాకు; స్వయం = సాక్షాత్తు నీవే; దాతుం = (వరమును) అనుగ్రహించుటకు; తవ = నీకు; మనః న యది = మనస్సు లేకపోతే; మత్-అభిమతం = నా యొక్క కోరికను; కర్తుం = నెరవేర్చుటకై; ఉపవన-తరు-కర్ణే వా = ఉద్యానవనములోని కల్పవృక్షపు చెవిలోనైనా; వద = చెప్పుము; విపది = ఆపదలయందు; నిపతితం = పడిపోయినట్టి; అతి-శ్రేష్ఠం = మిక్కిలి పవిత్రమైన; నిజ-విషయం = నా స్వదేశమైన భారతదేశాన్ని; త్రాతుం = రక్షించుటకును; అపథే = తప్పుడు మార్గమునందు; శ్రాంతం = బడలిక చెందిన; స్వకులం అపి = నా జాతిని/జనులను కూడ; సత్-అధ్వానం = సన్మార్గమును; గమయితుం = నడిపించుటకును; అయం = ఈ; గణపతిమునిః = గణపతి ముని అనే నేను; భవత్యా ఏవ = నీ చేతనే; మతి-బల-పరిపూర్ణః = బుద్ధిబలములతో సంపూర్ణుడైనవానిగా; ఆధేయః = చేయదగినవాడను.

  • తాత్పర్యము: ఓ త్రిలోకాధీశ్వరుని పట్టపురాణీ! అల్పుడనైన నాకు ప్రత్యక్షంగా వరమివ్వడానికి నీకు ఇష్టం లేకపోతే, నా మనోరథాన్ని తీర్చమని ఆ కల్పవృక్షపు చెవిలోనైనా చెప్పు తల్లీ! పరమ శ్రేష్ఠమైనప్పటికీ ఆపదలలో చిక్కుకున్న నా దేశాన్ని రక్షించడానికి, దారితప్పి అలసిపోయిన నా జనులను సన్మార్గంలో నడపడానికి ఈ గణపతి మునిని నీవే బుద్ధిబలములతో సంపూర్ణుడిని చేయి.

  • విశేషాలు: కవి అమ్మవారితో తన దేశోద్ధరణ ఆశయాన్ని వ్యక్తం చేస్తూ, ఒకవేళ నేరుగా వరమివ్వడం కష్టమనిపిస్తే కల్పవృక్షాన్ని ఆదేశించి అయినా నా కోరికను తీర్చు అనడం అత్యంత రమణీయమైన భక్తి చనువు.

శ్లోకం 22
న కిము భవతి శం దేశే గతివతి కలుషే కాలే |
తవ భజన మఘం సద్యో హరిహయ లలనే జేతుం ॥

  • అన్వయము: హరిహయలలనే! కాలే కలుషే గతివతి (సతి), దేశే శం భవతి? తవ భజనం సద్యః అఘం జేతుం న కిము (ప్రభవతి)?

  • ప్రతిపదార్థము: హరిహయ-లలనే = ఇంద్రుని దేవేరివైన ఓ శచీదేవీ!; కాలే = సమయము; కలుషే = దోషపూరితముగా (కలికాలపు మాలిన్యముతో); గతివతి = సాగిపోవుచుండగా; దేశే = దేశమునందు; శం = శాంతి/శుభము; భవతి = కలుగునా?; తవ = నీ యొక్క; భజనం = నామసంకీర్తన/సేవ; సద్యః = వెనువెంటనే; అఘం = పాపములను/కలిమాలిన్యములను; జేతుం = జయించుటకు; న కిము = సమర్థవంతమైనది కాదా? (తప్పక సమర్థవంతమైనదే).

  • తాత్పర్యము: ఓ ఇంద్రాణీమాతా! ఈ కాలం అత్యంత కలుషితమై సాగుతున్నప్పుడు దేశానికి సుఖశాంతులు ఎలా లభిస్తాయి? అయితే, నీ పాదపద్మాలను సేవించడం వల్ల ఆ పాపాలన్నీ తక్షణమే తొలగిపోయి అంతా శుభం కలగదా? తప్పక కలుగుతుంది!

  • విశేషాలు: కలిదోష నివారణకు మరియు దేశశాంతికి జగన్మాత ఉపాసనయే పరమౌషధమని కవి దృఢవిశ్వాసంతో చాటారు.

శ్లోకం 23
త్రిజగతి సకలం యస్య ప్రభవతి పృథులే హస్తే |
స బహుళ మహిమా కాలో మమ జనని విభూతిస్తే ॥

  • అన్వయము: జనని! త్రిజగతి సకలం యస్య పృథులే హస్తే ప్రభవతి, సః బహుళమహిమా కాలః తే విభూతిః (భవతి).

  • ప్రతిపదార్థము: జనని = ఓ అమ్మా!; త్రిజగతి = ముల్లోకములయందును; సకలం = సమస్తము; యస్య = ఏ కాలముయొక్క; పృథులే = విశాలమైన/బలమైన; హస్తే = చేతియందు; ప్రభవతి = నడుచుచున్నదో/ఉన్నదో; సః = ఆ; బహుళ-మహిమా = అపారమైన మహిమ గల; కాలః = కాలపురుషుడు; తే = నీ యొక్క; విభూతిః = లీలాశక్తి/వైభవము (అయి ఉన్నాడు).

  • తాత్పర్యము: తల్లీ! ముల్లోకాలలోని సకల చరాచర సృష్టి ఏ కాలం చేతిలోనైతే నిలబడి ఉందో, అంతటి అపార మహిమాన్వితమైన కాలస్వరూపమే నీ దివ్య లీలావిభూతి కదా!

  • విశేషాలు: కాల నియంత అయిన మహాకాలము కూడా పరాశక్తి అయిన ఇంద్రాణి యొక్క ఆజ్ఞాధీనంలోనే ప్రవర్తిస్తుందని వేదాంత సత్యాన్ని వెల్లడించారు.

శ్లోకం 24
అనవరత గళద్భాష్పాం భరత వసుమతీం త్రాతుం |
వితరతు దయితా జిష్ణో ర్గణపతి మునయే శక్తిం ॥

  • అన్వయము: జిష్ణోః దయితా అనవరతగళద్భాష్పాం భరతవసుమతీం త్రాతుం గణపతిమునయే శక్తిం వితరతు.

  • ప్రతిపదార్థము: జిష్ణోః = విజేతయైన ఇంద్రునియొక్క; దయితా = ప్రియపత్నియైన ఇంద్రాణి; అనవరత = ఎడతెగక; గళత్ = కారుచున్న; భాష్పాం = కన్నీరు కలిగినట్టి; భరత-వసుమతీం = భారత భూమాతను; త్రాతుం = రక్షించుట కొరకు; గణపతి-మునయే = గణపతి ముని అనే నాకు; శక్తిం = సమర్థతను/దివ్యశక్తిని; వితరతు = ప్రసాదించుగాక.

  • తాత్పర్యము: పరమ విజయశాలి అయిన దేవేంద్రుని దేవేరి, శచీదేవి... బానిసత్వంలో మరియు కష్టాలలో నిరంతరం కన్నీరు మున్నీరవుతున్న మన భరతమాతను కాపాడటానికి ఈ గణపతి మునికి తగిన దివ్యశక్తిని అనుగ్రహించుగాక!

  • విశేషాలు: గణపతి మునిగారి మాతృదేశ భక్తి, స్వాతంత్ర్య కాంక్ష మరియు జగన్మాతృ అనుగ్రహం ద్వారానే దేశవిముక్తి సాధ్యమనే భావన ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది.

శ్లోకం 25
భుజగ శిశుభృతా ఏతాః కవి గణపతినా గీతాః |
విదధతు ముదితాం దేవీం విబుధపతి మనోనాథాం ॥

  • అన్వయము: కవిగణపతినా గీతాః భుజగశిశుభృతా ఏతాః విబుధపతిమనోనాథాం దేవీం ముదితాం విదధతు.

  • ప్రతిపదార్థము: కవి-గణపతినా = కావ్యకంఠ గణపతి ముని అనే కవిచేత; గీతాః = స్తుతింపబడిన; భుజగశిశుభృతా = 'భుజగశిశుభృతా' అను వృత్తముతో కూడిన; ఏతాః = ఈ శ్లోకములు; విబుధ-పతి = దేవతల రాజైన ఇంద్రునియొక్క; మనః-నాథాం = హృదయేశ్వరియైన; దేవీం = ఇంద్రాణీదేవిని; ముదితాం = సంతోషించినదానిగా; విదధతు = చేయుగాక!

  • తాత్పర్యము: కవి గణపతి చేత 'భుజగశిశుభృతా' ఛందస్సులో రచింపబడిన ఈ దివ్య శ్లోకాలు దేవేంద్రుని ప్రాణేశ్వరి అయిన జగన్మాత ఇంద్రాణీదేవికి సంపూర్ణ ఆనందాన్ని ప్రసాదించుగాక!

  • విశేషాలు: ఇది స్తబక ముగింపు శ్లోకం (ఫలశ్రుతి వంటిది). ఇందులో స్తబకానికి వాడిన వృత్తం పేరు 'భుజగశిశుభృతా' ముద్రితమై ఉంది.

శ్రీ ఇంద్రాణీ సప్తశతి యందలి బార్హత శతకములోని రెండవదైన భుజగశిశుభృతా స్తబకము సమాప్తము.

=======================================

No comments:

Post a Comment

06. 02. రథోద్ధతా స్తబకం

శ్రీ కావ్యకంఠ వాసిష్ఠ గణపతి ముని విరచిత ఇంద్రాణీ సప్తశతి లోని ఆరవ స్తబకం (రథోద్ధతా వృత్తం) : శ్లోకం 1 క్షాలనాయ హితాం విభూతయే విష్టపస్య మదనా...