శ్రీ వాసిష్ఠగణపతి మహాముని ఇంద్రాణీ సప్తశతి శశివదనా స్తబకం
1878 నవంబర్ 17న జన్మించి,1936 జులై 25వతేదీన సిద్ధి పొందిన శ్రీ వాసిష్ఠగణపతి మహాముని ఇంద్రాణీ సప్తశతిలో గాయత్రం శతకంలో, మొదటిదైన శశివదనా స్తబకంలోని మొదటి శ్లోకం
ఇంద్రాణీ సప్తశతిలోని గాయత్రం శతకం, మొదటిదైన శశివదనా స్తబకంలోని రెండవ శ్లోకము
శ్లోకం
అగతి మవీర్యా మపగత ధైర్యాం ।
అవతు శచీమే జనిభువ మార్యాం ॥
అన్వయము
శచీ! అగతిమ్, అవీర్యామ్, అపగతధైర్యామ్, ఆర్యామ్ మే జనిభువమ్ అవతు।
ప్రతిపదార్థము
శచీ = శచీదేవి / ఇంద్రాణీదేవి
అగతిమ్ = దిక్కులేనిదిగా / గతి తప్పినదై
అవీర్యామ్ = శక్తిని/వీర్యాన్ని కోల్పోయినదై
అపగత-ధైర్యామ్ = ధైర్యము పోయినదై / అధైర్యపడి ఉన్నదియైన
ఆర్యామ్ = పవిత్రమైన / శ్రేష్ఠమైన
మే = నా యొక్క
జనిభువమ్ = జన్మభూమిని
అవతు = రక్షించుగాక!
తాత్పర్యము
దిక్కు తోచక గతి చెడి, తన శక్తిసామర్థ్యాలను (వీర్యాన్ని) కోల్పోయి, అధైర్యపడి దీనంగా ఉన్న నా యొక్క పవిత్రమైన జన్మభూమిని (భారతదేశాన్ని) ఆ శచీదేవి కాపాడి రక్షించుగాక!
విశేషాలు
దేశభక్తి ప్రార్థన (రెండవ శ్లోక నియమం): శ్రీ వాసిష్ఠ గణపతిముని ఇంద్రాణీ సప్తశతిలోని ప్రతి స్తబకంలోనూ రెండవ శ్లోకాన్ని పారాయిణపూర్వకంగా తమ మాతృభూమియైన భారతదేశం దుస్థితిని దేవికి విన్నవించి, దాని రక్షణ కొరకు వేడుకోవడానికి కేటాయించారు
. చారిత్రక నేపథ్యం: ఈ గ్రంథ రచన సమయంలో మన దేశం పరాయి పాలనలో, దాస్యంలో ఉండినందున, దేశ ప్రజలలో నశించిన వీర్యాన్ని, ధైర్యాన్ని తిరిగి నింపి దేశోద్ధరణ జరిగేలా దేవి అనుగ్రహాన్ని ముని కోరారు
. ఆర్యాం జనిభువమ్: భారతదేశాన్ని కేవలం భూఖండంగా కాక "ఆర్య భూమి" (సత్ప్రవర్తన, ఆధ్యాత్మిక మార్గం కలిగిన పవిత్ర జన్మభూమి) అని సంబోధించడం కవికి మాతృభూమిపై ఉన్న పరమ పవిత్ర భావనను తెలుపుతుంది
.
శ్రీ వాసిష్ఠ గణపతిముని ప్రణీత ఇంద్రాణీ సప్తశతి లోని మొదటి శతకమైన గాయత్రం శతకం లో, మొదటిదైన శశివదనా స్తబకం నందు ఉన్న 03 వ శ్లోకానికి సంబంధించిన వివరాలు:
శ్రుణు కరుణావత్యలఘుమఖర్వే ।
స్తవ మహమార్య స్తవ శచి కుర్వే ॥
అన్వయము
(హే) కరుణావతి! శచి! ఆర్యే! అహమ్ అలఘు-మఖర్వే స్తవమ్ కుర్వే, (త్వమ్) స్తవ శ్రుణు.
4. ప్రతిపదార్థము
(హే) కరుణావతి! = అపారమైన దయాగుణము కలదానా!
శచి! = ఓ శచీదేవీ (ఇంద్రాణీ)!
ఆర్యే! = ఓ పూజ్యురాలా / ఉత్తమురాలా!
అహమ్ = నేను
అలఘు = గొప్పదియును
అఖర్వే = తక్కువ కానిదియును / అత్యంత శ్రేష్ఠమైనదియును అయిన
స్తవమ్ = నీ స్తోత్రమును (స్తుతిని)
కుర్వే = చేయుచున్నాను
(త్వమ్) = (నీవు)
స్తవ = నీయొక్క (ఈ స్తోత్రమును)
శ్రుణు = వినుము!
5. తాత్పర్యము
అపారమైన దయాగుణము కలిగిన ఓ శచీదేవీ! పూజ్యురాలా! నేను అన్నిటికంటే గొప్పది, అత్యంత శ్రేష్ఠమైనది అయిన నీ స్తోత్రాన్ని రచిస్తూ (చేస్తూ) ఉన్నాను
6. విశేషాలు
ఛందస్సు: ఈ శ్లోకము గాయత్రం శతకంలోని శశివదనా స్తబకానికి చెందినది
. ఇది వైదిక ఛందోబద్ధమైన శశివదనా వృత్తంలో రచింపబడింది . భావ విశేషం: కవి (శ్రీ వాసిష్ఠ గణపతిముని) జగన్మాత అయిన ఇంద్రాణీదేవిని స్తుతించేముందు, ఆమెను పరమ దయామయిగా ('కరుణావతి') సంబోధిస్తూ, తాను చేయబోయే స్తోత్రం సామాన్యమైనది కాదని, అది 'అలఘు' (గొప్పది), 'అఖర్వ' (శ్రేష్ఠమైనది) అని పేర్కొన్నారు
. .అమ్మవారి దివ్య అనుగ్రహాన్ని కోరుతూ భక్తిశ్రద్ధలతో ఈ ఆరంభ విన్నపాన్ని సమర్పించారు . .
ఈ శ్లోకం కావ్యకంఠ శ్రీ వాశిష్ఠ గణపతిముని ప్రణీతమైన ఇంద్రాణీ సప్తశతి లోని ప్రథమ శతకమైన గాయత్రం శతకం నందు, మొదటిదైన శశివదనా స్తబకం (1.1) లోని 04 వ శ్లోకము
మూల శ్లోకము
త్రిజగ దతీతో విలసతి నిత్యః ।
అణు రణుతో, యో భగవతి సత్యః ॥
అన్వయము
(హే) భగవతి! యః అణుతః అణుః, త్రిజగత్ అతీతః, సత్యః, నిత్యః (సః) విలసతి.
ప్రతిపదార్థము
(హే) భగవతి! = సమగ్రమైన ఐశ్వర్యము, వీర్యము, యశస్సు, శ్రీ, జ్ఞానము, వైరాగ్యము అనే గుణాలు కలిగిన ఓ దేవీ!
యః = ఏ పరమాత్మ/ఈశ్వరుడు అయితే
అణుతః = అత్యంత సూక్ష్మమైన అణువు కంటే కూడా
అణుః = మరింత అణువుగా (సూక్ష్మాతి సూక్ష్మంగా) ఉండునో
త్రిజగత్ = ముల్లోకాలకు (భూః, భువః, స్వః - స్వర్గ మర్త్య పాతాళ లోకాలకు)
అతీతః = అతీతుడై (లోకాల సరిహద్దులకు ఆవల దాటి) ఉన్నాడో
సత్యః = నిత్య సత్య స్వరూపుడో
నిత్యః = నాశనము లేని సనాతనుడో
(సః) = (ఆ ప్రభువు)
విలసతి = (నీ శక్త్యుపాధి చేత) నిత్యమూ విశేషంగా ప్రకాశిస్తున్నాడో
.
తాత్పర్యము
ఓ భగవతీ! ఏ పరమాత్మ స్వరూపుడైతే అణువు కంటే అణువై (అత్యంత సూక్ష్మమై), ఈ ముల్లోకాల సరిహద్దులకు అతీతుడై, నిత్యసత్య స్వరూపుడై అలరారుతున్నాడో, ఆ పరమపురుషుడు నీ సాయంతో ఎల్లప్పుడూ ప్రకాశిస్తున్నాడు
విశేషాలు
ఉపనిషత్ తత్త్వ సమన్వయం: ఈ శ్లోకంలో ఉపనిషత్తుల మూల భావమైన "అణోరణీయాన్ మహతో మహీయాన్" (కఠోపనిషత్తు - అణువు కంటే సూక్ష్మమైనది, గొప్పదాని కంటే గొప్పది) అనే పరబ్రహ్మ తత్త్వం ప్రతిబింబిస్తుంది.
ఛందస్సు: ఇది వైదిక ఛందోబద్ధమైన శశివదనా వృత్తంలో రచింపబడింది
. ఇందులో ప్రతి శ్లోకంలో రెండు పాదాలు, మొత్తం 24 అక్షరాలు (గాయత్రీ ఛందోరీతి) ఉంటాయి . దేవీ ప్రాధాన్యం: పరబ్రహ్మం నిర్గుణం, నిష్క్రియం అయినప్పటికీ, అది క్రియాశీలమై ప్రకాశించడానికి ఆ పరదేవత (ఇంద్రాణీ / విమల చిచ్ఛక్తి) యొక్క సామర్థ్యమే మూలమని కావ్యకంఠ గణపతిముని ఇక్కడ ప్రతిపాదించారు
.
:
శ్లోకము 5
ఆజ్ఞా౽సి వినేతుః తేజో౽సి విభావసోః ।
నిర్యత్న సమాధేః ఆనంద రసో౽సి ॥
అన్వయము:
(త్వమ్) వినేతుః ఆజ్ఞా అసి, విభావసోః తేజః అసి, నిర్యత్న సమాధేః ఆనంద రసః అసి।
ప్రతిపదార్థము:
వినేతుః = శాసించే ఈశ్వరుని యొక్క/భువనకర్త యొక్క
ఆజ్ఞా + అసి = ఆజ్ఞగా ఉన్నావు
విభావసోః = అగ్నిదేవునికి
తేజః + అసి = తేజస్సుగా ఉన్నావు
నిర్యత్న = ప్రయత్న రహితమైన (సహజమైన)
సమాధేః = నిర్వికల్ప సమాధియొక్క
ఆనంద రసః + అసి = ఆనంద రసముగా (రూపముగా) ఉన్నావు.
తాత్పర్యము:
ఓ శచీదేవీ! నీవు ఈ జగత్తును శాసించే పరమేశ్వరుని ఆజ్ఞవు. అగ్నిదేవునిలోని తేజస్సువు నీవే. అంతేకాకుండా, ఎటువంటి ప్రయాస లేకుండా సిద్ధించే నిర్వికల్ప సమాధిలో యోగులు పొందే పరమానంద రసస్వరూపము కూడా నీవే.
విశేషాలు:
పరమేశ్వరుని ఇచ్చాశక్తిని, సృష్టిలోని వివిధ తేజోగుణాలను మరియు ఆధ్యాత్మిక అనుభూతి యొక్క పరమావధి అయిన సమాధానందాన్ని అమ్మవారి స్వరూపంగా ఇక్కడ సంస్తుతించారు.
శ్లోకము 6
తస్య త్వమనన్యా౽ప్యన్యేవ ఖకాయా ।
అత్యద్భుతమాయా జాయా౽సి సహాయా ॥
అన్వయము:
త్వమ్ తస్య అనన్యా అపి, ఖకాయా అన్యా ఇవ, అత్యద్భుతమాయా జాయా సహాయా అసి।
ప్రతిపదార్థము:
త్వమ్ = నీవు
తస్య = ఆ పరమేశ్వరునికి
అనన్యా + అపి = వేరు కానిదానివై (అభిన్నమైనదానివై) ఉన్నప్పటికీ
ఖకాయా = ఆకాశమే శరీరముగా గలదానవై
అన్యా + ఇవ = వేరొకదానివలె (భిన్నమైనదానిలా)
అత్యద్భుత మాయా = అత్యంత ఆశ్చర్యకరమైన మాయారూపిణివై
జాయా = భార్యవై
సహాయా + అసి = సహాయకారిణిగా ఉన్నావు.
తాత్పర్యము:
నీవు ఆ పరమేశ్వరుడి నుండి వేరుగా లేనిదానివైనప్పటికీ (అనన్యురాలవైనా), ఆకాశ శరీరాన్ని ధరించి వేరొకదానివలె కనిపిస్తూ, అత్యద్భుతమైన మాయారూపంలో అతనికి జగత్కార్యాల్లో తోడ్పడే భార్యగా ఉన్నావు.
విశేషాలు:
శివ-శక్తుల అద్వైత భావాన్ని ఇక్కడ వ్యక్తపరిచారు. శక్తి పరమాత్మ కంటే వేరు కాదు, కానీ సృష్టి విలాసం కోసం మాయ సహాయంతో వేరొక రూపం ధరించినట్లు లీలగా గోచరిస్తుంది.
శ్లోకము 7
ఆకాశ శరీరాం జాయామశరీరః ।
ఆలింగ్య విభుస్త్వాం నందత్యయి చిత్రం ॥
అన్వయము:
అయి! అశరీరః విభుః ఆకాశ శరీరాం జాయాం త్వాం ఆలింగ్య నందతి, (ఏతత్) చిత్రమ్।
ప్రతిపదార్థము:
అయి = ఓ దేవీ!
అశరీరః = ఏ శరీరమూ లేనివాడైన
విభుః = సర్వవ్యాపియైన పరమేశ్వరుడు
ఆకాశ శరీరాం = ఆకాశమే శరీరముగా ఉన్న
జాయామ్ = భార్యవైన
త్వామ్ = నిన్ను
ఆలింగ్య = ఆలింగనం చేసుకొని (వ్యాపించి)
నందతి = ఆనందిస్తున్నాడు
చిత్రమ్ = ఇది చాలా ఆశ్చర్యకరమైన విషయం!
తాత్పర్యము:
ఓ అమ్మవారూ! అసలు శరీరమే లేని సర్వవ్యాపియైన ప్రభువు, ఆకాశమే శరీరంగా కలిగిన భార్యవైన నిన్ను ఆలింగనం చేసుకుని ఆనందిస్తున్నాడు. ఇది ఎంతో ఆశ్చర్యకరమైన లీల!
విశేషాలు:
అశరీరుడైన పరమాత్మ, ఆకాశ రూపిణి అయిన శక్తిని ఆవరించి (ఆలింగనం చేసుకుని) ఉండటమే ఇక్కడి నిశ్చల పరిపూర్ణానందం. ఆకాశం అనేది పరమాత్మ స్వరూపంలో ఒక అంశం కాగా, దానిని తన స్వరూపంతో పూర్తిగా వ్యాపించి ఉండటమే ఆధ్యాత్మిక ఆలింగనంగా వర్ణించబడింది.
8వ శ్లోకము
శ్లోకము:
వజ్రేశ్వరి ఘస్రే శీర్ష్ణ్యంబ బిభర్షి ।
దీప్తం సవితారమ్ మాణిక్య కిరీటమ్ ॥
అన్వయము:
అంబ! వజ్రేశ్వరి! ఘస్రే శీర్ష్ణి దీప్తం సవితారం మాణిక్య కిరీటమ్ బిభర్షి।
ప్రతిపదార్థము:
అంబ = ఓ అమ్మా! వజ్రేశ్వరి = వజ్రేశ్వరీ దేవీ! ఘస్రే = పగటివేళ, శీర్ష్ణి = నీ శిరస్సునందు, దీప్తమ్ = ప్రకాశిస్తున్నట్టి, సవితారమ్ = సూర్యుడిని, మాణిక్య కిరీటమ్ = మాణిక్యాలతో నిర్మించిన కిరీటముగా, బిభర్షి = ధరిస్తున్నావు.
తాత్పర్యము:
ఓ జగదంబా! వజ్రేశ్వరీ! పగటిపూట నింగిలో ప్రకాశించే సూర్యుడిని నీవు నీ శిరస్సుపై మాణిక్యాలతో తయారు చేసిన కిరీటములాగా ధరించి ఉన్నావు.
విశేషాలు:
ఇక్కడ దేవి యొక్క అనంత విశ్వరూపం వర్ణించబడింది. ఆకాశమే దేవి శిరస్సు అయితే, పగటిపూట తీవ్రమైన వెలుగులు విరజిమ్మే సూర్యుడు ఆమె ధరించిన రత్నఖచిత కిరీటంలా శోభిస్తున్నాడు.
9వ శ్లోకము
శ్లోకము:
నక్షత్ర సహస్రైః శుభ్రద్యుతిభిః స్తైః ।
పుష్పాయితమేతైః రాత్రౌ శీర్షి మస్తే ॥
అన్వయము:
తే! శుభ్రద్యుతిభిః ఏతైః నక్షత్ర సహస్రైః రాత్రౌ తే శీర్షి మస్తే పుష్పాయితమ్।
ప్రతిపదార్థము:
తే = నీ యొక్క, శుభ్ర ద్యుతిభిః = స్వచ్ఛమైన కాంతి కలిగిన, ఏతైః = ఈ, నక్షత్ర సహస్రైః = వేలాది నక్షత్రముల సమూహముచే, రాత్రౌ = రాత్రి సమయమునందు, తే = నీ యొక్క, శీర్షి మస్తే = శిరోభాగమునందు (జూటమునందు/సిగలో), పుష్పాయితమ్ = అలంకరించుకున్న పూల మాలలాగా విరాజిల్లుతోంది.
తాత్పర్యము:
రాత్రి సమయమునందు ఆకాశంలో నిర్మలమైన కాంతితో ప్రకాశించే వేలాది నక్షత్ర సమూహాలు నీ శిరస్సుపై (సిగలో) అలంకరించుకున్న తెల్లని పూలమాలలా ప్రశాంతంగా ప్రకాశిస్తున్నాయి.
విశేషాలు:
పగటిపూట భాస్కరుడు కిరీటమైతే, రాత్రివేళ ఆకాశంలో మెరిసే నక్షత్రాలు దేవి కేశపాశంలో తురుముకున్న తెల్లటి పూలలాగా ఉన్నాయని కవి అద్భుతమైన రూపక అలంకారంతో వర్ణించారు.
10వ శ్లోకము
శ్లోకము:
ఘస్రః ఖలుకాలః రాజ్యం శచి కర్తుమ్ ।
రాత్రిః ఖలుకాలః రంతుమ్ రమణేన ॥
అన్వయము:
శచి! ఘస్రః రాజ్యం కర్తుమ్ కాలః ఖలు! రాత్రిః రమణేన రంతుమ్ కాలః ఖలు!
ప్రతిపదార్థము:
శచి = ఓ శచీదేవీ (ఇంద్రాణీ)! ఘస్రః = పగటివేళ, రాజ్యామ్ = సమస్త విశ్వ రాజ్యాన్ని, కర్తుమ్ = పరిపాలించడానికి/ఏలడానికి, కాలః ఖలు = తగిన సమయము కదా!, రాత్రిః = రాత్రివేళ, రమణేన = నీ ప్రాణనాథుడైన ఇంద్రుడితో, రంతుమ్ = సంతోషంగా ప్రేమగా గడపడానికి, కాలః ఖలు = తగిన సమయము కదా!
తాత్పర్యము:
ఓ శచీదేవీ! పగటిపూట విశ్వసమ్రాజ్ఞిగా ఈ లోకాన్ని పాలించడానికి తగిన సమయం అయితే, రాత్రివేళ నీ ప్రాణనాథుడైన ఇంద్రుడితో ఆనందంగా గడపడానికి అనువైన సమయం.
విశేషాలు:
ఇక్కడ ఇంద్రాణీ దేవి రెండు స్వరూపాలను స్పష్టంగా దర్శించవచ్చు. మొదటిది ఆకాశ స్వరూపంలో జగత్తును పరిపాలించే 'విశ్వమాత/మహాశక్తి' రూపం కాగా, రెండవది దివ్యస్త్రీ స్వరూపంలో భర్తను అలరించే 'ప్రియురాలి' రూపం. పగలు విశ్వపాలన, రాత్రి ప్రణయ విలాసంగా కాలం విభజించబడింది.
శ్లోకం 11
శ్లోకము:
తనుయుగ మూలం వపురతి మాయం ।
కరచరణాద్యై ర్వియుత మమేయం ॥
అన్వయము:
అతి మాయమ్, కరచరణాద్యైః వియుతమ్, అమేయమ్ వపుః తనుయుగ మూలమ్ (భవతి).
ప్రతిపదార్థము:
అతి మాయమ్ = మాయకు అతీతమైనట్టిదియు; కర చరణ ఆద్యైః = చేతులు, కాళ్లు మొదలైన అవయవముల తోటి; వియుతమ్ = లేనిది (రహితమైనది); అమేయమ్ = కొలవడానికి అలవికానిది (అపరిమితమైనది); వపుః = శరీరము/స్వరూపము; తనుయుగ = స్థూల, సూక్ష్మములనే రెండు శరీరములకు; మూలమ్ = కారణమై (కారకమై) ఉన్నది.
తాత్పర్యము:
మాయకు అతీతమైనది, చేతులు, కాళ్లు మొదలైన అవయవాలు లేనిది, ప్రమాణాలకు అందనిది అయిన నీ దివ్య స్వరూపమే స్థూల మరియు సూక్ష్మ శరీరాలనే రెండింటికి మూలకారణంగా ఉంది.
విశేషాలు:
ఇక్కడ దేవి యొక్క కారణ శరీరాన్ని లేదా నిర్గుణ పరబ్రహ్మ స్వరూపాన్ని వర్ణిస్తున్నారు.
భౌతిక అవయవాలు లేకపోయినా, సర్వవ్యాప్తమైన చైతన్యంగా ఉంటూ సమస్త జీవుల ఉనికికి మూలమైన పరాశక్తి తత్త్వం ఇందులో వివరించబడింది.
శ్లోకం 12
శ్లోకము:
త్వముదరవర్తి త్రిభువన జీవా ।
భవసి శచీ సా జనని శివా వా ॥
అన్వయము:
ఉదరవర్తి త్రిభువన జీవా, సా త్వమ్ శచీ భవసి, (కిం చ) జనని! శివా వా (భవసి).
ప్రతిపదార్థము:
ఉదర వర్తి = కడుపునందు ఇమిడి ఉన్న; త్రిభువన = ముల్లోకాలకు; జీవా = ప్రాణము/జీవస్వరూపిణివై; సా త్వమ్ = అట్టి నీవు; శచీ = శచీదేవిగా; భవసి = ఉన్నావు; జనని = ఓ తల్లీ!; వా = లేదా; శివా = దుర్గాదేవిగా/శివుని ప్రియపత్నిగా (ఉన్నావు).
తాత్పర్యము:
ఓ అమ్మలగన్నా! నీ కడుపులోనే ముల్లోకాలను ఇముడ్చుకుని, ఆ త్రిభువనాలకు ప్రాణస్వరూపిణిగా ఉన్నావు. అటువంటి జగన్మాతవైన నీవే ఇంద్రుని ప్రియసఖి అయిన 'శచీదేవిగా'నూ, పరమశివుని భార్యయైన 'శివా (దుర్గా) దేవిగా'నూ ప్రకాశిస్తున్నావు.
విశేషాలు:
శ్రీమాతయే విశ్వమంతటికీ ఉదరముగా (కారణంగా) ఉండి సమస్త ప్రాణులను పోషిస్తోంది.
శచీదేవి, దుర్గాదేవి వంటి వేర్వేరు దేవతా రూపాలుగా కొలవబడేది ఆ ఒక్క పరాశక్తయే అని ఈ శ్లోకం వ్యక్తపరుస్తుంది.
శ్లోకం 13
శ్లోకము:
విభు శుచికీలా తతిరయి ధూమం ।
త్వ మమర మార్గం బత వమసీమమ్ ॥
అన్వయము:
అయి! విభుః శుచికీలా తతిః, ఇమమ్ అమర మార్గమ్ ధూమమ్ త్వమ్ వమసి, బత!
ప్రతిపదార్థము:
అయి = ఓ తల్లీ!; విభుః = వ్యాపకుడైన ఈశ్వరుడు; శుచి కీలా తతిః = పరిశుద్ధమైన అగ్నిజ్వాలల సమూహము వంటివాడు; ఇమమ్ = ఈ; అమర మార్గమ్ = దేవయానమనెడి మార్గము రూపంలో ఉన్న; ధూమమ్ = పొగను; త్వమ్ = నీవు; వమసి = వెలువరించుచున్నావు (వెళ్లగక్కుతున్నావు); బత = ఆహా! ఎంత ఆశ్చర్యము!
తాత్పర్యము:
ఓ తల్లీ! ఆ పరమేశ్వరుడు అత్యంత పరిశుద్ధమైన అగ్నిశిఖ వంటివాడు. అగ్ని నుండి ధూమం ఉత్పన్నమైనట్లుగా, ఆ ఈశ్వరుని వ్యాపక మాయాశక్తివైన నీవు 'దేవయానము' అనే దివ్య మార్గాన్ని ధూమం రూపంలో వెలువడుస్తున్నావు. ఇది ఎంతటి మహదాశ్చర్యకరమైన విషయం!
విశేషాలు:
అగ్ని-ధూమ ఉపమానం: విభుడు (వ్యాపక పురుషుడు) అగ్ని స్వరూపమైతే, ఆయన వ్యాపకత్వ మహిమే (శక్తి) ధూమంగా వర్ణించబడింది.
దేవయానము: జీవాత్మ జ్ఞానమార్గంలో ప్రయాణించి ముక్తిని పొందే దివ్యమైన మార్గాన్ని దేవయాన మార్గం అంటారు.
సృష్టి, స్థితి, ప్రలయాలకు కారణమైన శక్తి-పురుషుల దివ్య బంధాన్ని ఇంద్రాణీ-ఇంద్రుల స్వరూపంగా ఉపాసించాలని ఈ శ్లోక తాత్పర్య అంతరార్థం.
14వ శ్లోకము
శ్లోకము: జయసి నభస్తో జనని పరస్తాత్ | నభసి చ భాంతీ భవసి పురస్తాత్ ||
అన్వయము: జనని! పరస్తాత్ నభసః జయసి, నభసి చ భాంతీ పురస్తాత్ భవసి.
ప్రతిపదార్థము: జనని = ఓ అమ్మా!, పరస్తాత్ = ఆకాశానికి ఆవలివైపు (పరమాకాశంలో), నభసః = ఆకాశము కంటే, జయసి = ఉత్కృష్టవై ప్రకాశిస్తున్నావు, చ = మరియు, నభసి = ఆకాశమునందు, భాంతీ = ప్రకాశిస్తూ, పురస్తాత్ = ఇటువైపు (ఈ విశ్వంలో / ఎదుట), భవసి = ఉనికిని కలిగి ఉన్నావు.
తాత్పర్యము: ఓ అమ్మా! నీవు ఆకాశానికి ఆవలి వైపున (పరమాకాశంలో) పరమోత్కృష్టంగా ప్రకాశిస్తున్నావు. అలాగే ఈ ఆకాశంలోనూ, మనకు ఎదురుగా ఉన్న ఈ ప్రత్యక్ష విశ్వంలోనూ ప్రకాశిస్తూ నిలిచి ఉన్నావు.
విశేషాలు: జగన్మాత పరాకాష్ఠయందు (పరాకాశంలో) నిరాకార పరబ్రహ్మ శక్తిగానూ, మనకు కనిపిస్తున్న ఈ భౌతిక ఆకాశంలో మరియు లోకంలో వ్యక్త చైతన్యంగానూ సర్వవ్యాపియై ప్రకాశిస్తోంది.
15వ శ్లోకము
శ్లోకము: త్వ మతనురంబ జ్వలసి పరస్తాత్ | ఇహ ఖ శరీరా లససి పురస్తాత్ ||
అన్వయము: అంబ! త్వమ్ అతనుః పరస్తాత్ జ్వలసి, ఇహ ఖశరీరా పురస్తాత్ లససి.
ప్రతిపదార్థము: అంబ = ఓ అమ్మా!, త్వమ్ = నీవు, అతనుః = శరీరం లేనిదానవై (అరూపివై/సూక్ష్మరూపివై), పరస్తాత్ = అవతలి వైపున, జ్వలసి = ప్రకాశిస్తున్నావు, ఇహ = ఇక్కడ (ఈ లోకంలో), ఖశరీరా = ఆకాశమే శరీరముగా కలిగినదానవై, పురస్తాత్ = మన ఎదుట, లససి = శోభిస్తున్నావు.
తాత్పర్యము: అమ్మా! నీవు ఆవలి వైపున శరీర రహితవై (అరూపమైన పరమాత్మ చైతన్యంగా) ప్రకాశిస్తున్నావు. కానీ ఇక్కడ ఈ లోకంలో మాత్రం ఆకాశాన్నే నీ శరీరంగా చేసుకొని మనకు ఎదురుగా శోభిస్తున్నావు.
విశేషాలు: దేవి యొక్క నిరాకార (అతనుః) మరియు సాకార/విశ్వరూప (ఆకాశ శరీరిణి) తత్త్వాల సమన్వయాన్ని ఈ శ్లోకం వ్యక్తపరుస్తోంది.
16వ శ్లోకము
శ్లోకము: జనని పరస్తా న్మతిరసి భర్తుః | అసి ఖ శరీరా పృథగవగంత్రీ ||
అన్వయము: జనని! పరస్తాత్ భర్తుః మతిః అసి, ఖశరీరా పృథక్ అవగంత్రీ అసి.
ప్రతిపదార్థము: జనని = ఓ అమ్మా!, పరస్తాత్ = ఆవలి వైపున, భర్తుః = నీ భర్తయైన పరమేశ్వరుని యొక్క, మతిః = సంకల్పము/చిచ్ఛక్తి, అసి = అయి ఉన్నావు, ఖశరీరా = ఆకాశమే శరీరముగా కలదానవై, పృథక్ = ప్రత్యేకమైన, అవగంత్రీ = చలన శక్తిగా / జ్ఞాన స్వరూపిణిగా, అసి = అయి ఉన్నావు.
తాత్పర్యము: ఓ అమ్మా! ఆవలి వైపున నీవు నీ భర్తయైన పరమేశ్వరుని సంకల్ప శక్తిగా (మతిగా) ఉన్నావు. అలాగే ఆకాశాన్ని శరీరంగా ధరించి ఈ విశ్వంలో ప్రత్యేకమైన ఒక చలన శక్తిగా, జ్ఞానరూపిణిగా విరాజిల్లుతున్నావు.
విశేషాలు: ఈ శ్లోకంలో దేవి పరమేశ్వరుని అంతరంగిక సంకల్ప రూపమైన 'మతి' అని, సృష్టి పరిణామంలో వ్యక్తమయ్యే క్రియా-జ్ఞాన శక్తుల సమ్మేళనమని చెప్పబడింది.
17వ శ్లోకము
శ్లోకము: సువిమల రూపం భగవతి శాంతం | న భవతి శూన్యం తదిద మనంతం ||
అన్వయము: భగవతి! సువిమలమ్ శాంతమ్ రూపమ్ శూన్యమ్ న భవతి, తత్ ఇదమ్ అనంతమ్.
ప్రతిపదార్థము: భగవతి = ఓ పరమేశ్వరీ!, సువిమలమ్ = అత్యంత నిర్మలమైనట్టియు, శాంతమ్ = ప్రశాంతమైనట్టియు (నీ) , రూపమ్ = రూపము, శూన్యమ్ = శూన్యము (ఏమీ లేనిది), న భవతి = కాదు, తత్ ఇదమ్ = ఆ ఈ (ఆకాశ/విశ్వ) రూపము, అనంతమ్ = అంతము లేనిది (పరిపూర్ణమైనది).
తాత్పర్యము: ఓ భగవతీ! అత్యంత నిర్మలమైన, ప్రశాంతమైన నీ స్వరూపం శూన్యం (ఏమీ లేని పాటి) మాత్రం కాదు. నీ ఆకాశ/విశ్వ రూపం అపరిమితమైనది, అంతం లేని అనంతమైన పరిపూర్ణ చైతన్య స్వరూపము.
విశేషాలు: దేవి యొక్క నిర్గుణ నిరాకార రూపం శూన్యం కాదని, అది సకల సృష్టికి మూలమైన అపరిచ్ఛిన్న (అనంత) పరబ్రహ్మ స్వరూపమని ఇక్కడ వేదాంత సత్యం ప్రతిపాదించబడింది.
18 వ శ్లోకం
శ్లోకం:
దివి దధతీంద్రే పురుష శరీరం ।
జనని పురంధ్రీ తనురభవస్త్వమ్ ॥
అన్వయము:
జనని! త్వమ్ దివి ఇంద్రే పురుష శరీరం దధతీ, పురంధ్రీ తనుః అభవః.
ప్రతిపదార్థము:
జనని = ఓ సర్వజగజ్జననీ!, త్వమ్ = నీవు, దివి = ద్యులోకంలో (ఆకాశంలో), ఇంద్రే = ఇంద్రుని రూపంలో, పురుష శరీరం = పురుష దేహాన్ని, దధతీ = ధరిస్తూనే, పురంధ్రీ తనుః = స్త్రీ (ఇంద్రాణీ) శరీరము కలిగినదానివిగా, అభవః = అయ్యావు.
తాత్పర్యము:
ఓ అమ్మా! నీవు ఆకాశంలో ఇంద్రునిగా పురుష శరీరాన్ని ధరిస్తూనే, ద్యులోకంలోనే స్త్రీ రూపంలో ఇంద్రాణివై శోభిస్తున్నావు.
విశేషాలు:
శక్తి-శక్తిమంతులు వేరు కాదు అనే అద్వైత భావన ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది. పరమేశ్వరుడే పరమేశ్వరిగా, ఇంద్రుడే ఇంద్రాణిగా లీలామాత్రంగా రూపాలు దాల్చుతాడు. ఒకే దైవిక తత్త్వము దివ్య లోకంలో పురుష, స్త్రీ రెండు రూపాల లోనూ వ్యక్తమవుతుందని ఈ శ్లోకం చెబుతోంది.
19 వ శ్లోకం
శ్లోకం:
దృశి విలసంతం ప్రభు ముపయాంతీ ।
భవసి విరాట్ త్వం నృతనుషు భ్రాంతీ ॥
అన్వయము:
దృశి విలసంతం ప్రభుం ఉపయాంతీ, త్వమ్ నృతనుషు భ్రాంతీ విరాట్ భవసి.
ప్రతిపదార్థము:
దృశి = (దిక్కులనే) కంటియందు / నలుదిక్కులలో, విలసంతం = ప్రకాశిస్తున్నట్టి / శోభిల్లుతున్నట్టి, ప్రభుమ్ = ప్రభువైన ఇంద్రుని, ఉపయాంతీ = చేరుకుంటున్నదానవై / కలిసి, త్వమ్ = నీవు, నృతనుషు = మానవ శరీరాలలో, భ్రాంతీ = ప్రకాశించేదానివై (సంచరించేదానవై), విరాట్ = విరాడ్ స్వరూపిణివి, భవసి = అవుతున్నావు.
తాత్పర్యము:
ఓ జగజ్జననీ! నలుదిక్కులా శోభించే ఆ ప్రభువును (ఇంద్రుడిని) కలిసి, నీవు మానవులలో అంతర్యామిగా ప్రకాశిస్తూ సమస్త విరాట్ స్వరూపంగా భాసిస్తున్నావు.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారి విరాడ్ రూపం మరియు మానవులలో వ్యాపించి ఉండే అంతర్యామి తత్త్వం వర్ణించబడింది. విశ్వమంతా వ్యాపించిన దివ్య శక్తి, మానవ శరీరాలలో కూడా చేతనా రూపంలో వెలుగుతుండటమే ఇక్కడి విశేషం.
20 వ శ్లోకం
శ్లోకం:
తవ గుణగానం జనని విధాతుమ్ ।
భవతి పటుః కో వియదివ మాతుమ్ ॥
అన్వయము:
జనని! వియత్ మాతుమ్ ఇవ, తవ గుణగానం విధాతుమ్ కః పటుః భవతి?
ప్రతిపదార్థము:
జనని = ఓ అమ్మా!, వియత్ = ఆకాశాన్ని, మాతుమ్ ఇవ = కొలవడం (కొలత వేయడం) ఎలా సాధ్యం కాదో, (అలాగే) తవ = నీ యొక్క, గుణగానం = గుణములను గానం చేయుటకు, విధాతుమ్ = చేయుటకు, కః = ఏ వ్యక్తి, పటుః = సమర్థుడు, భవతి = అగును? (ఎవరూ సమర్థులు కారు).
తాత్పర్యము:
ఓ తల్లీ! ఆనంతమైన ఆకాశాన్ని కొలవడం ఏ మానవుడికీ ఎలా సాధ్యం కాదో, అనంతమైన నీ దివ్య గుణాలను గానం చేయడం కూడా ఎవరికీ సాధ్యం కాదు.
విశేషాలు:
ఇక్కడ "వియత్" (ఆకాశం) ఉపమానంగా తీసుకోబడింది. ఆకాశం అనంతం కావడం వల్ల దాన్ని ఎలాగైతే ఎవరూ లెక్కకట్టలేరో లేదా కొలవలేరో, అలాగే భగవతి యొక్క అనంత కల్యాణ గుణాలను పూర్తి స్థాయిలో స్తుతించడం ఏ మానవుడికీ / కవికీ శక్యము కాదని వాసిష్ఠ గణపతి ముని భక్తిపూర్వకంగా ప్రకటిస్తున్నారు.
21వ శ్లోకం
శ్లోకం:
భగవతి తృప్తిర్భవతు నవా తే |
అభిలషితా తృప్తిర్భవతు నవా మే ||
అన్వయము:
భగవతి! తే తృప్తిః భవతు వా న భవతు, మే అభిలషితా తృప్తిః భవతు వా న భవతు.
ప్రతిపదార్థము:
భగవతి = ఓ అమ్మవారూ! / ఓ భగవతీ! తే = నీకు, తృప్తిః = సంతృప్తి (సంతోషం), భవతు = కలుగుగాక, న వా = కలగకపోవుగాక (తెలియదు కానీ), మే = నా యొక్క, అభిలషితా = కోరబడిన, తృప్తిః = సంతృప్తి (కోరిక సిద్ధించడం), భవతు = సిద్ధించుగాక, న వా = సిద్ధించకపోవుగాక.
తాత్పర్యము:
ఓ భగవతీ! ఓ అమ్మవారూ! నా ఈ స్తుతి వల్ల నీకు తృప్తి కలిగిందో లేదో నాకు తెలియదు. అలాగే నా కోరిక నెరవేరి నా మనస్సుకు తృప్తి కలుగుతుందో లేదో కూడా తెలియదు.
విశేషాలు:
ఇక్కడ కవి అత్యంత నిష్కామ భావంతో, ఆర్తితో అమ్మవారిని ప్రార్థిస్తున్నారు. ఫలితం దక్కుతుందా లేదా అనేదానితో సంబంధం లేకుండా నిరంతరం భక్తితో కీర్తించడమే ఉత్తమ భక్తుని లక్షణమని ఈ శ్లోకం సూచిస్తుంది.
22వ శ్లోకం
శ్లోకం:
భజతి తవాంఘ్రిం మమఖలు భాషా |
పతిమనురాగాత్ప్రియమివ యోషా ||
అన్వయము:
యోషా అనురాగాత్ ప్రియం పతిమ్ ఇవ, మమ భాషా తవ అంఘ్రిం ఖలు భజతి.
ప్రతిపదార్థము:
యోషా = ఉత్తమురాలైన భార్య, అనురాగాత్ = అత్యంత ప్రేమ/అనురాగం చేత, ప్రియమ్ = ఇష్టమైన, పతిమ్ ఇవ = భర్తను ఏ విధంగానైతే ఆశ్రయించి పట్టుకుని ఉంటుందో, మమ = నా యొక్క, భాషా = వాక్కు (భాష), తవ = నీ యొక్క, అంఘ్రిమ్ = చరణాలను (పాదాలను), ఖలు = నిశ్చయముగా, భజతి = సేవిస్తున్నది / ఆశ్రయిస్తున్నది.
తాత్పర్యము:
ఒక పతివ్రతయైన స్త్రీ తన అమితమైన అనురాగంతో తనకు ప్రియమైన భర్తను ఏ విధంగానైతే విడువక సేవించుకుంటుందో, అలాగే నా వాక్కు కూడా నీ దివ్య పాద పద్మాలను విడిచిపెట్టకుండా నిరంతరం కీర్తిస్తూనే ఉంటుంది.
విశేషాలు:
భక్తి మార్గంలో "అనన్య భక్తి" లేదా "కాంతా భావాన్ని" ఇక్కడ వర్ణించారు. వాక్కును భార్యతోను, జగన్మాత దివ్య పాదాలను ప్రియ భర్తతోను పోల్చడం ద్వారా కవి తన వాగ్వైభవం నిరంతరం అమ్మవారి సేవలోనే వినియోగపడుతుందని భావిస్తున్నారు.
23వ శ్లోకం
శ్లోకం:
అఘమపహర్తుం శుభమపి కర్తుం |
అలమజరే తే గుణగణ గానం ||
అన్వయము:
అజరే! తే గుణగణగానం అఘమ్ అపహర్తుం శుభమ్ కర్తుమ్ అపి అలమ్.
ప్రతిపదార్థము:
అజరే = ముసలితనం/వినాశనం లేని ఓ అమ్మవారూ (నిత్య యౌవన రూపిణి)!, తే = నీ యొక్క, గుణగణ గానం = గుణ సమూహాన్ని కీర్తించడం అనే ప్రక్రియ, అఘమ్ = పాపాలను, అపహర్తుమ్ = దూరం చేయడానికి (నశింపజేయడానికి), శుభమ్ అపి = సకల శుభాలను, మంగళాలను, కర్తుమ్ = కలిగించడానికి, అలమ్ = సమర్థమైనది (చాలినది).
తాత్పర్యము:
క్షయం లేని ఓ జగన్మాతా! నీ దివ్య మంగళ గుణాలను గానం చేయడం అనే ఒక్క కార్యం మానవుల సమస్త పాపాలను పారద్రోలడానికి, వారికి అన్ని రకాల శుభాలను ప్రదానం చేయడానికి పూర్తిగా సమర్థమైనది.
విశేషాలు:
నామసంకీర్తన లేదా గుణగానం యొక్క మహత్తును ఈ శ్లోకంలో విశదీకరించారు. అమ్మవారి గుణాలను స్తుతించడం వల్ల కలిగే రెండు ముఖ్య ప్రయోజనాలను (1. పాపక్షయం - అఘమపహర్తుం, 2. పుణ్యప్రాప్తి/మంగళం - శుభమపి కర్తుం) ఇక్కడ తెలియజేశారు.
24వ శ్లోకము
24. అవసి జగత్త్వం కులిశి భుజస్థా ।
అవ మునిభూమిం గణపతి ధీస్థా ॥
అన్వయము:
(హే దేవి!) త్వమ్ కులిశి భుజస్థా (సతీ) జగత్ అవసి; (తథా) గణపతి ధీస్థా (సతీ) మునిభూమిం అవ.
ప్రతిపదార్థము:
(హే) దేవి = ఓ అమ్మా! త్వమ్ = నీవు; కులిశి = ఇంద్రుని యొక్క (వజ్రాయుధము కలిగినవాని); భుజస్థా = భుజబలముగా (బాహువులలో శక్తిగా) ఉండి; జగత్ = జగత్తును (సమస్త లోకాలను); అవసి = రక్షిస్తున్నావు; (తథా = అలాగే); గణపతి = గణపతి శాస్త్రి (ఈ కవి) యొక్క; ధీస్థా = బుద్ధి యందు (ప్రజ్ఞలో) ఉన్నదానవై; మునిభూమిం = మునుల భూమియైన ఈ భారతదేశాన్ని; అవ = రక్షించుగాక/రక్షించుము.
తాత్పర్యము:
అమ్మా! నీవు దేవేంద్రుని భుజశక్తిగా నిలిచి సమస్త లోకాలను రక్షిస్తున్నావు. అదే రీతిలో, ఈ గణపతి (ముని) బుద్ధి యందు ప్రజ్ఞగా నివసించి, పరమ పవిత్రమైన ఈ భరతభూమిని రక్షించుము.
విశేషాలు:
రాష్ట్ర రక్షణ ప్రార్థన: కవి దేవిని కేవలం వ్యక్తిగత అభీష్టాల కోసం కాకుండా, సకల ప్రాణులకు, దేశానికి (మునిభూమికి) రక్షణ కలగాలని వేడుకుంటున్నారు.
కవి నామ శ్లేష: శ్లోకంలో 'గణపతి' అనే పదం కవియైన శ్రీ వాసిష్ఠ గణపతి మునిని మరియు దేవి అనుగ్రహ పాత్రుడిని సూచిస్తుంది.
25వ శ్లోకము
25. శశివదనాభిః ర్గాణపతిజాభిః ।
శశివదనాద్యా పరిచరితాఽస్తు ॥
అన్వయము:
గాణపతిజాభిః శశివదనాభిః శశివదనా ఆద్యా పరిచరితా అస్తు.
ప్రతిపదార్థము:
గాణపతిజాభిః = గణపతి (శాస్త్రి) నుండి జన్మించినట్టి (రచింపబడినట్టి); శశివదనాభిః = 'శశివదన' అనే ఛందస్సు/వృత్తములతో కూడిన శ్లోకాలచేత; శశివదనా = చంద్రుని వంటి ముఖము కలిగినట్టి; ఆద్యా = ఆదిశక్తి అయిన ఇంద్రాణీ దేవి; పరిచరితా = సేవించబడినది/పూజించబడినది; అస్తు = అగుగాక!
తాత్పర్యము:
గణపతి కవి ద్వారా రచించబడి, చంద్రబింబం వంటి సుందరమైన ముఖం కల 'శశివదనా' వృత్తాలలో ఉత్పన్నమైన ఈ స్తుతి శ్లోకాల ద్వారా, ఆద్యంతాలు లేని ఆదిశక్తి, చంద్రముఖి అయిన ఇంద్రాణీ దేవి నిరంతరం సేవించబడుగాక!
విశేషాలు:
ఛందో శ్లేష (అలంకార సౌందర్యం): ఈ శ్లోకంలో 'శశివదన' అనే పదాన్ని కవి రెండు అర్థాల్లో ప్రయోగించారు—ఒకటి వృత్తం పేరు (ఛందస్సు), రెండవది అపూర్వ సౌందర్యవతియైన ఆదిశక్తి ఇంద్రాణి.
స్తబక సమాప్తి: ఈ శ్లోకంతో గాయత్రం శతకంలోని మొదటిది అయిన 'శశివదనా స్తబకం' పూర్తవుతుంది.
No comments:
Post a Comment