శ్రీ ఇంద్రాణీ సప్తశతిలోని రెండవదయిన ఔష్టిహం శతకం లోని 02 వ మదలేఖా స్తబకం శ్లోకాలు, వాటి అన్వయము, ప్రతిపదార్థము , తాత్పర్యము మరియు విశేషాలు
1. శ్లోకము
పౌలోమ్యాః పరిశుభ్ర జ్యోత్స్నా దృశ్యరుచో మే ।
శ్రీమంతో దరహాసాః కల్పంతాం కుశలాయ ॥
- అన్వయము: పరిశుభ్ర జ్యోత్స్నా దృశ్యరుచః, శ్రీమంతః, పౌలోమ్యాః దరహాసాః మే కుశలాయ కల్పంతాం.
- ప్రతిపదార్థము: పరిశుభ్ర = మిక్కిలి నిర్మలమైన; జ్యోత్స్నా = వెన్నెల వంటి; దృశ్య = చూడముచ్చటైన; రుచః = కాంతి కలిగినట్టియు; శ్రీమంతః = సంపత్కరములైన; పౌలోమ్యాః = పులోమ పుత్రికయైన ఇంద్రాణీదేవి యొక్క; దరహాసాః = చిరునవ్వులు; మే = నాకు; కుశలాయ = క్షేమాన్ని, మంగళాన్ని; కల్పంతాం = కలిగించుగాక!
- తాత్పర్యము: పరిశుభ్రమైన వెన్నెలవంటి కాంతులతో ప్రకాశిస్తూ, కాంతివంతంగా ఉన్న ఇంద్రాణీదేవి చిరునవ్వు నా శుభమునకు, క్షేమానికి కారణమగుగాక!
- విశేషాలు: అమ్మవారి మందహాసంలో సాత్విక తేజస్సు, సర్వమంగళకరత్వము ప్రతిబింబిస్తాయి. వెన్నెల ఎలాగైతే తాపాన్ని పోగొట్టి ప్రశాంతతను ఇస్తుందో, ఇంద్రాణీదేవి చిరునవ్వు కూడా భక్తుల భవతాపాన్ని నివారిస్తుంది.
2. శ్లోకము
కారుణ్యామృత సిక్తా శక్తా శక్ర మహిష్యాః ।
ప్రేక్షా భారత భూమేః దౌర్బల్యం విధునోతు ॥
- అన్వయము: కారుణ్యామృత సిక్తా, శక్తా, శక్ర మహిష్యాః ప్రేక్షా భారత భూమేః దౌర్బల్యం విధునోతు.
- ప్రతిపదార్థము: కారుణ్యామృత = దయ అనే అమృతంతో; సిక్తా = తడపబడినట్టియు; శక్తా = సర్వసమర్థమైనట్టియు; శక్ర మహిష్యాః = దేవేంద్రుని పట్టమహిషియైన ఇంద్రాణీదేవి యొక్క; ప్రేక్షా = దివ్య దృష్టి (చూపు); భారత భూమేః = ఈ భారతదేశం యొక్క; దౌర్బల్యం = బలహీనతను/కష్టాలను; విధునోతు = తొలగించుగాక!
- తాత్పర్యము: కరుణ అనే అమృతంతో నిండి, అమితమైన శక్తి కలిగిన ఇంద్రాణీదేవి కటాక్ష వీక్షణం ఈ భారతభూమికి ఉన్న దౌర్బల్యాన్ని అంతటినీ నశింపజేయుగాక!
- విశేషాలు: దేశ క్షేమం, రాష్ట్రాభ్యుదయం అమ్మవారి కరుణాకటాక్షాల మీదనే ఆధారపడి ఉంటాయని ఈ శ్లోకంలో ప్రార్థించడం జరిగింది.
3. శ్లోకము
వందే నిర్జర రాజ్ఞీం సంకల్పే సతి యస్యాః ।
సాధ్యాసాధ్య విచారో నైవ స్యా దణుకోపి ॥
- అన్వయము: యస్యాః సంకల్పే సతి సాధ్యాసాధ్య విచారః అణుః అపి న ఏవ స్యాత్, తామ్ నిర్జర రాష్ట్రం వందే.
- ప్రతిపదార్థము: యస్యాః = ఏ దేవి యొక్క; సంకల్పే సతి = సంకల్పము మాత్రము చేతనే; సాధ్యాసాధ్య విచారః = ఇది సాధ్యము, ఇది అసాధ్యము అనే ఆలోచన లేదా భేదము; అణుః అపి = ఆవగింజంత (అణువంత) కూడా; న ఏవ స్యాత్ = ఉండదో; తామ్ = అటువంటి; నిర్జర రాజ్ఞీం= దేవతా సామ్రాజ్యానికి ఈశ్వరియైన ఇంద్రాణీదేవికి; వందే = నమస్కరిస్తున్నాను.
- తాత్పర్యము: ఏ దేవి సంకల్పిస్తే ఇక సాధ్యము, అసాధ్యము అనే విచక్షణా భేదము అణువంతైనా మిగలదో, అటువంటి దేవతా సామ్రాజ్య రాజేశ్వరియైన ఇంద్రాణీదేవికి నమస్కరిస్తున్నాను.
- విశేషాలు: జగన్మాత సంకల్పమాత్రంచేతనే సమస్త కార్యాచరణ జరుగుతుంది. ఆమె అనుగ్రహిస్తే అసాధ్యమైనది కూడా సుసాధ్యమవుతుంది.
4. శ్లోకము
సంకల్పస్తవ కశ్చిచ్ఛిత్తే చేద్దివ ఈశే ।
స్యాదుల్లంఘ్య నిసర్గం సిద్ధిర్నిష్ఫలతా వా ॥
- అన్వయము: దివః ఈశే! తవ చిత్తే కశ్చిత్ సంకల్పః చేత్, నిసర్గమ్ ఉల్లంఘ్య సిద్ధిః నిష్ఫలతా వా స్యాత్.
- ప్రతిపదార్థము: దివః ఈశే = స్వర్గాధిపతియైన ఇంద్రాణీదేవీ!; తవ = నీ యొక్క; చిత్తే = మనస్సులో; కశ్చిత్ = ఏదైనా ఒక; సంకల్పః చేత్ = సంకల్పము కలిగినట్లయితే; నిసర్గమ్ = ప్రకృతి నియమాన్ని/నైసర్గిక స్వభావాన్ని; ఉల్లంఘ్య = దాటి అయినా సరే; సిద్ధిః = విజయం పొందడం; వా = లేదా; నిష్ఫలతా = విఫలం కావడం; స్యాత్ = జరుగుతుంది.
- తాత్పర్యము: ఓ దివ్యేశ్వరీ! ఇంద్రాణీ! నీ మనస్సులో ఏదైనా ఆలోచన/సంకల్పం కలిగితే, ప్రకృతి నియమాలను సహితం అతిక్రమించి కార్యం సిద్ధించడమో లేదా విఫలం కావడమో జరుగుతుంది.
- విశేషాలు: ప్రకృతి సిద్ధమైన నియమాలు, కార్యాకారక సంబంధాలు అన్నీ అమ్మవారి ఇచ్చాశక్తికి లోబడి పనిచేస్తాయి.
5. శ్లోకము
మూఢోప్యుత్తమరీత్యా సిద్ధ్యేదధ్యయనేషు ।
మేధావీ చ నితాంతం నైవ స్యాత్ కృతకృత్యః ॥
- అన్వయము: మూఢః అపి అధ్యయనేషు ఉత్తమరీత్యా సిద్ధ్యేత్, మేధావీ చ నితాంతం కృతకృత్యః న ఏవ స్యాత్.
- ప్రతిపదార్థము: మూఢః అపి = మూఢుడైనవాడు కూడా (నీ సంకల్పం ఉంటే); అధ్యయనేషు = చదువులలో/విద్యలలో; ఉత్తమరీత్యా = అత్యుత్తమ రీతిలో; సిద్ధ్యేత్ = సిద్ధిని/విజయాన్ని పొందగలడు; మేధావీ చ = గొప్ప పండితుడైనప్పటికీ (నీ అనుగ్రహం లేకపోతే); నితాంతం = ఎంతమాత్రము; కృతకృత్యః = అనుకున్న కార్యము నెరవేరినవాడు; న ఏవ స్యాత్ = కాజాలడు.
- తాత్పర్యము: నీ సంకల్పం ఉంటే అజ్ఞాని అయినవాడు కూడా విద్యల్లో గొప్ప సిద్ధిని పొందుతాడు; అదే నీ అనుగ్రహ సంకల్పం లేకపోతే మహా మేధావి కూడా కృతకృత్యుడు కాజాలడు.
- విశేషాలు: పాండిత్యము లేదా జ్ఞానము కేవలం వ్యక్తిగత శ్రమవల్లనే రావు, దైవానుగ్రహం లేని విద్య నిష్ఫలమవుతుంది.
6. శ్లోకము
ఉత్పద్యేత మహైశ్వర్యాత్ అప్రాజ్ఞాదపి శాస్త్రమ్ ।
యాయాన్మాత రకస్మాద్ విభ్రాంతిం విబుధోపి ॥
- అన్వయము: మాతః! అప్రాజ్ఞాత్ అపి మహైశ్వర్యాత్ శాస్త్రమ్ ఉత్పద్యేత, విబుధః అపి అకస్మాత్ విభ్రాంతిం యాయాత్.
- ప్రతిపదార్థము: మాతః = ఓ అమ్మా!; అప్రాజ్ఞాత్ అపి = తెలివితక్కువ వాని నుండి కూడా; మహైశ్వర్యాత్ = నీ దివ్య మహిమ/శక్తి వలన; శాస్త్రమ్ = శాస్త్ర గ్రంథము; ఉత్పద్యేత = ఉత్పన్నము కావచ్చును; విబుధః అపి = గొప్ప పండితుడైనవాడు కూడా; అకస్మాత్ = అనుకోకుండా ఒక్కసారిగా; విభ్రాంతిం = భ్రమను/జ్ఞానలోపాన్ని; యాయాత్ = పొందవచ్చును.
- తాత్పర్యము: ఓ ఇంద్రాణీ! నీ అనుగ్రహ ఐశ్వర్యము ఉంటే అజ్ఞాని నోటి నుండి కూడా శాస్త్రం వెలువడుతుంది. అదే నీ సంకల్పం లేకపోతే పండితుడు సహితం అకస్మాత్తుగా భ్రాంతికి లోనవుతాడు.
- విశేషాలు: కాళిదాసాది మహాకవుల జీవితాల్లో జరిగినట్లుగా, దేవీ కటాక్షంతో మూఢులు కూడా మహాకావ్యాలు రచించగలరనే సత్యం ఇక్కడ పేర్కొనబడింది.
7. శ్లోకము
అల్పానామబలానాం సంగ్రామే విజయః స్యాత్ ।
శక్తానాం బహుళానాం ఘోరా స్యాత్పరిభూతిః ॥
- అన్వయము: అల్పానామ్ అబలానామ్ సంగ్రామే విజయః స్యాత్, బహుళానామ్ శక్తానామ్ ఘోరా పరిభూతిః స్యాత్.
- ప్రతిపదార్థము: అల్పానామ్ = కొద్దిమందిగా ఉన్నట్టియు; అబలానామ్ = బలహీనులైన వారికి కూడా; సంగ్రామే = యుద్ధంలో; విజయః = గెలుపు; స్యాత్ = కలుగుతుంది; బహుళానామ్ = చాలామంది ఉన్నట్టి; శక్తానామ్ = బలవంతులకు సైతం; ఘోరా = భయంకరమైన; పరిభూతిః = ఓటమి/పరాజయము; స్యాత్ = సంభవించవచ్చు.
- తాత్పర్యము: నీ కృప ఉంటే కొద్దిమందిగా ఉన్న బలహీనులు కూడా యుద్ధంలో విజయం సాధిస్తారు; నీ అనుగ్రహం లేకపోతే గొప్ప బలం, ఎక్కువమంది ఉన్న సైన్యం కూడా భయంకరమైన పరాజయాన్ని పొందుతుంది.
- విశేషాలు: యుద్ధాల్లో జయాపజయాలు కేవలం సైన్యబలంపై ఆధారపడవు, దైవబలం (భగవదనుగ్రహం) ప్రధానమైనది.
8. శ్లోకము
రాజేరన్ నృపపీఠేష్వఖ్యా తాని కులాని ।
స్యాద్దుర్ధర్షబలానాం పాతో రాజకులానామ్ ॥
- అన్వయము: నృపపీఠేషు అఖ్యాతాని కులాని రాజేరన్, దుర్ధర్షబలానామ్ రాజకులానామ్ పాతః స్యాత్.
- ప్రతిపదార్థము: నృపపీఠేషు = రాజసింహాసనాలపైన; అఖ్యాతాని = ఏమాత్రం కీర్తి ప్రసిద్ధి లేని; కులాని = వంశాలవారు; రాజేరన్ = పరిపాలించి ప్రకాశించవచ్చు; దుర్ధర్షబలానామ్ = ఎదిరించలేనంత బలము కలిగిన; రాజకులానామ్ = గొప్ప రాజవంశాల యొక్క; పాతః = పతనం; స్యాత్ = జరగవచ్చు.
- తాత్పర్యము: నీ అనుగ్రహం ఉంటే పేరుప్రఖ్యాతులు లేని సామాన్య వంశాలవారు రాజసింహాసనంపై కూర్చొని ప్రకాశిస్తారు. నీ సంకల్పం లేకపోతే అపారమైన బలమున్న గొప్ప రాజకులాలు సైతం నశించిపోతాయి.
- విశేషాలు: కాలచక్రంలో రాజ్యాల ఉచ్ఛనీచ స్థితులు, అధికార మార్పులు అన్నీ పరాశక్తి సంకల్పం ప్రకారమే జరుగుతాయని భావము.
9. శ్లోకము
నిర్యత్నోపి సమాధేర్విందేద్దేవి సమృద్ధిమ్ ।
యోగస్యాంబ న వశ్యే దభ్యస్యన్నపి సిద్ధిమ్ ॥
- అన్వయము: దేవి! నిర్యత్నః అపి సమాధేః సమృద్ధిమ్ విందేత్; అంబ! అభ్యస్యన్ అపి యోగస్య సిద్ధిమ్ న వశ్యేత్.
- ప్రతిపదార్థము: దేవి = ఓ దేవీ!; నిర్యత్నః అపి = ఎలాంటి ప్రయత్నము చేయనివాడు కూడా (నీ కృప ఉంటే); సమాధేః = సమాధి స్థితి యొక్క; సమృద్ధిమ్ = సంపూర్ణ అనుభవాన్ని; విందేత్ = పొందగలడు; అంబ = ఓ తల్లీ!; అభ్యస్యన్ అపి = రాత్రింబవళ్ళు అభ్యాసము చేస్తున్నప్పటికీ (నీ అనుగ్రహం లేకపోతే); యోగస్య = యోగము యొక్క; సిద్ధిమ్ = ప్రాప్తిని; న వశ్యేత్ = పొందలేడు.
- తాత్పర్యము: ఓ దేవీ! నీ కృప ఉంటే ఏ శ్రమా చేయనివాడు కూడా అత్యున్నత సమాధి స్థితిని సులువుగా పొందుతాడు. నీ అనుగ్రహం లేకపోతే ఎంత అభ్యాసం చేసినా యోగి యోగసిద్ధిని పొందలేక పోతాడు.
- విశేషాలు: ఆధ్యాత్మిక సాధనలో కేవలం స్వప్రయత్నమే కాక, భగవత్కృప ఆత్యంతిక సాధన ప్రాప్తికి అత్యంత ముఖ్యమైనది.
10. శ్లోకము
అత్యంతం యదసాధ్యం నేదిష్ఠం భవతీదమ్ ।
సాధ్యం సర్వవిధాభిః స్యాదింద్రాణి దవిష్ఠమ్ ॥
- అన్వయము: ఇంద్రాణి! యత్ అత్యంతమ్ అసాధ్యమ్ ఇదమ్ నేదిష్ఠమ్ భవతి, సర్వవిధాభిః సాధ్యమ్ దవిష్ఠమ్ స్యాత్.
- ప్రతిపదార్థము: ఇంద్రాణి = ఓ ఇంద్రాణీదేవీ!; యత్ = ఏది ఐతే; అత్యంతమ్ = ఎంతగానో; అసాధ్యమ్ = నెరవేరనిదో; ఇదమ్ = అది; నేదిష్ఠమ్ = మిక్కిలి సమీపముగా/సుసాధ్యముగా; భవతి = అవుతుంది; సర్వవిధాభిః = అన్ని విధాలా; సాధ్యమ్ = తేలికగా సాధ్యమయ్యేది కూడా; దవిష్ఠమ్ = మిక్కిలి దూరముగా (అసాధ్యముగా); స్యాత్ = అవుతుంది.
- తాత్పర్యము: ఓ ఇంద్రాణీదేవీ! ఏది అత్యంత అసాధ్యమని భావిస్తామో నీ సంకల్పంతో అది మిక్కిలి సులభంగా దగ్గరకు వస్తుంది. అన్ని రకాలుగా సాధ్యమయ్యేది కూడా నీ సంకల్పం లేకపోతే ఎంతో దూరమైపోతుంది.
- విశేషాలు: విశ్వంలోని ప్రతి సంఘటన, కార్యం, ఫలితం దేవీ దివ్య సంకల్పానికి అనుగుణంగానే సాగుతాయని, మానవ ప్రమేయం కన్నా అమ్మవారి జగన్నాటక సూత్రధారత్వమే ప్రాధాన్యమైనదని ఈ స్తబక సారాంశం.
11. శ్లోకము
గాయమో మునిసంఘైః గేయాం కామపి మాయామ్ ।
ఇంద్రస్యాపి వినేత్రీం త్రైలోక్యస్య చ ధాత్రీమ్ ॥
- అన్వయము: ఇంద్రస్య అపి వినేత్రీమ్, త్రైలోక్యస్య చ ధాత్రీమ్, మునిసంఘైః గేయామ్, కామ్ అపి మాయామ్ గాయామః.
- ప్రతిపదార్థము: ఇంద్రస్య అపి = దేవేంద్రునికి కూడా; వినేత్రీమ్ = నియంత్రింత్రి, శాసించేదానిని; త్రైలోక్యస్య చ = మూడు లోకాలకూ; ధాత్రీమ్ = తల్లిని/రక్షకురాలిని; మునిసంఘైః = మునుల సమూహంచేత; గేయామ్ = కీర్తించదగినదానిని; కామ్ అపి = అనిర్వచనీయమైన (ఒకానొక); మాయామ్ = మాయాస్వరూపిణియైన అమ్మవారిని; గాయామః = మేము గానం చేస్తున్నాము (కీర్తిస్తున్నాము).
- తాత్పర్యము: మునులందరూ కలిసి సమూహంగా కీర్తించేది, సాక్షాత్ దేవేంద్రుడినే శాసించగలది, త్రిలోకాలనూ కాపాడే తల్లి, వర్ణించడానికి అలవికాని ఒకానొక దివ్య మాయాస్వరూపిణి అయిన ఇంద్రాణీదేవిని మేము గానం చేస్తున్నాము.
- విశేషాలు: అమ్మవారు జగన్మాయా రూపిణి. సాక్షాత్ దేవేంద్రునికైనా, మునులకైనా ఆమె శక్తే ఆధారం. యోగులు, మునులు ఆమె మాయను దాటడానికి ఆ దేవిని నిరంతరం ప్రార్థిస్తారు.
12. శ్లోకము
విద్యానామధినాథే కాం విద్యాం శ్రయసే త్వమ్ ।
ఇంద్రం కర్తుమధీనం విశ్వస్మాదధికం తమ్ ॥
- అన్వయము: విద్యానామ్ అధినాథే! విశ్వస్మాత్ అధికమ్ తమ్ ఇంద్రమ్ అధీనమ్ కర్తుమ్ త్వమ్ కామ్ విద్యామ్ శ్రయసే?
- ప్రతిపదార్థము: విద్యానామ్ అధినాథే = సమస్త విద్యలకూ అధిదేవతవైన ఓ అమ్మా!; విశ్వస్మాత్ = సమస్త ప్రపంచం కంటే; అధికమ్ = మిక్కిలి గొప్పవాడైన; తమ్ ఇంద్రమ్ = ఆ దేవేంద్రుడిని; అధీనమ్ కర్తుమ్ = నీకు లోబరుచుకోవడానికి/వశం చేసుకోవడానికి; త్వమ్ = నీవు; కామ్ విద్యామ్ = ఏ విద్యను; శ్రయసే = ఆశ్రయించావు?
- తాత్పర్యము: సకల విద్యలకూ అధిదేవతవైన ఓ తల్లీ! ఈ విశ్వం కన్నా గొప్ప ప్రభావం కలిగిన ఆ దేవేంద్రుడిని నీకు అధీనుడిగా (వశం) చేసుకోవడానికి నీవు ఏ విద్యను ఆశ్రయించావు?
- విశేషాలు: ఇక్కడ కవి చమత్కారంతో అమ్మవారి లీలా విలాసాన్ని స్తుతిస్తున్నారు. విద్యాస్వరూపిణి అయిన దేవి ఇంద్రుడిని వశపరుచుకోవడం ఆమె సమర్థతకు, మోహన శక్తికి నిదర్శనం.
13. శ్లోకము
నిత్యాలిప్త మనీషే స్త్రీమోహో న వితర్క్యః ।
భ్రూచేష్టానుచరత్వాత్ అన్యా స్యాదనుకంపా ॥
- అన్వయము: నిత్యాలిప్త మనీషే! స్త్రీమోహః న వితర్క్యః, భ్రూచేష్టానుచరత్వాత్ అన్యా అనుకంపా స్యాత్.
- ప్రతిపదార్థము: నిత్యాలిప్త మనీషే = ఎల్లప్పుడూ నిశ్చలమైన/పవిత్రమైన బుద్ధి గల ఓ ఇంద్రాణీ!; స్త్రీమోహః = స్త్రీల మోహపాశము లేదా మోహించే స్వభావం; న వితర్క్యః = ఊహించడానికి శక్యం కానిది; భ్రూచేష్టా = నీ కనుబొమ్మల సైగలను; అనుచరత్వాత్ = అనుసరించి నడుచుకునేవాడు అయినందున; అన్యా = వర్ణించలేని గొప్ప; అనుకంపా = దయ/కరుణ; స్యాత్ = కలిగి ఉంటుంది.
- తాత్పర్యము: ఓ దివ్యమైన బుద్ధి కలదానా! స్త్రీల మోహ స్వభావాన్ని సరిగా ఊహించలేము. నీ కనుబొమ్మల సైగలకు అనుగుణంగా నడుచుకునే ఆ ఇంద్రునిపై నీవు చెప్పలేనంత గొప్ప దయాను కంపలను చూపి ఉంటావు.
- విశేషాలు: ఇంద్రుడు అమ్మవారి సేవకుడై, ఆమె భ్రూకుటీ నిరీక్షణకు లోబడి ఉంటాడు. దేవి కరుణాకటాక్షాలే ఆయన ఐశ్వర్యానికి, పదవికి కారణమని భావము.
14. శ్లోకము
సౌందర్యం పరమన్యత్ వజ్రేశ్వర్యథవా తే ।
హర్తుం యత్సుఖమీష్టే తాదృక్ తస్యచ చిత్తమ్ ॥
- అన్వయము: వజ్రేశ్వరి! అథవా తే అనన్యత్ పరమ్ సౌందర్యమ్, యత్ తస్య తాదృక్ చిత్తమ్ సుఖమ్ హర్తుమ్ ఈష్టే.
- ప్రతిపదార్థము: వజ్రేశ్వరి = ఓ వజ్రేశ్వరీ (ఇంద్రాణీ)!; అథవా = లేదా; తే = నీ యొక్క; అనన్యత్ = సాటిలేని; పరమ్ = అత్యుత్తమమైన; సౌందర్యమ్ = సౌందర్యము; యత్ = ఏది ఐతే; తస్య = ఆ ఇంద్రుని యొక్క; తాదృక్ = అటువంటి దివ్యమైన; చిత్తమ్ = మనస్సును; సుఖమ్ = మిక్కిలి సులభంగా; హర్తుమ్ = ఆకర్షించడానికి/లొంగదీసుకోవడానికి; ఈష్టే = సమర్థమవుతోందో (అది ఆశ్చర్యకరం).
- తాత్పర్యము: ఓ వజ్రేశ్వరీ దేవీ! నీ సౌందర్యం ఎంతో అసాధారణమైనది, సాటిలేనిది! అటువంటి మహోన్నత సౌందర్యమే ఆ దేవేంద్రుడి ధీరమైన చిత్తాన్ని కూడా అంత సులభంగా లొంగదీసుకోగలిగింది.
- విశేషాలు: అమ్మవారి వజ్రేశ్వరీ రూపాన్ని, ఆమె దివ్య మంగళ విగ్రహ సౌందర్యాన్ని ఈ శ్లోకంలో వర్ణించారు. ఎంతటి ధైర్యవంతుడైనా అమ్మవారి దివ్య సౌందర్యానికి దాసోహమనాల్సిందే.
15. శ్లోకము
చక్షుర్దర్శనమాత్రాత్ నిస్తేజో విదధానమ్ ।
చిత్తంచోజ్ఝితధైర్యం మత్తానాం దనుజానామ్ ॥
- అన్వయము: మత్తానామ్ దనుజానామ్ చక్షుః దర్శనమాత్రాత్ నిస్తేజః విదధానమ్, చిత్తమ్ చ ఉజ్ఝితధైర్యమ్ (విదధానమ్).
- ప్రతిపదార్థము: మత్తానామ్ = మదించినట్టి; దనుజానామ్ = రాక్షసుల యొక్క; చక్షుః = కళ్లను; దర్శనమాత్రాత్ = చూడటం మాత్రంచేతనే; నిస్తేజః = తేజస్సు లేనివిగా; విదధానమ్ = చేయుచున్నట్టి; చిత్తమ్ చ = వారి మనస్సులను కూడా; ఉజ్ఝితధైర్యమ్ = ధైర్యాన్ని వీడినవిగా (భయకంసితాలుగా); విదధానమ్ = చేయునట్టి (నీ దృష్టి ప్రసారం గలది).
- తాత్పర్యము: ఓ దేవీ! నీ కంటి చూపు పడినంత మాత్రాననే, మదమెక్కిన రాక్షసుల కళ్లు తేజస్సును కోల్పోతాయి; వారి మనస్సులు ధైర్యాన్ని వీడి భయాందోళనలకు లోనవుతాయి.
- విశేషాలు: దుష్టశిక్షణలో దేవి వీక్షణానికి ఉన్న ప్రచండ శక్తి ఇక్కడ వర్ణించబడింది. సజ్జనులకు అమృతమైన ఆ చూపు దుష్టులైన అసురులకు భయంకరమైన తేజోహరణంగా మారుతుంది.
16. శ్లోకము
గర్తే దుర్జనదేహే మగ్నాన్ పంకవిలగ్నాన్ ।
ప్రాణానాత్మసజాతీన్ ఉద్ధర్తుం ధృతదీక్షమ్ ॥
- అన్వయము: దుర్జనదేహే గర్తే మగ్నాన్, పంకవిలగ్నాన్, ఆత్మసజాతీన్ ప్రాణాన్ ఉద్ధర్తుమ్ ధృతదీక్షమ్.
- ప్రతిపదార్థము: దుర్జనదేహే = దుష్టుడైన వాని శరీరమనే; గర్తే = గోతిలో; మగ్నాన్ = మునిగిపోయినట్టి; పంక = పాపమనే బురదలో; విలగ్నాన్ = కూరుకుపోయినట్టి; ఆత్మసజాతీన్ = ఆత్మతో సమానమైన స్వభావం కలిగిన; ప్రాణాన్ = ప్రాణాలను/జీవులను; ఉద్ధర్తుమ్ = పైకి లేపడానికి/రక్షించడానికి; ధృతదీక్షమ్ = పూనిన దీక్ష కలిగిన (ఇంద్రుడిని).
- తాత్పర్యము: దుర్జనుల శరీరమనే గోతిలో పడిపోయి, పాపమనే బురదలో చిక్కుకున్న ఆత్మసంబంధమైన ప్రాణాలను ఉద్ధరించడానికి దేవేంద్రుడు దృఢమైన దీక్షను పూని ఉన్నాడు.
- విశేషాలు: ఆధ్యాత్మికార్థంలో—జీవుడు దేహాభిమానం, దుర్గుణాలు అనే బురదలో చిక్కుకున్నప్పుడు, అతడిని ఉద్ధరించే దివ్య సంకల్పమే ఇంద్రుడి దీక్షగా చెప్పబడింది.
17. శ్లోకము
వజ్రం నిర్జరరాజో యత్ ధత్తే సమరేషు ।
త్వచ్ఛక్తేః కలయా ఏతత్ మన్మాతః నిరమాయి ॥
- అన్వయము: మన్మాతః! నిర్జరరాజః సమరేషు యత్ వజ్రమ్ ధత్తే, ఏతత్ త్వచ్ఛక్తేః కలయా నిరమాయి.
- ప్రతిపదార్థము: మన్మాతః = నా తల్లీ!; నిర్జరరాజః = దేవరాజైన ఇంద్రుడు; సమరేషు = యుద్ధములలో; యత్ వజ్రమ్ = ఏ వజ్రాయుధాన్ని ఐతే; ధత్తే = ధరిస్తున్నాడో; ఏతత్ = ఈ వజ్రాయుధం; త్వచ్ఛక్తేః = నీ దివ్య శక్తి యొక్క; కలయా = ఒక చిన్న అంశ/కల చేతనే; నిరమాయి = నిర్మించబడినది.
- తాత్పర్యము: నా తల్లీ! యుద్ధ రంగంలో దేవరాజైన ఇంద్రుడు ధరించే అమోఘమైన వజ్రాయుధం నీ మహాశక్తి యొక్క ఒక చిన్న అంశ (కల) చేతనే నిర్మించబడింది.
- విశేషాలు (ఆధ్యాత్మిక అంతరార్థం):
- సుషుమ్నా నాడి & వజ్రదండం: మానవ శరీరంలో వెన్నెముకను 'వజ్రదండం'గా నాడీశాస్త్రంలో పేర్కొంటారు. దీనిలో ప్రవహించే ఆత్మశక్తి (కుండలిని/సుషుమ్నా నాడి) ఇంద్రాణీదేవి శక్తిస్వరూపమే.
- పాపక్షయం: యోగి దేహంలో ఆత్మశక్తి జాగృతమైనప్పుడు నాడీ గ్రంథులు వీడిపోయి, కల్మషాలు, పాపాలు నశిస్తాయి.
- యోగసిద్ధి: వాసిష్ఠ గణపతి మునికి కపాలభిన్న సిద్ధి (శిరస్సు ద్వారా బ్రహ్మరంధ్రం భేదించబడటం) లభించడానికి కారణం ఈ ఇంద్రాణీశక్తి ప్రసారమేనని యోగశాస్త్ర ప్రమాణాల ద్వారా తెలుస్తోంది.
18. శ్లోకము
రాజ్ఞీ త్వాత్ పరమే తే రాజత్వం శతమన్యోః ।
నిశ్శక్తిః సహితా త్వాం కామ్ ఆజ్ఞాం కురుతాం నః ॥
- అన్వయము: పరమే! త్వాత్ రాజ్ఞీ (సతీ), శతమన్యోః రాజత్వమ్ (స్యాత్). త్వామ్ వినా నిశ్శక్తిః (సః), నః కామ్ ఆజ్ఞామ్ కురుతామ్?
- ప్రతిపదార్థము: పరమే = పరమేశ్వరీ/అత్యుత్తమురాలవైన ఓ ఇంద్రాణీ!; త్వాత్ = నీవు; రాజ్ఞీ = రాణివై ప్రకాశించడం వలనే; శతమన్యోః = దేవేంద్రునికి; రాజత్వమ్ = దేవేంద్రపదవి/రాజ్యపరిపాలనాధికారం కలిగెను; త్వామ్ వినా = నీవు లేకపోతే; నిశ్శక్తిః = శక్తిహీనుడైన ఆ ఇంద్రుడు; నః = మనపై/మాపై; కామ్ ఆజ్ఞామ్ = ఏ ఆజ్ఞను; కురుతామ్ = చెల్లించగలడు?
- తాత్పర్యము: ఓ పరమేశ్వరీ! నీవు మహారాజ్ఞివై ఉండటం వలనే శతక్రతువైన ఇంద్రుడికి ఆ రాజత్వం సిద్ధించింది. నీ శక్తి తోడు లేకపోతే అతడు నిశ్శక్తుడైపోతాడు. అలాంటప్పుడు అతడు మమ్మల్ని ఎలా ఆజ్ఞాపించగలడు?
- విశేషాలు: ఈ శ్లోకం శక్తి విశిష్టతను చాటుతుంది. శివునికి శివాని, విష్ణువునకు లక్ష్మి ఎలాగో, ఇంద్రునికి ఇంద్రాణి అలాగే ఆజ్ఞాశక్తి. అమ్మవారి దివ్యశక్తి ఆధారంగానే దేవేంద్రుడి ఐశ్వర్యం నిలిచి ఉంటుంది.
19. శ్లోకము
సర్వం శక్రనిశాంతస్య ఈశానే తవ హస్తే ।
అస్మాకం తు ధియేదం స్తోత్రం సంగ్రహతః తే ॥
- అన్వయము: ఈశానే! శక్రనిశాంతస్య సర్వమ్ తవ హస్తే (వర్తతే). అస్మాకమ్ ధియా తు తే స్తోత్రమ్ సంగ్రహతః
- ప్రతిపదార్థము: ఈశానే = సర్వజగత్తుకు ఈశ్వరివైన ఇంద్రాణీ!; శక్రనిశాంతస్య = ఇంద్రలోకము/స్వర్గభూమి యొక్క; సర్వమ్ = సమస్త వైభవము మరియు అధికారము; తవ హస్తే = నీ చేతుల్లోనే ఉన్నది; అస్మాకమ్ = మా యొక్క; ధియా తు = స్వల్ప బుద్ధికనుగుణంగా; తే = నీ యొక్క; ఇదం = ఈ, స్తోత్రమ్ = ఈ స్తోత్రమును; సంగ్రహతః = సంక్షేపంగా/సంగ్రహంగా; (ఈడే = స్తుతిస్తున్నాము/గానం చేస్తున్నాము).
- తాత్పర్యము: ఓ సర్వేశ్వరీ! దేవేంద్ర లోకంలో ఉన్న సమస్త ఐశ్వర్యములు, అధికారములు నీ అధీనంలోనే ఉన్నాయి. మాకున్న అల్పమైన బుద్ధితో నీ దివ్య మహిమను ఈ స్తోత్రం రూపంలో సంగ్రహంగా కీర్తిస్తున్నాము.
- విశేషాలు: దేవి అనంత మహిమను పరిపూర్ణంగా వర్ణించడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు. అందుకే కవి భక్తిప్రపత్తులతో తన స్వల్ప బుద్ధితో సంగ్రహంగా స్తుతిస్తున్నానని వినమ్రంగా తెలుపుతున్నారు.
20. శ్లోకము
గంతవ్యం స్వరధీశే నిశ్శేషార్పణశూరమ్ ।
బిభ్రాణా నయసి త్వం మార్జాలీవ కిశోరమ్ ॥
- అన్వయము: స్వరధీశే! నిశ్శేషార్పణశూరమ్ త్వమ్ బిభ్రాణా మార్జాలీ కిశోరమ్ ఇవ గంతవ్యమ్ నయసి.
- ప్రతిపదార్థము: స్వరధీశే = స్వర్గాధిపతికి ఈశ్వరివైన ఓ ఇంద్రాణీ!; నిశ్శేషార్పణశూరమ్ = తనను తాను సంపూర్ణంగా ఆత్మార్పణ (శరణాగతి) చేసుకున్న ధీరోదాత్తుడైన భక్తుడిని; త్వమ్ = నీవు; బిభ్రాణా = కాపాడుతూ/భరిస్తూ; మార్జాలీ = తల్లిపిల్లి; కిశోరమ్ ఇవ = తన పిల్ల పిల్లిని నోటకరిచి సురక్షితంగా మోసుకెళ్ళినట్లు; గంతవ్యమ్ = చేరవలసిన గమ్యస్థానానికి (మోక్షానికి); నయసి = చేర్చుచున్నావు.
- తాత్పర్యము: ఓ దివ్యేశ్వరీ! మార్జాల కిశోర న్యాయం ప్రకారం తనను తాను నీకు సంపూర్ణంగా అర్పించుకున్న భక్తుడిని, తల్లిపిల్లి తన పిల్ల పిల్లిని కాపాడి సురక్షిత ప్రాంతానికి చేర్చినట్లు, నీవే సమస్త భారము వహించి అత్యున్నత గమ్యస్థానానికి చేరుస్తావు.
- విశేషాలు:
- మార్జాల కిశోర న్యాయం: పిల్లపిల్లి ఏ శ్రమా చేయదు; తల్లిపిల్లే దానిని నోటకరిచి కాపాడుతుంది.
- భగవాన్ రమణ మహర్షి: ఈ శరణాగతి మార్గానికి, పూర్ణాత్మార్పణకు భగవాన్ రమణ మహర్షి ఉత్తమ నిదర్శనంగా నిలుస్తారు.
21. శ్లోకము
గృహ్లన్ అంబరనాథామ్ అంబామ్ అశ్లథ బంధః ।
కీశస్యేవ కిశోరో యోగీ గచ్ఛతి గమ్యమ్ ॥
- అన్వయము: అంబరనాథామ్ అంబామ్ అశ్లథబంధః గృహ్లన్ యోగీ కీశస్య కిశోరః ఇవ గమ్యమ్ గచ్ఛతి.
- ప్రతిపదార్థము: అంబరనాథామ్ = ఆకాశానికి/దివ్యలోకాలకు సార్వభౌమురాలైన; అంబామ్ = జగన్మాతవైన నిన్ను; అశ్రథబంధః = సడలని పట్టుదలతో/దృఢమైన భక్తితో; గృహ్లన్ = గట్టిగా పట్టుకున్నట్టి; యోగీ = సాధకుడు/యోగి; కీశస్య కిశోరః ఇవ = తల్లికోతిని గట్టిగా పట్టుకునే పిల్లకోతి వలె; గమ్యమ్ = గమ్యస్థానాన్ని; గచ్ఛతి = చేరుకొనుచున్నాడు.
- తాత్పర్యము: ఓ జగజ్జననీ! తల్లికోతిని పిల్లకోతి సడలని పట్టుతో పట్టుకుని తిరిగినట్లు (మర్కట కిశోర న్యాయం), యోగి అయినవాడు అత్యంత పట్టుదలతో నిన్ను ఆశ్రయించి, స్వప్రయత్నం మరియు భక్తిబలంతో తన ఆధ్యాత్మిక గమ్యాన్ని చేరుకుంటాడు.
- విశేషాలు:
- మర్కట కిశోర న్యాయం: పిల్లకోతి స్వయంగా తల్లిని గట్టిగా పట్టుకోవాలి. తీవ్ర సాధనా మార్గానికి ఇది సంకేతం.
- వాసిష్ఠ గణపతిముని: తీవ్ర తపస్సు, తీవ్ర సాధనా పట్టుదలతో సిద్ధి పొందిన నాయనా (వాసిష్ఠ గణపతిముని) గారి సాధనా మార్గానికి ఇది ప్రత్యక్ష ఉదాహరణ.
22. శ్లోకము
పూర్ణాత్మార్పణహీనో౽ప్యజ్ఞాతాపి సమాధేః ।
నిత్యం యో జగదంబ త్వాం సేవేత జపాద్యైః ॥
- అన్వయము: జగదంబ! యః పూర్ణాత్మార్పణహీనః అపి, సమాధేః అజ్ఞాతా అపి, నిత్యమ్ జపాద్యైః త్వామ్ సేవేత.
- ప్రతిపదార్థము: జగదంబ = ఓ జగజ్జననీ!; యః = ఎవడైతే; పూర్ణాత్మార్పణహీనః అపి = సంపూర్ణంగా ఆత్మార్పణ చేసుకునే శక్తి లేకపోయినప్పటికీ; సమాధేః = సమాధి స్థితిని గూర్చి; అజ్ఞాతా అపి = తెలియనివాడైనప్పటికీ; నిత్యమ్ = ప్రతిరోజూ; జపాద్యైః = జపము, పూజ మొదలైన సాధనల ద్వారా; త్వామ్ = నిన్ను; సేవేత = సేవిస్తాడో.
- తాత్పర్యము: (ఉత్తర శ్లోకంతో అన్వయం) ఓ జగదంబికా! నిశ్శేష ఆత్మార్పణ చేసే సమర్థత లేకపోయినా, యోగ సమాధి స్థితి అంటే ఏమిటో తెలియని అజ్ఞానియైనా, నిత్యం భక్తితో నిన్ను నామజపము, పూజాదులతో సేవించే భక్తుడి విషయంలో...
23. శ్లోకము
తం చాపి అచంచలభక్తిం కృత్వా పూరితకామమ్ ।
నిష్ఠాం దాస్యసి తస్మై పౌలోమి క్రమశస్త్వమ్ ॥
- అన్వయము: పౌలోమి! త్వమ్ తమ్ చ అపి అచంచలభక్తిమ్, పూరితకామమ్ కృత్వా, తస్మై క్రమశః నిష్ఠామ్ దాస్యసి.
- ప్రతిపదార్థము: పౌలోమి = ఇంద్రాణీ దేవీ!; త్వమ్ = నీవు; తమ్ చ అపి = అటువంటి సాధారణ భక్తుడిని కూడా; అచంచలభక్తిమ్ = నిశ్చలమైన భక్తి గలవానిగా; పూరితకామమ్ = కోరికలన్నీ తీరినవానిగా; కృత్వా = చేసి; తస్మై = అతనికి; క్రమశః = క్రమక్రమంగా; నిష్ఠామ్ = ఆత్మనిష్ఠను/జ్ఞాననిష్ఠను; దాస్యసి = ప్రసాదిస్తావు.
- తాత్పర్యము: ఓ ఇంద్రాణీదేవీ! అటువంటి సాధారణ సాధకుడిని కూడా నీవు అనుగ్రహించి, అతనిలో అచంచలమైన భక్తిని పెంపొందించి, అతని లౌకిక కోరికలన్నింటినీ తీర్చి, క్రమంగా అతనికి అత్యున్నతమైన ఆత్మనిష్ఠను/జ్ఞానాన్ని ప్రసాదిస్తావు.
- విశేషాలు: అమ్మవారి కరుణ ఎంత గొప్పదో ఇక్కడ వివరింపబడింది. సాధనా జ్ఞానం లేని సామాన్యుడు కూడా కేవలం నామజపంతో ప్రారంభించినా, అమ్మవారే స్వయంగా వారిని ఉన్నత ఆత్మజ్ఞాన స్థితికి నడిపిస్తుంది. ఇది వాసిష్ఠ గణపతి మునిగారి స్వానుభవ సత్యం.
24. శ్లోకము
భిన్నాం సంఘసహస్రైః భిన్నాం శత్రుభరేణ ।
పాతుం భారతభూమిం మాతర్దేహి బలం నః ॥
- అన్వయము: మాతః! సంఘసహస్రైః భిన్నామ్, శత్రుభరేణ భిన్నామ్ భారతభూమిమ్ పాతుమ్ నః బలం దేహి.
- ప్రతిపదార్థము: మాతః = ఓ తల్లీ!; సంఘసహస్రైః = వేలకొలది వర్గాలుగా, సంఘాలుగా; భిన్నామ్ = విడిపోయినట్టియు; శత్రుభరేణ = శత్రువుల పెను భారం/దాడి చేత; భిన్నామ్ = క్షతగాత్రయై, విచారిస్తున్నట్టి; భారతభూమిమ్ = ఈ మాతృభూమియైన భారతదేశాన్ని; పాతుమ్ = రక్షించడానికి; నః = మాకు; బలమ్ = ఆత్మబలమును, శక్తిని; దేహి = ప్రసాదించుము.
- తాత్పర్యము: ఓ జగన్మాతా! వేల సంఖ్యలో కుల, మత, వర్గాలుగా విడిపోయి, శత్రువుల దాడులతో అల్లాడుతున్న ఈ భారతదేశాన్ని రక్షించుకోవడానికి మాకు కావలసిన అనంతమైన శక్తిని, మనోధైర్యాన్ని ప్రసాదించుము.
- విశేషాలు: వాసిష్ఠ గణపతి మునిగారు కేవలం యోగి మాత్రమే గాక తీవ్ర దేశభక్తులు. మాతృభూమి విముక్తి, రక్షణ కోసం ఈ శ్లోకంలో ఇంద్రాణీదేవిని శక్త్యనుగ్రహం కొరకు ప్రార్థించారు.
25. శ్లోకము
త్రైలోక్యావనభారశాంతాం వాసవకాంతాం ।
హైరంబ్యో మదలేఖాః సమ్యక్ సమ్మదయన్తు ॥
- అన్వయము: త్రైలోక్యావనభారశాంతాం వాసవకాంతాం హైరంబ్యః మదలేఖాః సమ్యక్ సమ్మదయన్తు.
- ప్రతిపదార్థము: త్రైలోక్య = మూడు లోకాలను; ఆవన = రక్షించే; భార = బాధ్యత/భారం వల్ల; శాంతాం (శ్రాంతాం) = అలసట పొందినట్టి; వాసవకాంతాం = ఇంద్రుని పత్నియైన ఇంద్రాణీదేవిని; హైరంబ్యః = గణపతి (హైరంబుని) చేత రచించబడిన; మదలేఖాః = ఈ మదలేఖావృత్త శ్లోకములు; సమ్యక్ = చక్కగా; సమ్మదయన్తు = ఆనందింపజేయుగాక/సంతోష పెట్టుగాక!
- తాత్పర్యము: ముల్లోకాలను పరిపాలించి రక్షించే మహత్కార్య భారంతో ఉన్న ఇంద్రాణీదేవికి, గణపతి ముని రచించిన ఈ మదలేఖావృత్త శ్లోకాలు సంపూర్ణ ఆనందాన్ని, ప్రశాంతతను కలిగిస్తాయి గాక!
- విశేషాలు: ఈ శ్లోకంతో ఔష్ణి హం శతకం లోని 02 వ మదలేఖా స్తబక సమర్పణ పూర్తయింది. శ్రీ కావ్యకంఠ గణపతి ముని తమ రచనను జగన్మాత చరణారవిందాలకు భక్తితో అర్పించారు.
No comments:
Post a Comment